<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/10/%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>रोग विशेष - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/10/rss</link>
                <description>रोग विशेष RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>नेत्र रोग</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">डॉ. अरुण पाण्डेय<br />पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज, हरिद्वार</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3727/netra-rog"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-08/southwood-eyecare-hp2021-su.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">  आँखें सजीवों को भगवान द्वारा प्रदान किया गया एक अनुपम व अमूल्य उपहार है। यह एक जटिल संवेदी अंग है। हमारी ज्ञानेन्द्रियों में आँखें सबसे महत्वपूर्ण हैं। आँखों से हम अपने आस-पास के वातावरण को देख और अनुभव कर सकते हैं। यह अंग जितना महत्वपूर्ण है उतना ही संवेदनशील भी है। आँखों की देखरेख बहुत ध्यान से करनी चाहिए अन्यथा नेत्र विकार बड़ी असुविधाएँ पैदा कर सकता है। नेत्र रोग कई प्रकार के हो सकते हैं। सामान्यत: काला या सफेद मोतिया सबसे ज्यादा पाया जाता है। आंखों की स्थिति के शुरुआती निदान के लिए नियमित आंखों की जांच महत्वपूर्ण है। आँखों का सही प्रकार ध्यान न रखने की स्थिति में नेत्र सम्बंधी बड़ी विकृति या अंधापन भी हो सकता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>नेत्र रोग का कारण</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">नेत्र रोग के अनेकों कारण हैं जिनमें धुएं या धूलयुक्त स्थान में रहना, बार-बार आंखों को रगडऩा, असमय नींद टूट जाना, आंख में चोट लग जाना, आंखों में गर्मी या आग की लपट पहुंचना, ऋतु-विपर्यय होना, अधिक रोना, गर्म प्रकृति के व्यक्ति का ठण्डे पानी से नहाना, गर्मी से एकदम ठंडे स्थान में पहुंचना आदि कारण प्रमुख समझे जाते हैं। इनके अतिरिक्त माता के आहार-विहार की गड़बड़ी से उसका दूध दूषित हो जाये अथवा माता के नेत्रों में कोई रोग उत्पन्न हो जाये तो दूध पीते बच्चों को भी नेत्र रोग हो सकता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>नेत्र रोग के प्रकार</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">आंख दुखने को आयुर्वेद की भाषा में अभिष्यन्द कहते हैं। यह चार प्रकार का होता है- (1) रक्तज,  (2) वातज,  (3) पित्तज और (4) कफज। रक्तज में ललोई युक्त पानी आंखों से निकलता है तथा आंखें और पलक भी लाल हो जाती हैं। पित्तज अभिष्यन्द में भी प्राय: यही लक्षण होते हैं। नेत्रों में दाह, पाक, धुंआ सा निकलना, ठण्डे पानी के लगने से चैन मालूम पडऩा तथा नेत्रों का पीले हो जाना आदि पित्तज अभिष्यन्द के लक्षण हैं।<br />वाताभिष्यन्द में सुई चुभने जैसी पीड़ा होती है। नेत्रों में भारीपन और रोमहर्ष, कंकड़ जैसे चुभने का अनुभव (खडक़), रूखापन, शिर-दर्द, नेत्रों में ठण्डे आंसू गिरना आदि लक्षण होते हैं।<br />कफाभिष्यन्द में नेत्रों में भारीपन, शोध, खुजली, छटपटाहट आदि रहना तथा गर्म पानी या गर्म वस्तु लगने से आनन्द प्रतीत होना, चिकना पानी बहना आदि लक्षण होते हैं।<br />कुछ व्यक्तियों में एक प्रकार का अभिष्यन्द रोग और होता है जिसमें नीचे की पलक की कला पर आलपिन के सिरे के समान आकार के कूपक उत्पन्न हो जाते हैं जो कि थोड़े दिनों के बाद मिट जाते हैं। किन्तु अभिष्यन्द रोग फिर भी बना रहता है।<br />नेत्र के पलकों में गुसेरी (पोथकी) होने की भी व्याधि मिलती है। इनमें बड़ा दर्द होता है तथा स्त्राव, खुजली आदि उपसर्ग भी हो जाते हैं। पलकों पर भारीपन तथा गुहेरी का दाना लाल सरसों के समान होता है और वही पक जाने पर पीवयुक्त भी हो जाता है।<br />माता का दूषित दूध पीने के कारण बच्चों को कुकूणक रोग हो जाता है। इससे आंखों में खुजली चलती और कीचड़ बहती है। इसमें बच्चे अपने माथे, आंख और नाक को रगड़ते रहते हैं। इस स्थिति में बच्चे सूर्य या धूप की ओर नहीं देख सकते और न ही पलकों को ही खोल सकते हैं। इसे कुकूणक रोग कहते हैं।<br />पित्त के प्रकोप से पक्ष्मपात नामक एक रोग होता है। उसमें पलकों के बाल गिरते हैं तथा खुजली व जलन होती है।<br />आंखों में रोहे पड़ जाते हैं। यह रोग भी बच्चों और वयस्कों सभी को होता है। इनके अतिरिक्त और भी अनेक उपसर्ग उत्पन्न हो जाते हैं, जिनकी लक्षणानुसार चिकित्सा करनी चाहिए।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>नेत्र रोगों की सूची और वे आपकी दृष्टि को कैसे प्रभावित कर सकते हैं</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>ग्लूकोमा ( Glaucoma)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">ग्लूकोमा ( Glaucoma)आंखों में बने दबाव से होने वाला एक नेत्र विकार है, जो मस्तिष्क को संकेत भेजने के लिए जिम्मेदार ऑप्टिक तंत्रिकाओं को क्षति पहुंचाता है। यदि शुरूआत में ग्लूकोमा का पता नहीं चलता है, तो यह कुछ वर्षों में स्थायी नेत्र रोग का कारण बन सकता है। </h5>
<h5 style="text-align:justify;">ग्लूकोमा के लक्षणों का पता लगाना थोड़ा कठिन है। यदि आपको निम्नलिखित में से कोई भी समस्या हो, तो तुरंत नेत्र रोग विशेषज्ञ से परामर्श करना चाहिए-</h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>सिर दर्द</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आंखों का लाल होना</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>संकीर्ण दृष्टिकोण</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आँख में दर्द</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>उल्टी या जी मिचलाना</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>धुंधली आँखें</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>नेत्र विकार</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>मोतियाबिंद</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मोतियाबिंद में पुतली और परितारिका के पीछे स्थित आंख का लेंस धुंधला हो जाता है। 40 वर्ष से अधिक आयु के लोगों में इस नेत्र विकार के होने की सम्भावना रहती है। मोतियाबिंद विश्व में अंधेपन का प्रमुख कारण है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>मधुमेह संबंधी रेटिनोपैथी</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मधुमेह के रोगियों में रक्त शर्करा का ऊंचा स्तर रक्त वाहिकाओं के रिसाव या सूजन का कारण बन जाता है, जिससे रक्त का प्रवाह ठीक से नहीं हो पाता है। इससे दृष्टि हानि हो सकती है। मधुमेह संबंधी रेटिनोपैथी के लक्षण निम्रवत हैं-</h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>धुंधली दृष्टि</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>खराब नाइट विजन</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>धुले हुए रंग</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>दृष्टि के क्षेत्र में अंधेरे क्षेत्रों की दृश्यता</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>दृष्टिवैषय</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">इसमें आंखों की वक्रता में अपूर्णता हो जाती है। यह स्थिति एक निश्चित सीमा तक होती है। यह आंखों की दृष्टि में हस्तक्षेप नहीं करता है लेकिन कभी-कभी आंखों पर पडऩे वाली रोशनी ठीक से मुड़ती नहीं है, जिससे धुंधली या धुंधली दृष्टि होती है। हालांकि, इसे आंखों की सर्जरी या कॉन्टैक्ट लेंस या चश्मे से आसानी से ठीक किया जा सकता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>मंददृष्टि</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">यह बच्चों में दृष्टि दोष का एक बहुत ही सामान्य प्रकार है। इस स्थिति में, एक आंख की दृष्टि कम हो जाती है क्योंकि मस्तिष्क को आंखों से उचित दृश्य उत्तेजना प्राप्त नहीं होती है। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>कॉर्निया का घर्षण</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">यह आमतौर पर तब होता है जब आंख में कोई बाहरी वस्तु गिर जाती है। और जब आप अपनी आंखों को रगड़ते हैं, तो धूल आपकी आंखों पर खरोंच का कारण बन सकती है। इसलिए, यह सुझाव दिया जाता है कि आप अपनी आँखों को बहुत अधिक न रगड़ें, उन्हें अपने नाखूनों से न पोछें, या गंदे कॉन्टैक्ट लेंस न पहनें।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>सूखी आंखें (Dry Eye)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">यह बहुत ही सामान्य नेत्र रोग है। यह तब होता है जब आपके आंसू आपकी आंखों को ठीक से लुब्रिकेट नहीं कर पाते हैं। आंसुओं के कम होने के लिए कई कारण हो सकते हैं। यह स्थिति बहुत ही असहज हो सकती है और जलन या चुभन पैदा कर सकती है। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>रेटिना डिटैचमेंट (रेटिना का अलग होना)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">रेटिनल डिटैचमेंट एक गंभीर नेत्र विकार है। इसमें आंखों के पीछे का रेटिना आसपास के ऊतकों से अलग हो जाता है। रेटिना प्रकाश को संसाधित करता है, इसलिए रेटिना का क्षतिग्रस्त होना आँखों की रोशनी को स्थायी रूप से नुकसान पहुँचा सकता है। इस नेत्र विकार का सामान्यत: कोई लक्षण नहीं होता, लेकिन नेत्र सम्बंधी कुछ परिवर्तन हैं जो इसके कारण हो सकते हैं-</h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>प्रकाश की चमक</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>बहुत सारे फ्लोटर्स की दृश्यता</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>एक खराब पक्ष या परिधीय दृष्टि</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>आयु से संबंधित धब्बेदार अध:पतन (एएमडी)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">यह आंखों के बिगडऩे के कारण होता है। सूर्य का कलंक, रेटिना का मध्य क्षेत्र जो दृश्य तीक्ष्णता को नियंत्रित करता है। इस आंख की स्थिति के कुछ लक्षण इस प्रकार हैं-</h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>कम कंट्रास्ट संवेदनशीलता</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>कम दृश्य तीक्ष्णता</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>केंद्र में विकृत छवियों की दृश्यता</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>यूवाइटिस</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">अवधि यूवेइटिस कई नेत्र स्थितियों में हो सकता है जो मुख्य रूप से यूवीए को प्रभावित करते हैं। इससे आंख में सूजन हो सकती है और यह ऊतकों को नष्ट कर सकता है। इससे दृष्टि खराब हो सकती है या अंधापन भी हो सकता है। यूवाइटिस के कई प्रकार हैं-<br /><strong>पूर्वकाल यूवाइटिस-</strong> आंख के सामने के हिस्से को प्रभावित करता है।<br /><strong>इंटरमीडिएट यूवाइटिस-</strong> सिलीरी बॉडी को प्रभावित करता है।<br /><strong>पोस्टीरियर यूवाइटिस-</strong> आंख के पिछले हिस्से को प्रभावित करता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>हाइपहेमा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">यह ऐसी स्थिति है जिसमें आंखों में रक्त जमा हो जाता है। यह ज्यादातर परितारिका और कॉर्निया के बीच एकत्र होता है। हाइपहेमा तब होता है जब चोट लगने से रक्त वाहिकाएं फट जाती हैं। ऐसी स्थिति में नेत्र रोग विशेषज्ञ से तुरंत परामर्श किया जाना चाहिए।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>नेत्र रोगों में आयुर्वेदिक उपचार</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>दारुहल्दी, नागरमोथा और गेरु समान भाग लेकर बकरी के दूध के साथ पीसें और आंखों के बाहर लेप करें तो बालकों के सभी नेत्र रोगों में लाभ होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>सोंठ, भांगरा, हल्दी और सेंधा नमक का कल्क करें और पुटपाक विधि से पकाकर रस निचोड़ लें। इसे रोगी की आंखों में टपकाने से कुकूणक एवं अन्य नेत्र रोग दूर होते हैं।</h5>
<h5>छोटी हरड़ को पानी के साथ घिसकर लगाने से शीघ्र लाभ होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>दारुहल्दी के रस से निर्मित रसौत को माता के दूध में मिला कर अक्षिपूरण करने से आंखों में दाह, दर्द तथा अश्रु स्राव आदि में लाभ होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>काली हरड़ को पीसकर घी में मिलावें और आंखों पर लेप करें तो सब प्रकार अभिष्यन्द ठीक होते हैं।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>नीम के पत्तों में कल्क में लोध को पीसकर रखें और आग पर स्वेदन कर माता का दूध मिलावें तथा छानकर नेत्रों में टपकावें। इससे पित्तजन्य अभिष्यन्द में लाभ होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>वृहत्पंचमूल का क्वाथ छानकर आंखों में गुनगुना डालना चाहिए। इससे वातज अभिष्यन्द में लाभ होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>सुगन्धबाला, देवदारु, कूट और सोंठ को पानी के साथ पीसकर लेप करने से कफज अभिष्यन्द में लाभ होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>तुलसी के रस को गुनगुना करके आंखों में टपकावें इससे भी कफजन्य अभिष्यन्द ठीक होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>एरण्ड की छाल, पत्ते और जड़ का कल्क करके उसके साथ बकरी का दूध सिद्ध करके छान लें और आंखों में गुनगुना ही डालें तो वातज अभिष्यन्द ठीक हो जाता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आंखों में केवल गुलाब जल डालें तो उससे पित्तज अभिष्यन्द में लाभ होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>त्रिफला, लोध, मुलहठी, शर्करा और नागरमोथा को पीसकर ठण्डे पानी में मिलाकर आंखों पर सेक करें तो रक्तज अभिष्यन्द ठीक होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>सफेद लोध को चूर्ण घृत के साथ भूनकर कपड़छन करें और गर्म पानी मिलाकर आंखों पर सेक करें अथवा इसकी पोटली बनाकर सेकें तो आंखों का दर्द दूर होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>त्रिफला को रात्रि के समय पानी में भिगो दें और प्रात:काल छानकर आंखों में टपकावें तो सब प्रकार के अभिष्यन्द में लाभ होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>नींबू के रस को लौह पात्र में डालकर लोहे की ही मूसली से घोटें और जब कुछ गाढ़ापन आ जाये, तब उसे आंखों के बाहर लेप करें। इससे सब प्रकार की नेत्र पीड़ा नष्ट हो जाती है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आंवले के बीज का 1 भाग, बहेड़े की मिंगी 2 भाग और हरड़ की मिंगी 3 भाग, पानी के साथ पीसकर बत्ती बना लें तथा पानी के साथ घिसकर आंखों में आंजें। इससे आंखों से पानी का बहना और वात-रक्तज पीड़ा में शीघ्र लाभ होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>बबूल के पत्तों का क्वाथ बनाकर छानें और पुन: आग पर चढ़ाकर लेही के समान गाढ़ा कर लें तथा उतारकर ठण्डा होने पर उसमें शहद मिलावें और आंखों में अंजन करें, इससे नेत्र स्राव (आंखों में पानी बहने) में लाभ होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>समुद्रफल को पानी के साथ घिसकर नित्य प्रति आंखों में आंजने से नेत्रस्राव नष्ट होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आंखों में दर्द, लाली, स्राव आदि की स्थिति हो तो गर्म पानी सेंक करना हितकर है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>कफजन्य नेत्र-विकारों में श्वेत फिटकरी को फुलाकर गुलाबजल के साथ मिलावें और आंखों में टपकावें तो शीघ्र ही लाभ सम्भव है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>सेंधा नमक और शहद 1-1 ग्राम तथा गिलोय का स्वरस 12 ग्राम एकत्र घोंटकर आंजने से पिप्लार्म, तिमिर, काज, खाज तथा श्वेत और काले भाग के रोग दूर हो जाते हैं।</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(227,26,165);"><strong>पतंजलि में उपचार</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आइग्रिट गोल्ड, इम्यूनोग्रिट, गिलोय घनवटी, महात्रिफलादि घृत, आइग्रिट आई-ड्राप आदि अत्यंत गुणकारी, शोधपरक व प्रामाणिक औषधियाँ हैं।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोगानुसार तर्पण, पुट पक्का, अंजन, सेक, अस्च्योतन, पिंडी विडालक आदि चिकित्सा विधियाँ हैं।</h5>
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>नोट : </strong></span>उपचार से पहले चिकित्सक की सलाह अवश्य लें।</h5>
</li>
</ul>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>दिसम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3727/netra-rog</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3727/netra-rog</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Dec 2024 18:54:48 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-08/southwood-eyecare-hp2021-su.jpg"                         length="159148"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>नेत्र विकार EYE DISORDER</title>
                                    <description><![CDATA[<p>स्वामी समग्रदेव<br />पतंजलि संन्यासाश्रम, पतंजलि योगपीठ, हरिद्वार</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3729/netra-vikar-eye-disorder"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-08/dfgd.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"> आँखें हमारे जीवन में अत्यंत महत्वपूर्ण भूमिका निभाती हैं। वे न केवल हमें दुनिया को देखने और समझने में मदद करती हैं, बल्कि हमारे दैनिक जीवन और गतिविधियों का एक महत्वपूर्ण हिस्सा भी हैं। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>जीवन में आँखों का महत्व</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>1.    दृष्टि : </strong>आँखें हमें देखने की क्षमता देती हैं, जिससे हम अपने चारों ओर की दुनिया का अनुभव कर सकते हैं।<br /><strong>2.    संचार :</strong> आँखों के माध्यम से हम अपनी भावनाओं और विचारों को व्यक्त कर सकते हैं। आँखों का संपर्क और हावभाव संचार का एक महत्वपूर्ण हिस्सा हैं।<br /><strong>3.    सुरक्षा :</strong> आँखें हमें खतरों को पहचानने और उनसे बचने में मदद करती हैं।<br /><strong>4.    कला और सृजन :</strong> दृष्टि के बिना, हम कला, प्रकृति और सृजन का आनंद नहीं ले सकते।<br /><strong>5.    स्मरण :</strong> दृष्टि हमें विभिन्न स्थानों, चेहरों और घटनाओं को याद रखने में मदद करती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>आखों से संबंधित तथ्य और अन्धत्व से  जुड़ी जानकारी</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>वर्तमान में 3.7 करोड़ लोग दृष्टिहीन हैं एवं 12.4 करोड़ लोग गंभीर रूप से दृष्टि-विकार से पीडि़त हैं।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>दृष्टिहीनता उत्पन्न करने वाली स्थितियों के बचाव या त्वरित उपचार से 80 प्रतिशत मामलों में अन्धवत्व‍ से बचा जा सकता है। विश्व के ९० प्रतिशत दृष्टिहीन लोग विकासशील देशों में रहते हैं। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>विश्वभर के दृष्टिहीनों में दो-तिहाई से अधिक महिलाएं हैं।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>विश्व के एक-चौथाई दृष्टिहीन लोग भारत में रहते हैं।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>लगभग 70 प्रतिशत दृष्टिहीन लोग भारत में ग्रामीण क्षेत्रों में रहते हैं जहां आँखों की अच्छी देखभाल उपलब्ध नहीं है।</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्ल्यू.एच.ओ.) ने दृष्टि की विभिन्‍न दर्जे की कई श्रेणियाँ निर्दिष्ट की हैं जिसका दृश्य तीक्ष्णता मापक के माध्यम से आँकलन किया जाता है।<br />दृश्य तीक्ष्णता आंख द्वारा विस्तार से देखने की क्षमता को मापती है। सामान्‍यत: दृश्य तीक्ष्णता, एक चार्ट का 3 मीटर, 6 मीटर या 40 सेमी दूरी पर उपयोग कर मापी जाती है। चार्ट में विभिन्‍न आकारों के अक्षर, अंक या विभिन्‍न आकार हो सकते हैं।<br />स्‍नेलन चार्ट का उपयोग कर तथा नीचे दी गई सारणी को देखकर, दृश्य तीक्ष्णता को विभिन्न श्रेणियों में विभाजित किया जा सकता है, ज्ञात कर सकते हैं। सारणी में डब्ल्यू.एच.ओ और भारतीय दोनों परिभाषाएँ हैं-<br /><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-08/dfgd.jpg" alt="dfgd" width="1091" height="757"></img></h5>
<h5 style="text-align:justify;">आँखों के विकार विभिन्न प्रकार के हो सकते हैं और ये हमारी दृष्टि और जीवन की गुणवत्ता को प्रभावित कर सकते हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>नेत्र विकारों के विषय में कुछ मुख्य जानकारी निम्नवत हैं -</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>1.    मायोपिया (निकट दृष्टिदोष)</strong><br /><strong>विवरण :</strong> इस स्थिति में व्यक्ति दूर की वस्तुओं को स्पष्ट रूप से नहीं देख पाता है।<br /><strong>लक्षण :</strong> दूर की वस्तुएं धुंधली दिखना, सिरदर्द।<br /><strong>कारण : </strong>आंख की लंबाई बढ़ जाती है या कॉर्निया की वक्रता अधिक होती है।<br /><strong>2.     हायपरोपिया (दूर दृष्टिदोष)</strong><br /><strong>विवरण :</strong> इस स्थिति में व्यक्ति नज़दीक की वस्तुओं को स्पष्ट रूप से नहीं देख पाता है।<br /><strong>लक्षण :</strong> पढऩे में कठिनाई, आंखों में खिंचाव।<br /><strong>कारण :</strong> आंख की लंबाई कम होती है या कॉर्निया की वक्रता कम होती है।<br /><strong>3.     ग्लूकोमा (Glaucoma)</strong><br /><strong>विवरण :</strong> यह एक ऐसी स्थिति है जिसमें आंखों के अंदर का दबाव बढ़ जाता है, जिससे ऑप्टिक नर्व को नुकसान पहुंचता है।<br /><strong>लक्षण :</strong> दृष्टि का धीरे-धीरे कम होना, आंखों में दर्द।<br /><strong>कारण :</strong> आंखों के अंदर का दबाव बढऩा।<br /><strong>4.     कैटरेक्ट (Cataract)</strong><br /><strong>विवरण :</strong> यह स्थिति तब होती है जब आंखों के लेंस में धुंधलापन आ जाता है।<br /><strong>लक्षण : </strong>धुंधली दृष्टि, रात में देखने में कठिनाई।<br /><strong>कारण :</strong> उम्र बढऩे, चोट, आनुवंशिक कारक।<br /><strong>उपचार :</strong> सर्जरी, जिसमें धुंधले लेंस को हटा कर कृत्रिम लेंस लगाया जाता है।<br /><strong>5.     रेटीना डिटेचमेंट (Retina Detachment</strong>)<br /><strong>विवरण :</strong> यह स्थिति तब होती है जब रेटिना की परतें एक-दूसरे से अलग हो जाती हैं।<br /><strong>लक्षण : </strong>अचानक दृष्टि में धुंधलापन, आँखों के सामने फ्लोटर्स।<br /><strong>कारण :</strong> चोट, आंख की बीमारियाँ, उच्च मायोपिया।<br /><strong>उपचार :</strong> सर्जरी।<br /><strong>6.     रक्तस्राव (Hemorrhage)</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>विवरण :</strong> आंख के अंदर रक्तस्राव होने की स्थिति।<br /><strong>लक्षण :</strong> अचानक दृष्टि का कम होना, दर्द।<br /><strong>कारण :</strong> उच्च रक्तचाप, मधुमेह, चोट।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>7.     सूखी आँखें (Dry Eyes)</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>विवरण :</strong> यह स्थिति तब होती है जब आँखें पर्याप्त आँसू नहीं बना पातीं या आँसू जल्दी वाष्पित हो जाते हैं।<br /><strong>लक्षण :</strong> जलन, आंखों में किरकिरापन, लालिमा।<br /><strong>कारण :</strong> वातावरणीय कारक, उम्र बढऩा, कुछ दवाएं।<br /><strong>8.     कलर ब्लाइंडनेस (Color Blindness)</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>विवरण :</strong> यह स्थिति तब होती है जब व्यक्ति रंगों को सही तरीके से पहचान नहीं पाता है।<br /><strong>लक्षण : </strong>कुछ रंगों को ठीक से पहचानने में कठिनाई।<br /><strong>कारण :</strong> आनुवंशिकता व अन्य।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">पतंजलि वेलनेस में आखों की चिकित्सा</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">पतंजलि वेलनेस में समग्र चिकित्सा के द्वारा आखों की समस्या का निदान किया जाता है-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>आहार चिकित्सा</strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">प्रात: कालीन औषधि जल    -    त्रिफला का पानी<br />नाश्ता    -    गाजर, चुकंदर, एलोवेरा, आँवला, गिलोय, व्हीट ग्रास जूस; भीगे हुए<br />5-बादाम, 5-अखरोट <br />फल    -    पपाया, एप्पल, अवाकार्डो<br />दोपहर का भोजन        -    मल्टीग्रेन, रागी, बाजरा की रोटी;<br />                    उबली हुई शकरकंद, खीरा, गाजर चुकंदर, टमाटर का सलाद<br />दोपहर भोजन उपरांत        -    खीरा, गाजर, चुकंदर,  टमाटर का जूस<br />रात्रि भोजन    -    मल्टीग्रेन, रागी, बाजरा, रोटी, मूगदाल खिचड़ी, उबली सब्जी, सूप, उबली हुई शकरकंद।<br />रात्रि भोजन के उपरांत        -    महात्रिफलादी घृत + देसी गाय का दूध</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>आयुर्वेद में औषधी</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">पतंजलि महात्रिफलादी घृत, पतंजलि आइ ग्रिट</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>आयुर्वेद की चिकित्सा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">त्रिफला का पानी : आईवाश के लिए, अक्षितर्पण</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>प्राकृतिक चिकित्सा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मडपैक, हेडनैक मालिश, accupunture/ acupressure</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>योग चिकित्सा</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>षट्कर्म</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>जलनेति</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रबरनेति</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आसन</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आँखो के लिए अभ्यास</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आँखों के सूक्ष्म अभ्यास </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>शीर्षासन, 2. सर्वांगासन, 3. हलासन, 4. चक्रासन 5. पश्चिमोत्तानासन</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>प्राणायाम</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अनुलोम-विलोम प्राणायाम </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>त्राटक क्रिया के अभ्यास से आखों में विशेष लाभ होता है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>साथ ही सुबह उठकर मुँह में पानी भरकर आँखों में छिपके मारना।</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>दिसम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3729/netra-vikar-eye-disorder</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3729/netra-vikar-eye-disorder</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Dec 2024 18:52:48 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-08/dfgd.jpg"                         length="197182"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>कार्डियोग्रिट  गोल्ड  हृदय को रखे स्वस्थ</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">डॉ. अनुराग वार्ष्णेय   <br />उपाध्यक्ष- पतंजलि अनुसंधान संस्थान</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3652/cardiogrit-gold-keeps-the-heart-healthy"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-05/istockphoto-1173492798-612x.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">   हमारे हृदय में एक तरह का विशेष इलेक्ट्रिकल सिस्टम है जिसे कार्डिएक कंडक्शन सिस्टम कहा जाता है, यह सिस्टम ही है जो हमारे हृदय की मॉनटरिंग (ईसीजी) के समय ऊँची नीची लाइन्स देता है इसके अलावा हमारे दिल की धडक़न की आने वाली आवाज, हमारे हृदय में मौजूद वाल्व्स के खुलने और बंद करने की आवाज है। हमारे शरीर के प्रत्येक भाग तक रक्त को पहुंचने वाली रक्त वाहिकाओं को अगर लम्बा कर फैला दिया जाए तो यह लगभग 1 लाख किलोमीटर होगी। यह लगभग उतनी ही लम्बाई है कि हम अपनी पूरी धरती को 2 से अधिक बार लपेट सकें। हमारे शरीर की लगभग सभी कोशिकाएं विभाजित होती रहती हैं, परन्तु हृदय की सेल्स का विभाजन नहीं होता, इसलिए हृदय का कैंसर होने की संभावनाएं नगण्य होती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>एलोपैथिक दवाइयों का हृदय पर दुष्प्रभाव</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">एलोपैथिक दवाइयों से हमारे पूरे शरीर को ही नुकसान पहुँचता है और इनके बहुत अधिक दुष्प्रभाव होते हैं। हृदय पर पडऩे वाले दुष्प्रभावों को कॉर्डियो टॉक्सिसिटी कहा जाता है। इन दवाइयों के दुष्प्रभाव के कारण हृदय के कार्डिएक फंक्शन्स में कमी आती है। हृदय का एक महत्वपूर्ण कार्डिएक फंक्शन लेफ्ट वेंट्रिकल इजेक्शन फंक्शन (एलवीइएफ) है। वैसे तो सभी प्रकार की एलोपैथिक दवाइयों के दुष्प्रभाव है परन्तु तनाव, अवसाद, चिंता और कैंसर की दवाइयों के द्वारा होने वाली कार्डिएक टॉक्सिसिटी सामान्य और प्रत्यक्ष है क्योंकि एक लम्बे समय तक इन दवाइयों का सेवन रोगियों को करना पड़ता है। इन दवाइयों से होने वाली कार्डिएक टॉक्सिसिटी में लेफ्ट वेंट्रिकल फेलियर, मायोकार्डियल इस्किमिया, क्यू.टी. (QT) प्रोलोंगेशन, पेरिकार्डिटिस और मायोकार्डिटिस प्रमुख हैं। कैंसर के रोगियों में प्राय: देखा जाने वाला असिम्पटोमैटिक डायस्टोलिक डिसफंक्शन, कार्डिएक टॉक्सिसिटी का एक प्रमुख लक्षण है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>कार्डिएक टॉक्सिसिटी के कारण एलोपैथिक दवाओं को बाजार से हटाना पड़ा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">पिछले 4 दशकों में एलोपैथिक की 10% से अधिक दवाइयों को कार्डिएक टॉक्सिसिटी की वजह से बाजार से हटाना पड़ा है, वहीं कार्डिएक टॉक्सिसिटी की लगभग 48 प्रतिशत से अधिक स्थितियों में इसकी वजह कैंसर रोधी दवाइयों के सेवन को पाया गया।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>कार्डियोग्रिट के मुख्य  घटक</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">कैंसर की एलोपैथिक दवाई डॉक्सोरुबिसिन (डॉक्स) कैंसर कोशिकाओं के डीएनए को एक कर, कैंसर कोशिकाओं को आगे बढऩे से रोकने में मददगार है। परन्तु इस दवाई का सबसे बड़ा दुष्प्रभाव हृदय कोशिकाओं के ऊपर होता है। इन्हीं दुष्प्रभावों के कारण कई बार आपात परिस्थितियों में कार्डिएक टॉक्सिसिटी की वजह से कैंसर की इस दवाई को ही रोगियों को देना बंद कर दिया जाता है।<br />इसी समस्या से निराकरण के लिए आयुर्वेद के प्राचीन ज्ञान को आधार बना कर पतंजलि द्वारा कार्डियोग्रिट गोल्ड टेबलेट का निर्माण किया गया। यह औषधि योगेंद्र रस, अर्जुन, मोती पिष्टी, जहरमोहरा पिष्टी, अकीक पिष्टी, संगेसव पिष्टी आदि प्रमुख जड़ी-बूटियों से बनी है। इस औषधि के द्वारा एलोपैथी दवाई के दुष्प्रभावों को समाप्त कर स्वस्थ हृदय की परिकल्पना को साकार किया जा सकता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>कार्डियोग्रिट पर पतंजलि का अनुसंधान</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">हर बार की तरह इस बार भी सर्वप्रथम विभिन्न तकनीकों के द्वारा इस औषधि का रासायनिक विश्लेषण किया गया जिससे इसकी सही संरचना के बारे में पता किया जा सके। <br />तत्पश्चात यह अध्ययन किया गया कि इस औषधि का ही कोई दुष्प्रभाव तो नहीं है, इसके लिए चूहों के हृदय के कुछ विशेष कोशिकाओं को प्रयोगशाला में तैयार किया गया जिससे पता चला कि कार्डियोग्रिट गोल्ड का कोई भी दुष्प्रभाव नहीं है वहीं डॉक्सोरुबिसिन देने पर यही कोशिकाएं मरना शुरू हो जाती हैं। अनुमानित रूप से डॉक्सोरुबिसिन की 1 माइक्रो मोलर डोज की वजह से लगभग 40त्न तक कोशिकाएं मर जाती हैं। <br />इसके बाद यह देखने की कोशिश की गई कि डॉक्सोरुबिसिन और कार्डियोग्रिट गोल्ड का सेवन अगर साथ में किया जाए तो क्या एलोपैथिक दवाई डॉक्सोरुबिसिन के दुष्प्रभावों को कम किया जा सकता है, इस पर अध्ययन में भी सफलता प्राप्त हुई। इस अध्ययन से इस बात की भी पुष्टि हुई कि कार्डियोग्रिट गोल्ड कार्डिएक टॉनिक के रूप में कार्य करता है। उसके बाद यह देखने का प्रयास किया गया कि इन कोशिकाओं में परिवर्तन के मूल कारक क्या है। इसके लिए जीन एक्सप्रेशन को आधार बनाया गया। इस शोध में यह पाया गया कि कार्डियोग्रिट गोल्ड डोज डिपेंडेंट तरीके से डॉक्सोरुबिसिन के कारण होने वाली कोशिकाओं की मृत्यु को भी कम करता है।<br />आयुर्वेदिक औषधि कार्डियो ग्रिट ने डॉक्सोरुबिसिन के कारण होने वाली सूजन को भी कम किया। इस तथ्य की पुष्टि इन्फ्लेमेशन के मार्कर्स आईएल-6, एल-1, एनएफ-कापा बी को मापा गया जिससे ज्ञात हुआ कि कार्डियोग्रिट गोल्ड के डोज अनुसार प्रयोग से इनके स्तर में कमी आई। तत्पश्चात यह भी देखा गया कि क्या कार्डियोग्रिट गोल्ड का कोई दुष्प्रभाव कैंसर के हानिकारक सेल्स पर तो नहीं हो रहा, अर्थात क्या कार्डियोग्रिट गोल्ड कैंसर की कोशिकाओं को बिना प्रभावित किये हृदय को स्वस्थ रख पाने में समर्थ है। इसके लिए कैंसर की टी 24  कोशिकाओं, फेफड़ो के कैंसर की ए-549 कोशिकाएं और स्तन कैंसर की एमडीए - एमबी 231 कोशिकाओं पर शोध कर यह पाया गया कि कार्डियोग्रिट गोल्ड के सेवन से डॉक्सोरुबिसिन की अपनी प्रभावशीलता समाप्त नहीं होती, इसका मात्र दुष्प्रभाव समाप्त होता है।<br />इसके पश्चात सी. ऐलेगन्स पर कार्डियोग्रिट के प्रभावों की जांच की गई। सी. एलेगंस में हृदय जैसा ही एक अंग होता है जिसे फेरिंग्स कहा जाता है, यह हृदय के समान ही धडक़ता है, और इसकी इलेक्ट्रिकल एक्टिविटीज को भी नापा जा सकता है। सी. ऐलेगंस की इस प्रक्रिया को फैरेंजिअल एक्शन पोटेंशियल कहा जाता है। इन जीवों पर शोध में यह पाया गया कि डॉक्सोरुबिसिन के सेवन से इनकी मृत्यु दर में बढ़ोतरी हुई वहीं प्रजनन क्षमता में कमी आई।<br />इस अध्ययन के लिए इन पारदर्शी जीवों में सर्वप्रथम डॉक्सोरुबिसिन दवाई को रोपित किया गया, जोकि लाल रंग की होती है, जिससे इन जीवों में लाल रंग के धब्बे उभर आए, तत्पश्चात कार्डियोग्रिट गोल्ड देने पर इन धब्बों में कमी आई जिससे इस आयुर्वेदिक औषधि की प्रभावशीलता की पुष्टि हुई। इसके बाद रासायनिक शोध के द्वारा भी इस शोध को सत्यापित किया गया। <br />तदोपरांत एक बार पुन: यह सत्यापित करने के लिए कि कार्डियोग्रिट गोल्ड इन जीवों पर प्रभावकारी है, इन जीवों में कैल्शियम का स्तर नापा गया, क्योंकि यह औषधि विभिन्न भस्मों से तैयार की गई थी, इसलिए इसमें कैल्शियम का स्तर ज्यादा होना स्वाभाविक ही था। जिससे इस बात की पुष्टि हुई कि इन जीवों में डोज डिपेंडेंट तरीके से कैल्शियम का स्तर बढ़ रहा है। इसके बाद हीट शॉक प्रोटीन को आधार बना कर डॉक्सोरुबिसिन के कारण हृदय में बनने वाली ऑक्सीडेटिव स्ट्रेस को भी मापा गया और कार्डियोग्रिट गोल्ड ने इस स्ट्रेस को भी खुराक की मात्रा के आधार पर कम कर, अपनी प्रभावशीलता को एक बार फिर से सिद्ध किया। साथ ही साथ कार्डियोग्रिट गोल्ड ने इन जीवों के खराब फैरिंग्स को भी डोज डिपेंडेंट तरीके से ठीक किया। <br />इन सभी शोध से इस बात की पुष्टि होती है कि कार्डियोग्रिट गोल्ड हृदय के लिए एक उत्तम औषधि है, और इसके सेवन से एलोपैथिक दवाइयों से हुई हानि को भी ठीक किया जा सकता है।</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3652/cardiogrit-gold-keeps-the-heart-healthy</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3652/cardiogrit-gold-keeps-the-heart-healthy</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Nov 2024 17:50:04 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/istockphoto-1173492798-612x.jpg"                         length="26141"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>स्वास्थ्य समाचार</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><strong>31 साल के आंकड़ों के विश्लेषण के आधार पर शोधकर्ताओं ने चेताया</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>एंटीबायोटिक प्रतिरोध से 25 वर्षों में हो सकती हैं 4 करोड़ मौतें</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">एंटीबायोटिक प्रतिरोध के चलते अगले 25 साल में दुनियाभर में करीब चार करोड़ लोगों की मौत हो सकती है। द लांसेट मेडिकल जर्नल में प्रकाशित अध्ययन में शोधकर्ताओं ने साल 1990 से 2021 के बीच करीब 31 साल के आंकड़ों का विश्लेषण करने के बाद यह अनुमान लगाया है।<br />एंटीबायोटिक प्रतिरोध तब होता है जब कोई बैक्टीरिया एंटीबायोटिक दवा के प्रभाव से बचने के लिए विकसित हो जाता है। ऐसा होने पर एंटीबायोटिक दवाएं बैक्टीरिया के</h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3659/health-news"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-05/img_0243.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong>31 साल के आंकड़ों के विश्लेषण के आधार पर शोधकर्ताओं ने चेताया</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>एंटीबायोटिक प्रतिरोध से 25 वर्षों में हो सकती हैं 4 करोड़ मौतें</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">एंटीबायोटिक प्रतिरोध के चलते अगले 25 साल में दुनियाभर में करीब चार करोड़ लोगों की मौत हो सकती है। द लांसेट मेडिकल जर्नल में प्रकाशित अध्ययन में शोधकर्ताओं ने साल 1990 से 2021 के बीच करीब 31 साल के आंकड़ों का विश्लेषण करने के बाद यह अनुमान लगाया है।<br />एंटीबायोटिक प्रतिरोध तब होता है जब कोई बैक्टीरिया एंटीबायोटिक दवा के प्रभाव से बचने के लिए विकसित हो जाता है। ऐसा होने पर एंटीबायोटिक दवाएं बैक्टीरिया के आगे बेअसर हो जाती हैं। शोधकर्ताओं का यह अनुमान 204 देशों के सभी आयु वर्ग के करीब 52 करोड़ से ज्यादा लोगों के चिकित्सा दस्तावेज के आधार पर निकाला है। यूके में ग्लोबल रिसर्च ऑन एंटीमाइक्रोबियल रेजिस्टेंस (जीआरएएम) प्रोजेक्ट के तहत इस अध्ययन में शोधकर्ताओं ने कहा कि एंटीबायोटिक दवाओं के प्रतिरोध से साल 2050 तक करीब 3.90 करोड़ लोगों की मौत हो सकती है। वहीं, यह प्रतिरोध अप्रत्यक्ष रूप से अतिरिक्त 1.69 करोड़ मौतों का कारण बन सकता है। अगर समय रहते सुधारात्मक उपाय नहीं किए गए तो 2050 तक वार्षिक मृत्यु दर क्रमश: 82 लाख का आंकड़ा पार कर सकती है। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>एशिया व अफ्रीका में ज्यादा खतरा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">शोधकर्ताओं के मुताबिक, साल 2022 में एंटीबायोटिक प्रतिरोध के कारण प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्ष रूप से होने वाली मौत में क्रमश: 68 फीसदी और 75 फीसदी की वृद्धि हुई है। भारत, पाकिस्तान और बांग्लादेश सहित दक्षिण एशिया में साल 2050 तक इसके कारण करीब 1.18 करोड़ लोग की मौत हो सकती है। एंटीबायोटिक प्रतिरोध के कारण होने वाली मौतें दक्षिणी और पूर्वी एशिया और उप-सहारा अफ्रीका के अन्य हिस्सों में भी अधिक होंगी।<br />इसके अलावा, 1990 और 2021 के बीच के रुझानों से पता चलता है कि 70 वर्ष और उससे अधिक आयु के लोगों में एंटीबायोटिक प्रतिरोध के कारण होने वाली मौत में 80 फीसदी से अधिक की वृद्धि हुई है और भविष्य में यह बुजुर्गों को अधिक प्रभावित करती रहेगी।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>ऐसे बचा सकते हैं जिंदगियां</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">शोधकर्ताओं के मुताबिक, अगर समय रहते रोकथाम पर ध्यान दिया जाए तो काफी संख्या में लोगों की जिंदगियों को बचाया जा सकता है। गंभीर संक्रमणों के लिए बेहतर देखभाल, संक्रमणों को रोकने के लिए नए टीके और एंटीबायोटिक के उपयोग को उचित मामलों तक सीमित रखने वाले अधिक विवेकपूर्ण चिकित्सा प्रोटोकॉल तक पहुंच से 2025 और 2050 के बीच कुल 9.20 करोड़ लोगों के जीवन को बचाया जा सकता है।<br />उपायों पर होगी चर्चा एंटीबायोटिक प्रतिरोध का यह अध्ययन संयुक्त राष्ट्र महासभा की उच्च स्तरीय बैठक से पहले जारी हुआ है। <br />ब्रिटेन में एंटीमाइक्रोबियल प्रतिरोध पर संयुक्त राष्ट्र अंतर-एजेंसी समन्वय समूह की सदस्य प्रो. डेम सैली डेविस का मानना है कि पूरी दुनिया एक एंटीबायोटिक आपातकाल का सामना कर रही है, जिसकी वजह से दुनियाभर के परिवारों और समुदायों को विनाशकारी मानवीय नुकसान उठाना पड़ रहा है।<br />साभार : अमर उजाला<br />https://www.amarujala.com/india-news/after-data-analyzingresearchers-estimated-antibiotic-resistance-could-cause-40- million-deaths-in-25-years-2024-09-18</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>सडक़ पर बिक रहे फास्ट फूड से सूज रहीं आतें, बढ़ रही पेट की बीमारी</strong><br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>फास्ट फू ड पेट के लिए हो रहे नुकसानदेह साबित 12 से 25 साल के लोग हो रहे बीमार</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">सडक़ किनारे नालों के पास बने रहे फास्ट फूड का स्वाद यदि आप ले रहे हैं तो सतर्क को जाइए। ऐसे स्थानों पर पक रहे फास्ट फूड आमतौर से पेट के लिए नुकसानदेह साबित हो रहे हैं। इसके प्रमाण प्रतिदिन चिकित्सकों की क्लीनिकों में आने वाले पेट के मरीजों को देखकर लगाया जा सकता है। इन युवाओं मरीजों की संख्या अधिक है।<br />मौजूदा समय में लोगों की पहली पसंद फास्ट फूड बन गई है। बच्चे हो या बड़े सभी इसे चाव से खाते हैं। अक्सर सडक़ कनारे ठेले वालों के यहां आपने खूब भीड़ देखी होगी। इन दुकानों पर उपयोग होने वाले मैदा और बार-बार उपयोग होने वाले तेल के कारण लोगों की आंत पर असर पड़ रहा है। पेट के मरीजों की संख्या दिन पर दिन बढ़ती जा रही है। इन मरीजों के आंतों में सूजन की समस्या देखने को मिल रही है। इसका प्रभाव शरीर के अन्य क्रियाओं पर भी हो रहा है। बच्चों में मोटापा बढ़ रहा है, तनाव उच्च रक्तचाप बीमारियों को बढ़ावा दे रहा है। साथ ही लोग बीपी के भी मरीज हो रहे हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>12 से 25 साल के लोग हो रहे बीमार</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">पेट से जुड़ी बीमारी के विशेषज्ञ डॉ. प्रवीण शर्मा बताते हैं कि ओपीडी में हर दिन 20 से 25 साल के युवा व बच्चें इलाज के लिए आ रहे हैं। जिन्हें पेट में दर्द, नित्य क्रिया में परेशानी, भूख नहीं लगना आदि की शिकायत हैं। पता लग रहा है कि बच्चे कभी बर्गर तो कभी चाउमीन खाकर आते हैं। ये खाने से आंतों को नुकसान पहुंच रहा है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>लोगों में बढ़ रही इन्फ्लेमेटरी बॉउल डिसीज</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">इस प्रकार की खाद्य सामग्री पेट में पूरी तरह से पचते नहीं हैं। आंतों में गंद की लेयर जमने लगती है। जिससे कुछ दिन बाद आंत में सूजन शुरू हो जाती है। इसमें पेट में ऐंठन और दर्द की शिकायत शुरू हो जाती है। इन्फ्लेमेटरी बॉउल डिटे (आईबीडी) पाचन से संबंधित ऐसी एक बीमारी है। जिसके कारण पाचन तंत्र में सूजन हो सकती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">इनका कहना है</h5>
<h5 style="text-align:justify;">फास्ट फूड खाने से आतों में सूजन पेट से जुडी बीमारी इन्फ्लेमेटरी बॉउल डिजीज तेजी से बढ़ रही है। इसके लिए नशा युक्त चीज, वसा युक्ता चीज, तेल में बार-बार प्रयोग किए गए सामग्रियों को खाने से वचने की आवश्यकता है। <br />साभार : अमर उजाला<br />https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/jaunpur/fast-food-soldon-the-roadside-is-causing-swelling-and-stomach-problems-areincreasing-jaunpur-news-c-193-1-s</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>केक में कृत्रिम रंग घातक, मिले कैंसर को पैदा करने वाले तत्व</strong><br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>बंगलूरु में परीक्षण के दौरान 12 तरह के केक में मिले केमिकल</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">कई खास मौकों पर खाया जाने वाला केक कैंसर का कारण बन सकता है। बंगलूरू में एक परीक्षण में 12 तरह के केक में कैंसर पैदा करने वाले तत्व पाए गए हैं। ये केक बंगलूरू की कई बेकरियों में तैयार किए गए थे।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/img_0243.jpg" alt="IMG_0243" width="1000" height="930"></img><br />इस रिपोर्ट के सामने आने के बाद कर्नाटक खाद्य सुरक्षा और गुणवत्ता विभाग ने बेकरियों में तैयार होने वाले केक में कैंसरकारक तत्वों को लेकर चेतावनी जारी की है। परीक्षण के दौरान 12 अलग-अलग किस्मों के केक में कैंसर पैदा करने वाले तत्व पाए गए। केक को आकर्षक बनाने के लिए कृत्रिम रंगों का प्रयोग किया जाता है, जैसे रेड वेलवेट, ब्लैक फॉरेस्ट केक से कैंसर होने का ज्यादा खतरा है। परीक्षण के लिए लिए गए केक के सैंपल में अल्लुरा रेड, सनसेट येलो एफसीएफ केमिकल पाए गए। रिपोर्ट के मुताबिक ये केमिकल केवल कैंसर के खतरे को हीं नहीं बढ़ाते, बल्कि दूसरी स्वास्थ्य समस्याएं भी पैदा कर सकते हैं। <br />साभार : अमर उजाला<br />https://www.amarujala.com/photo-gallery/lifestyle/fitness/cancercausing-agents-found-in-popular-varieties-of-cake-know-itshealth-risk-2024-10-01?pageId=4</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3659/health-news</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3659/health-news</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Nov 2024 17:40:04 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/img_0243.jpg"                         length="324416"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>आर्थराइटिस</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">डॉ. अरुण पाण्डेय  पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज, हरिद्वार</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3619/arthritis"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-04/basaljointarthritis_1280.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">   शरीर के जोड़ों में होने वाले दर्द और सूजन को आर्थराइटिस रोग के नाम से जाना जाता है। ज्वांइटस पेन (जोड़ों का दर्द) एक तरह से आज के युग की एक आम समस्या बनकर रह गयी है। जैसे-जैसे आयु बढ़ती है, वैसे-वैसे हमारे शरीर का कोई न कोई इस रोग की गिरफ्त में आ ही जाता है और तब इस रोग से ग्रसित व्यक्ति का जीवन पीड़ा युक्त होकर रह जाया करता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>आस्टियो आर्थराइटिस</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">आस्टियो आर्थराइटिस रोग की शरीर में उत्पत्ति चयापचय में आयी गड़बड़ी की वजह से होता है। पुरूषों की अपेक्षा महिलाओं को यह रोग ज्यादा सताता है। ज्यादातर यह रोग घुटनों, कमर, नितंबों और अगूठों की हड्डियों में होता हैं वैसे यह रोग शरीर के किसी भी जोड़ में हो सकता है। हड्डियों के जोड़ों के बीच साइनोवियल फ्ल्यूड का तरल पदार्थ होता है। एक तरह से यह तरल पदार्थ लुब्रिकेशन का काम करता है। जब जोड़ों के बीच साइनोवियल फ्ल्यूड की उपस्थिति में कमी आ जाती है, तब आस्टियो आर्थराइटिस (अस्थि संबंधित) रोग होता है। इस रोग के होने पर खून में यूरिक एसिड और यूरेटस की मात्रा में बढ़ोतरी हो जाती है। जिससे यह शरीर के जोड़ो, उपास्थियों, कान व त्वचा के नीचे इकट्ठा होकर तेज दर्द पैदा करता है। रोगी को इस तरह का रोग ज्यादातर सुबह के समय होता है। ज्यादातर दर्द रोगी के दायें पैर के अंगूठे में होता है। इसके अलावा रोगी की एड़ी, घुटना, टखना और कानों में भी दर्द होता है। रोगी को सर्दी लगने के साथ-साथ तेज बुखार चढ़ जाता है। दिन में दर्द में कमी आ जाती है और शाम होते-होते रोगी को तेज दर्द होने लगता है। अगर रोगी को सही वक्त पर उपचार न किया जाए तो गंभीर स्थिति उत्पन्न होने की आशंका बन जाती है और फिर तब रोगी के गुर्दों में पथरी बननी शुरू हो जाती है और रोगी की रक्तवाहनियां व मूत्रशय रोगग्रस्त हो जाते हैं। इस रोग के होने पर शरीर की कार्यप्रणाली पर नकारात्मक प्रभाव पड़ता है। सामान्य अवस्था में मानव शरीर की सुरक्षा करने वाले तत्व ही शरीर के जोड़ों के स्वस्थ ऊतकों और झिल्लियों पर ही आक्रमण करना शुरू कर देते हैं, जिससे रोागी को जलन और दर्द का अनुभव होता है और उसके शरीर के रोग ग्रस्त हिस्से में सूजन आ जाया करती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>लक्षण</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">कई बार पायरिया, टांसिल की सूजन, गनोरिया, टी0बी0, सोरायसिस, सिफलिस और डिसेन्ट्री आदि कीटाणुओं के संक्रमण के कारण भी शरीर में आर्थराइटिस रोग के लक्षण दिखाई देने लगते हैं। उपरोक्त सभी बीमारियों में रोगी के शरीर से बदबूदार पसीना निकलता है और उसमें प्यास, कब्ज, सिरदर्द, जोड़ों में सूजन, बुखार, जोड़ों में दर्द के लक्षण दिखाई देने लगते हैं।</h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोगी की जीभ पर सफेद परत सी जम जाती है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>जब रोगी चलता है तब उसके दर्द में बढ़ोतरी हो जाती है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोगी को शाम के समय ज्यादा दर्द का अनुभव होता है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोगी के घुटने धनुष की तरह बाहर की ओर मुड़ जाते हैं। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>उंगलियों के जोड़ सूज जाते हैं। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोगी चिड़चिड़ा सा हो जाया करता है।</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>कारण</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">हमारे शरीर में जब विषाक्त पदार्थों का जमावड़ा आवश्यकता से अधिक हो जाता है, तब हमारे शरीर में वात रोग का प्रकोप पैदा हो जाता है। जब कब्ज रोग पुराना हो जाता है, तब आंतों में जमा मल सडऩ पैदा कर तरह-तरह के रोगाणुओं को पैदा को करता है। ये कीटाणु भोजन से मिले प्राटीन एमिनो एसिड्स पर अपना प्रभाव डालकर एमाइन्स में परिवर्तित कर देते हैं। जो टॉक्सिस खून सोखता है वे खून के द्वारा शरीर के जोड़ों और पेशियों में पहुंचकर उन्हें संक्रमित कर देते हैं, तब शरीर में संधिवात रोग पैदा होता है। बरसात में भोजन से, टॉन्सिल होने से, वायु विकार होने से, गनोरिया रोग होने से, टीबी होने से, सिफलिस रोग होने से भी शरीर में विभिन्न प्रकार के वातज रोग पैदा होने का कारण बन जाया करते हैं।</h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आस्टियो आर्थराइटिस में पतंजलि की निरापद चिकित्सा </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पीड़ानिल गोल्ड 2-2 कैप्सूल भोजन से पूर्व</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आर्थोग्रिट व लाक्षादि गुग्गल 2-2 गोली भोजन के बाद</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>वातारि चूर्ण 1-1 चम्मच दूध  के साथ सुबह-शाम</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>सुबह-शाम पीड़ान्तक तैल से मालिश करें</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>जड़ी-बूटियों द्वारा रोग निवारण </strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आक की जड़ की छाल, 1 भाग काली मिर्च, कुटकी और काला नमक एक-एक ग्राम। सबको मिलाकर जल के साथ महीन पीसकर चने जैसी गोलियां बना लें। शरीर के किसी भी अंग में वातजन्य पीड़ा हो तो सुबह-शाम 1-1 गोली गर्म पानी के साथ सेवन करें। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>वासा के पके हुए पत्तों को गरम करके सिकाई करने  से संन्धिवात रोग में आराम पहुंचता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>धतूरे की जड़ और अगस्त्य की जड़ दोनों को बराबर मात्रा में लेकर पीस लें और पुल्टिस बनाकर  वेदना युक्त भाग पर बांधने से कष्ट दूर होता है और सूजन उतर जाती है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>तिल के तेल में आजवायन खुरासानी को सिद्ध कर मालिश करने से संधिवात रोग में लाभ पहुंचता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अमरबेल का बफारा देने से पीड़ा और सूजन में कमी आती है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अलसी के तेल की पुल्टिस गठिया की सूजन पर लगाने से लाभ होता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>20 ग्राम सूखे आंवले और 20 ग्राम गुड़ को 500 ग्राम पानी में औटाकर 250 ग्राम पानी रहने पर, मल छान कर सुबह-शाम पीने से रोग में फायदा होता है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अमरूद के कोमल पत्तों को पीसकर वेदना युक्त स्थान पर लेप करने से लाभ होता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>सारिवा मूल चूर्ण को तीन ग्राम की मात्रा में शहद के साथ दिन में तीन बार देने से सन्धिवात में लाभ होता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अंकोल के पत्तों की पुल्टिस रोग ग्रस्त हिस्सों पर बांधने से पीड़ा मिटती है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>बकायन के बीजों को सरसों के साथ पीस कर रोग ग्रस्त हिस्से पर लेप करना चाहिए।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अश्वगंधा के तीन ग्राम चूर्ण को तीन ग्राम घी में मिलाकर, एक ग्राम शक्कर मिलाकर सुबह-शाम खाने से रोग में फायदा होता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>संन्धिवात में तिल तथा सौंठ बराबर लेकर प्रतिदिन 5-5 ग्राम तीन से चार बार सेवन करना चाहिए। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>श्योनाक की छाल के चूर्ण को 125 मिली ग्राम से 250 मिलीग्राम तक मात्रा में दिन में तीन बार नियमित रूप से सेवन करने से तथा इसके पत्तों को गरम करके जोड़ों पर बांधने से संधिवात में बहुत लाभ होता है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>चित्रकमूल, आंवला, हरड़, पीपर, रेबंद, चीनी और सेंधा नमक इन सब चीजों को समान भाग लेकर चूर्ण बनाकर 4 ग्राम से 5 ग्राम तक की मात्रा में प्रतिदिन सोते-सोते समय गरम पानी के साथ लेने से पुराना संधिवात रोग मिटता है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>संधिवात में दालचीनी का 10-20 ग्राम चूर्ण 20-30 ग्राम शहद मिलाकर, पेस्ट बनाकर धीरे-धीरे मालिश करने से लाभ होता है। इसके साथ-साथ एक कप गुनगुने जल में 1 चम्मच शहद एवं दालचीनी का 2 ग्राम चूर्ण मिलाकर सुबह, दोपहर, शाम सेवन करना चाहिए।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>6 ग्राम धनिये के चूर्ण में 10 ग्राम शक्कर मिलाकर सुबह-शाम खाने से गर्मी से होने वाला जोड़ों का दर्द मिटता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>जोड़ों के दर्द में ईसबगोल की पुल्टिस बांधने से लाभ होता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>करेले के ऊपरी छिलके को निकालकर शेष भाग को आग पर 10 मिनट रखकर भुर्ता बना लें, फिर उसमें शक्कर मिला रोगी को गर्म-गर्म सुहाता हुआ खिला दें। इस प्रकार सुबह-शाम करीब 125 ग्राम तक यह भुर्ता शक्कर मिलाकर रोगी को गरम-गरम सुहाता हुआ खिला दें। ऐसा करनेे से संधिवात रोग में लाभ होता है। पीड़ा वाले स्थान पर करेले के फूलों के रस का बार-बार प्रलेप करना चाहिए।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पलाश के बीजों को महीन पीसकर शहद के साथ वेदना वाले स्थान पर लेप करने से संधिवात में लाभ होता है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>तगर को यशद भस्म के साथ लेने से संधिवात रोग में फायदा होता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>तेजपात के पत्तों का लेप संधिवात पर करने से लाभ होता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>संधिवात रोग में तुलसी के पंचाग का बफारा देने से लाभ होता है।</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>रयूमेटॉइड आर्थराइटिस</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">रयूमेटॉइड आर्थराइटिस बहुत की कष्टदायक रोग है। इस रोग को आमवात रोग के नाम से भी जाना जाता है। कम उम्र में और वृद्धावस्था में यह रोग ज्यादा होता है। एक साथ परिवार के कई लोगों को भी यह रोग होता देखा गया है। इस प्रकार से यह रोग वंशानुगत भी होता है। इस रोग में हड्डियों के जोड़ों में भयानक दर्द होने के साथ सूजन आ जाया करती है। रोग की अधिकता होने पर रोगी को कष्ट सहना मुश्किल हो जाया करता है। तीव्र र्यूमेटिज्म की अवस्था में स्थिति ज्यादा गंभीर हो जाती है। यह रोग ज्यादातर बच्चों, किशोरों और युवाओं को होता है। गले में स्ट्रप्टोफोकस के संक्रमण से इस रोग की उत्पत्ति होती है। इस अवस्था में रोगी को बुखार चढ़ जाता है। <br />रोगी के एक-एक जोड़ में दर्द और सूजन आ जाती है। रोगी में दर्द, सुर्ख लाल धब्बे विशेष रूप से कोहनी के नीचे दर्द रहित गांठ बन जाया करती है। रोग की अधिकता होने पर रोगी का हार्ट फेल हो जाता है, दिल में मर-मर की आवाज आती है और दिल के वाल्ब में खराबी आ जाती है। महिलाओं को रयूमेटॉइड आर्थराइटिस ज्यादा होता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>लक्षण</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोगी के अनेक जोड़ों में दर्द रहने लगता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोगी की हाथों की उंगलियों में दर्द होने लगता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>जब रोगी सुबह उठता है तो उसे जकडऩ का अनुभव होता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>सुबह का वक्त रोगी के लिए ज्यादा कष्टदायक  रहता है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>सर्दी और बरसात के मौसम में रोगी की ज्यादा कष्ट  होता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोगी की उंगलियों, पंजों और घुटनों में सूजन आ जाती है और रोगी की उंगलियां टेढ़ी-मेढ़ी हो जाती हैं।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोगी के हाथ-पैर, टखना, सिर, घुटना, नितंब, पीठ और जांघों में पीड़ा युक्त सूजन आ जाया करती है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोगी को चलने-फिरने में असुविधा होती है और रोग के बढऩे पर रोगी चलने-फिरने में असमर्थ सा होकर रह जाता है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोगी के शरीर में टूटन सी रहने लगती है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोग को आलस्य रहने लगता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोगी का खाया-पीया पचता नहीं है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>चारपाई पर करवट बदलते वक्त भी रोगी को कष्ट होता है। कंपकपी के साथ रोगी को बुखार चढ़ता है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोगी को नींद कम आती है, पेशाब ज्यादा आता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोगी को दिल की बीमारी और कब्ज की शिकायत भी हो जाती है।</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>कारण </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">तले-भुने व गरिष्ठ खाद्य पदार्थों के सेवन से, ज्यादा चिकनाई युक्त व मीठे पदार्थों के सेवन से, बर्फ, कोल्ड ड्रिक्ंस, आईसक्रीम के सेवन से, फ्रीज का ठंडा पानी पीने से, ज्यादा खट्टे पदार्थ जैसी-खट्टी छाछ, दही, कैथ, कैरी, अमचूर, आदि के सेवन से, बेसन व मैदा के बने खाद्य पदार्थों के सेवन से रयूमेटॉइड आर्थराईटिस रोग की उत्पत्ति होती है। मानसिक बैचेनी भी इस रोग का कारक बनती है। 40 से 60 साल की उम्र की महिलाओं को यह रोग ज्यादा होता है। शरीर की रोगों से लडऩे की ताकत में जब कमी आ जाती है, तब यह रोग हो जाता है। गरीब बस्तियों में नमी व सीलन युक्त वाली बस्तियों में ठंडे प्रदेशों में,  यह रोग ज्यादा पनपता है। कुपोषण भी इस रोग का मुख्य कारण हैं। </h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रयूमेटॉइड आर्थराइटिस में पतंजलि की निरापद चिकित्सा </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पीड़ानिल गोल्ड 2-2 कैप्सूल भोजन से पूर्व</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आमवातारि रस 2-2 वटी भोजन से पूर्व</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>सिंहनाथ गुग्गुल, ऑर्थोग्रिट, पुनर्वादि मण्डूर २-२ गोली भोजन के बाद</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>सुबह-शाम सैंध्वादि तैल से मालिश करें</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>यदि हम पिण्ड स्वेद करें तो अति लाभ होगा।</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>जड़ी-बूटियों से उपचार</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आक का फूल, सौंठ, काली मिर्च, हल्दी व नागर मोथा समभाग लें। जल के साथ महीन पीसकर चने जैसी गोलियां बना लें। 2-2 गोली सुबह-शाम जल के साथ सेवन करें।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आरग्वध के 2-3 पत्तों के सरसों के तेल में भूनकर शाम के भोजन के साथ सेवन करने से र्यूमेटिड आर्थराईटिस रोग में फायदा होता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>एरंड मूल 10 ग्राम और सौंठ का चूर्ण 5 ग्राम लेकर इसका क्वाथ बना लें। इसका सेवन करने से आमवात (रयूमेटॉइड आर्थराईटिस) रोग में फायदा होता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आमवात रोग में गोखरू के फल एवं समान भाग सौंठ की 10-20 ग्राम मात्रा को 400 मिली लीटर पानी में उबालकर चतुर्थांश बचे क्वाथ को सुबह और रात में सेवन करने से लाभ होता है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>गोरखमुण्डी के फल के साथ समभाग सौंठ चूर्ण पीसकर, उष्णोदक से दोनों समय 3 ग्राम सेवन करने से और फलों को महीन पीस कर पीड़ा वाले स्थान पर लगाना चाहिए।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आमवात में नीबू का रस एक-दो चार-पांच घंटे बाद सेवन करना चाहिए।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पुनर्नवा के क्वाथ के साथ कपूर तथा सौंठ को 1 ग्राम चूर्ण को सात दिनों तक आमवात में सेवन करने से फायदा होता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अदरक के 1 किलोग्राम रस में 500 ग्राम तिल तेल डालकर आग पर चढ़ाना चाहिए। जब रस जलकर तेल मात्र रह जाये, तब उतार कर छान लेना चाहिए। इस तेल से मालिश करने पर जोड़ों की पीड़ा</h5>
<h5>मिटती है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अमजोद, पायविदंग, देवदारू, चित्रक, पिपला मूल, सौंफ, पीपल, काली मिर्च 10-10 ग्राम, हरड़ विधारा 100 ग्राम, शुंठी 100 ग्राम। इन सबका महीन चूर्ण 6 ग्राम की मात्रा में पुराना गुड़ मिश्रित कर गर्म पानी के साथ दिन में तीन बार सेवन करने से आमवात में फायदा होता है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आमवात रोग में अरलू की जड़ व सौंठ का फांट बनाकर दिन में तीन बार 50 मिली की मात्रा में पीने से लाभ होता है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आमवात रोग में मिर्च सिद्ध तेल की मालिश करने से बहुत फायदा होता है।</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>दिव्य पीड़ान्तक रस द्वारा उपचार</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">इसकी 1-1 या दो-दो गोली दो बार दूध या गर्म पानी के साथ भोजनोपरान्त लेने से जोड़ों का दर्द, गठिया, कमर दर्द आदि रोगों में फायदा पहुंचता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>दिव्य पीड़ान्तक क्वाथ द्वारा उपचार</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">5 से 10 ग्राम क्वाथ को लगभग 400 ग्राम पानी में पका कर जब लगभग 100 ग्राम शेष रह जाये तब छानकर सुबह खाली पेट व रात को सोते समय पीयें। ऐसा करने से जोड़ों का दर्द, गठिया रोग में फायदा होता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);">दिव्य पीड़ान्तक तेल द्वारा उपचार</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">पीड़ायुक्त स्थान पर इस तेल की धीरे-धीरे मालिश करनी चाहिए। मालिश हमेशा दिल की ओर उचित बल का उपयोग करते हुए धीरे-धीरे करनी चाहिए। इस क्रिया से जोड़ों का दर्द, कमर दर्द, घुटनों का दर्द मिटता है। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>स्वानुभूत उपचार</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">दिव्य स्वर्ण माक्षिक भस्म 5 ग्राम, दिव्य महावातविध्वंस रस 10 ग्राम, दिव्य प्रवाल पिष्टी 5 ग्राम, दिव्य बृहद वातचिन्तामणि रस 1 ग्राम, दिव्य गोदन्ती भस्म 5 ग्राम लेकर सबको मिला लें। इस मिश्रण की 60 पुडिय़ा बना लें। सुबह-शाम शहद या गर्म पानी से खाली पेट इस पुडिय़ा को लें। ऐसा करने से जोड़ों का दर्द, घुटनों का दर्द, कमर दर्द व गठिया रोग में फायदा होता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>घरेलू उपचार</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>हल्दी 100 ग्राम, मेथी दाना 100 ग्राम, सौंठ 100 ग्राम व अश्वगंधा 50 ग्राम लेकर चूर्ण बना लें। इसे 1-1 चम्मच नाश्ते व शाम के खाने के बाद गुनगुने पानी से लेने पर जोड़ों का दर्द, कमर दर्द व गठिया रोग में फायदा होता है।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>लहसुन की 1 से 3 कली खाली पेट पानी से लेने पर जोड़ों के दर्द में लाभ होता है। </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>मोथा घास की जड़ जो कि एक गांठ की तरह होती है, उसका पाउडर करके 1 से 2 ग्राम सुबह-शाम पानी या दूध से लेने से जोड़ों का दर्द व गठिया रोग में फायदा होता है। </h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>योग द्वारा उपचार</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">बुखार की अवस्था में भूलकर भी व्यायाम व योगासन न करें। इस अवस्था में बिस्तर पर व्यायाम करते हुए गहरा श्वास-प्रश्वास, प्राणायाम और व्यायाम करें। बुखार के उतरने पर या न होने पर सभी प्रकार के वात रोगों में व्यायाम और प्राणायाम बहुत ज्यादा लाभदायक है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>बचाव</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">अपने भार में ज्यादा बढ़ोतरी न होने दें, क्योंकि ज्यादा शारीरिक भार होने की अवस्था में शरीर के जोड़ों पर अतिरिक्त भार पड़ता है। एक तरह से मोटापा आर्थराइटिस रोगों को न्यौता देता है। <br />एक ही मुद्रा में ज्यादा देर तक कभी नहीं बैठना चाहिए।<br />नाक, कान व गले के संक्रमण से बचें।<br />ठंड से, ठंडी हवा से, ठंडे पानी से नहाने से बचें। हाँ, रोग मुक्त होने पर ठंडे पानी से नहा सकते हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>पथ्य</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">गेंहू की रोटी, घी व शक्कर डालकर बनाया हलवा, किसी  भी प्रकार का अन्त: व बाहृय स्नेहन, पुनर्नवा पत्रों का शाक, अनार, पका मीठा आम, अंगूर, एरण्ड तेल, मूंग की दाल, हींग, अदरक, सौंठ, मेथी, आजवायन, लहसुन, सहिजन के फूल व कच्ची कली की सब्जी, हल्दी, घृतकुमारी का सेवन, उष्ण जल का पान व स्नान, उष्ण वातावरण में निवास सेवनीय होता है। गर्म जल में तेज नमक डालकर पीड़ा व सूजन युक्त स्थान पर सिकाई करने से विशेष लाभ होता है। रोगी को अंकुरित अनाज, उबली सब्जी शुरू करते हुए धीरे-धीरे रोटी, दलिया आदि ठोस खाद्य पदार्थों का सेवन करना चाहिए।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong>अपथ्य</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">इस रोग के रोगी को चीनी, चाय, कॉफी, शीतल पेय, कोक आदि का सेवन नहीं करना चाहिए। रोगी को मांस, मदिरा, दाल, अण्डा, तंबाकू, जंक फूड, फास्ट फूड आदि का सेवन नहीं करना चाहिए। रोगी का चना, मटर, सोयाबीन, आलू, उड़द, राजमा, मसूर, कटहल, फूल गोभी, खीरा, टमाटर, अमचूर, नीबू, संतरा, अंगूर, दही,  छाछ आदि खट्टे पदार्थ, भैंस का दूध, पेठा, ठंडा जल, पीना व स्नान, सीलन व ठंडे स्थान पर निवास करना अहितकर  है।<br />रोगी का आईसक्रीम, पिज्जा, बर्गर, पेटीज, इडली, डोसा, गुटखा, पान-मसाला, मैदा से बने ब्रेड आदि, कन्फैक्शनरी व सिन्थेटिक फूड्स आदि का सेवन नहीं करना चाहिए।</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>अक्टूबर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3619/arthritis</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3619/arthritis</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Oct 2024 17:51:47 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-04/basaljointarthritis_1280.jpg"                         length="110494"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>इन्द्रलुप्त (ऐलोपेसिया) आयुर्वेदीय उपचार</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong>वैद्य आशीष भारती गोस्वामी </strong>प्राध्यापक, अगद तंत्र विभाग, <br />पतंजलि भारतीय आयुर्विज्ञान एवं अनुसंधान संस्थान, हरिद्वार<br />एवं <strong>वैद्या नेहा बरुआ </strong> सह प्राध्यापिका, रोग निदान विभाग, <br />पतंजलि भारतीय आयुर्विज्ञान एवं अनुसंधान संस्थान, हरिद्वार</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3620/ayurvedic-treatment-for-alopecia"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-05/table-1.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">     क्या आप जानते हैं कि इन्द्रलुप्त (ऐलोपेसिया) एक गंभीर बीमारी हो सकती है? आइये जानते हैं ‘ऐलोपेसिया’ के बारे में! वर्तमान समय में बालों का झडऩा बहुत ही आम बात है। लोगों को ऐसा लगता है, कि ये कोई बीमारी थोड़े ही हो सकती है, खान-पान में समस्या, दैनिक दिनचर्या, मौसम में बदलाव होने से बाल तो झड़ते ही हैं, लेकिन अगर आपके बाल गुच्छों में झडऩे लगें जिससे आपकी हेयर लाइन ऊंची होने लगे, कभी-कभी सिर के साथ-साथ शरीर के अन्य हिस्से के बाल भी गिरने लगें तथा सिर पर पैच (गोल चकत्ते) दिखायी देने लगें तो इस बीमारी को ऐलोपेसिया (गंजापन) कहा जाता है। आधुनिक चिकित्सकों एवं त्वचा रोग विशेषज्ञों के अनुसार यह एक ऑटोइम्यून (Autoimmune) रोग है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/alopecia-(1).jpg" alt="Alopecia-(1)" width="900" height="716"></img><br />कई बार महिलाओं में प्रेगनेंसी के समय भी यह दिक्कत  शुरू हो जाती है जो बाद में ठीक हो जाती जाती है। कई बार लंबे समय से तनावग्रस्त होने से भी यह समस्या हो सकती है। दवाइयों के साइड इफेक्ट के कारण भी ऐलोपेसिया हो सकता है। इसके प्रमुख कारणों में शामिल हैं:-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>ऑटोइम्यून  समस्या</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">शरीर की प्रतिरक्षा प्रणाली बालों के रोम को एक बाहरी तत्व समझकर उन पर हमला करती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>अनुवांशिक कारण</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">अगर परिवार में किसी को यह समस्या रही है, तो इसकी संभावना बढ़ जाती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>तनाव या अवसाद</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">शारीरिक या मानसिक तनाव भी एलोपेसिया एरियाटा को ट्रिगर कर सकता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>हॉर्मोनल असंतुलन</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">कुछ मामलों में हॉर्मोनल बदलाव भी इस समस्या को जन्म दे सकते हैं। <br />आयुर्वेद में इस व्याधि को इन्द्रलुप्त कहा जाता है। रोमकूपों में रहने वाला पित्त दोष जब वात दोष के साथ मिलकर विकृत या दूषित होता है तो उस स्थान के केश झड़ जाते हैं। फिर दूषित रक्त मिश्रित कफ दोष उस स्थान के रोमकूपों के मार्ग को अवरुद्ध कर देता है जिस कारण नये केश उत्पन्न नहीं हो पाते हैं।<br />यह बीमारी पुरुषों एवं महिलाओं दोनों में देखी जा सकती है। प्राय: पुरुषों में बाल किनारे एवं सामने की ओर से झडऩा प्रारंभ होते हैं। महिलाओं के बाल, सिर के बीच से झडऩा प्रारंभ होते हैं। इस व्याधि का प्रभाव मन पर भी प्राय: देखा जाता है क्योंकि यह समस्या बाहरी सौंदर्य से भी जुड़ी हुई है। खासकर महिलाओं पर इस बीमारी का गहरा प्रभाव देखने को मिलता है। इसके कारण वे प्राय: चिंता एवं अवसाद से ग्रसित  हो जाती हैं। जिसके कारण दोष और प्रकुपित  होते हैं तथा समस्या और बढ़ जाती है।<br />आधुनिक चिकित्सा पद्धति मे भी ऐलोपेसिया का कोई स्थायी समाधान नहीं है, इसलिये बाल कम गति से झड़े इसी तरह के उपाय वे करते हैं। आयुर्वेदिक चिकित्सा से ऐलोपेसिया को ठीक किया जा सकता है साथ ही नयी केश उत्पत्ति भी देखी जा सकती है। यह आयुर्वेद चिकित्सा के चमत्कार ही हैं, ऐसा ही एक 24 वर्षीय महिला रोगी मेरे समक्ष उपचार हेतु आयी जो ऐलोपेसिया बीमारी से पीडि़त थी। उसके बाल गुच्छे मे झडऩे से सिर में पैच बन गया था। इस बात का उस पर गहरा असर था इसलिये वह अत्यंत तनाव ग्रस्त, अवसाद युक्त एवं चिड़चिड़ी स्वभाव की हो गयी थी। <br />सर्वप्रथम मैंने उसको चिकित्सीय औषधि परामर्श के साथ-साथ मानसिक रूप से भी प्रबल रहने को कहा। प्रकृति परीक्षण पर पाया गया कि वह पित्त कफज प्रकृति की महिला है तथा उसके दिनचर्या में भी बहुत हद तक वात व पित्त प्रकोपक कारक शामिल है। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>उपचार</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">रोगी को सर्वप्रथम जो औषधियाँ दी गई वे निम्न हैं:-<br />    <br /><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/table-1.jpg" alt="table 1" width="688" height="316"></img></h5>
<h5 style="text-align:justify;">उपरोक्त सभी औषधियों को मिलाकर 60 पुडिय़ा बनाकर 1 पुडिय़ा सुबह शाम खाने के लगभग 20 मिनट पहले जल के साथ लेने का निर्देश दिया गया।</h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>दिव्य फाइटर वटी (पतंजलि) 2-2 वटी  सुबह शाम खाने के बाद </strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>न्यूट्रेला नेचुरल बोन हेल्थ (पतंजलि) 1-1    कैप्सूल सुबह शाम खाने के बाद </strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>न्यूट्रेला डेली एक्टिव कैप्सूल (पतंजलि) 1-1    कैप्सूल सुबह शाम खाने के बाद </strong></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>बाह्य औषधियाँ</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>हर्बल हेयर एक्सपर्ट ऑइल (पतंजलि)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">रोगी को हफ्ते में दो बाररात मे सिर मे लगाकर सुबह धोने का निर्देश दिया गया। उपरोक्त औषधियों के अलावा पित्त दोष के निरहरण के लिए जलौकावचारण चिकित्सा का उपयोग किया गया। चूंकि इस बीमारी में त्रिदोष के साथ-साथ रक्त धातु की विकृति होती है इसलिए पित्त दूषित रक्त को शरीर से बाहर निकालने के लिये जलौकवाचरण चिकित्सा अत्यंत की लाभदायक है इसलिये औषधियों के साथ समय-समय पर जलौकवाचरण करना जरूरी था। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/alopecia-(4).jpg" alt="Alopecia-(4)" width="900" height="1025"></img><br />आयुर्वेदिक चिकित्सा पथ्य पालन एवं योगाभ्यास के बिना अधूरी है चूंकि रुग्ण महिला के खानपान में विरुद्ध आहार एवं पित्त प्रकोप आहार ज्यादा शामिल थे, इसलिये सर्वप्रथम उनके आहार में कुछ विशेष बदलाव किये गये। उन्हें जरूरी प्राणायाम जैसे अनुलोम-विलोम भ्रामरी तथा कुछ आसन सर्वांगासन आदि दैनिक रूप से करने की सलाह दी गयी।<br />खान पान में बदलाव एवं व्यायाम करने से तथा नियमित औषधि सेवन से मात्र 1 महीने में फर्क दिखने लगा उनके केश झडऩे कम हो गये थे तथा पैच वाले स्थान केश उत्पत्ति शुरू हो गई, जिससे उन्हें मानसिक बल मिला व उनका आयुर्वेद चिकित्सा के प्रति उत्साह बढ़ गया। प्रकुपित दोषो के शांत होने तथा दूषित रक्त के निरहरण से इस बीमारी मे कुछ ही महीनो में चमत्कारिक लाभ देखने को मिला। आधुनिक शास्त्र में जहां इस बीमारी का कोई स्थायी समाधान नहीं है वहीं आयुर्वेद चिकित्सा, पथ्य पालन एवं योगाभ्यास से इस जटिल बीमारी को ठीक किया जा सकता है। विगत कुछ वर्षों के अनुभव से यह मैं स्पष्ट रूप से कह सकता हूँ कि किसी भी बीमारी की आयुर्वेद चिकित्सा यदि दोष, दूष्य प्रकृति, स्रोतोदुष्टि आदि को ध्यान में रख कर की जाए तो वह चिकित्सा लाभप्रद ही रहती है।</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>अक्टूबर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3620/ayurvedic-treatment-for-alopecia</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3620/ayurvedic-treatment-for-alopecia</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Oct 2024 17:50:47 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/table-1.jpg"                         length="23283"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मोटापा एक विश्वव्यापी समस्या जीवनशैली जनित रोग</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">स्वामी समग्रदेव<br />पतंजलि संन्यासाश्रम, पतंजलि योगपीठ, हरिद्वार</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3621/obesity-is-a-global-problem-and-a-lifestyle-disease"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-05/23123426-0-a_new_study_from.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>मोटापा</strong></span><br />    आजकल पूरी दुनिया में मोटापा एक बड़ी समस्या बन चुकी है। भारत में भी अनेक लोग मोटापा के शिकार हैं। मोटापा के कारण आमलोगों को कई तरह की परेशानियों का सामना करना पड़ रहा है। इसके कारण शरीर में कई तरह की बीमारियाँ एक साथ जन्म ले लेती हैं। <br />अनहेल्दी लाइफस्टाइल की वजह से होने वाली बीमारियों में मोटापा सबसे सामान्य है, जिससे आज दुनिया में हर दूसरा व्यक्ति परेशान है। मोटापा सिर्फ शारीरिक रूप से ही नहीं मानसिक रूप से भी नकारात्मक प्रभाव डालता है। मोटापे को 'lifestyle disease' भी कहा जाता है। जिसका अर्थ है कि यह आपकी खराब जीवनशैली यानि खराब लाइफस्टाइल से होता है और इससे छुटकारा दिलाने में भी आपके लाइफस्टाइल की बहुत बड़ी भूमिका होती है।<br />अधिक वजन और मोटापे को असामान्य या अत्यधिक वसा संचय के रूप में परिभाषित किया जाता है जो स्वास्थ्य के लिए खतरा उत्पन्न करता है। 25 से अधिक बॉडी मास इंडेक्स (बीएमआई) को अधिक वजन माना जाता है, और 30 से अधिक को मोटापा माना जाता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>मोटापे के प्रमुख् कारण</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मोटापे के कई कारण हो सकते है। इनमें से प्रमुख हैं-</h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>मोटापा और शरीर का वजन बढऩा, ऊर्जा के सेवन और ऊर्जा के उपयोग के बीच असंतुलन के कारण होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अधिक चर्बी युक्त आहार का सेवन करना भी मोटापे का कारण है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>कम व्यायाम करना और स्थिर जीवन-यापन मोटापे का प्रमुख कारण है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>असंतुलित व्यवहार औऱ मानसिक तनाव की वजह से लोग ज्यादा भोजन करने लगते हैं, जो मोटापे का कारण बनता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>शारीरिक क्रियाओं के सही ढंग से नहीं होने पर भी शरीर में चर्बी जमा होने लगती है, यह भी मोटापे का एक कारण है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>बाल्यावस्था और युवावस्था के समय का मोटापा व्यस्क होने पर भी रह सकता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>कई लोगों को दिन मे खाना खाने के बाद सोने की आदत होती है जो मोटापे का कारण बन सकती है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>हाइपोथाइरॉयडिज़्म (अवटु अल्पक्रियता)</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>बहुत ज्यादा मीठे का सेवन करने से भी मोटापे का खतरा रहता है।</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>मोटापे के लक्षण</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मोटापा शारीरिक और मानसिक स्तर पर जीवन में कई सारे परिवर्तन लाता है। जिनके कारण व्यक्ति में इसके लक्षण परिलक्षित होते हैं। किन्तु कई बार लोग इन्हें महत्त्व नहीं देते और इसके बारे में कोई चिकित्सकीय परामर्श नहीं लेते जो आगे चलकर उनके स्वास्थ्य के लिए हानिकारक होता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>मोटापे के प्रमुख लक्षण निम्नवत हैं</strong></span><br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>सांस फूलना</strong></span><br />    बार-बार साँस फूलने की समस्या का होना मोटापे का लक्षण है जो कई कारणों से हो सकता है और कई रोगों का कारण बनता है।<br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>पसीना में वृद्धि</strong></span><br />    अचानक से बार-बार पसीना आना और वह भी बहुत, यह दर्शाता है कि व्यक्ति मोटापे से ग्रसित है।<br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>खर्राटे</strong></span><br />    आमतोर पर मोटापे से बेहाल लोगों को नींद में बहुत खर्राटे लेते देखा जा सकता है मोटापा बढऩे के साथ-साथ यह समस्या और भी बढ़ती जाती है।<br />शारीरिक गतिविधि के साथ सामंजस्य करने में अचानक असमर्थता का अनुभव करना<br />    सामान्य रूप से कोई भी शारीरिक गतिविधि करने में असमर्थ होते जाने का संबध भी मोटापे से है और ये मोटापे का सबसे प्रमुख्य लक्षण भी है।<br />बहुत अधिक थकान महसूस करना<br />    आमतौर पर बिना किसी अतिरिक्त कार्यभार के लगातार थकान का अनुभव करना भी मोटापे का ही एक लक्षण है।<br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>पीठ और जोड़ों में दर्द </strong></span><br />    मोटापे की समस्या से ग्रसित लोगों में पीठ और जोड़ों के दर्द सामान्य रूप से देखा जा सकता है।<br />आत्मविश्वास और आत्मसम्मान में कमी का अनुभव<br />    शारीरिक समस्याओं के कारण किसी भी काम को करने की क्षमता में कमी आ जाती है और स्वयं पर विश्वास भी नहीं होता जिसके चलते आत्मसम्मान में भी कमी आ जाती है।<br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>अकेला महसूस करना</strong></span><br />    मोटापे में अकेलापन अनुभव करना एक आम बात है। शारीरिक परिवर्तनों के चलते लोग स्वयं को सबसे अलग और एकाकी महसूस करते हैं।<br />जरूरत से ज्यादा या कम सोना<br />    यदि हम जरुरत से ज्यादा सोते है तो यह भी हमारे मोटापे का बहुत बड़ा लक्षण होता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>मोटापे से जुड़ी समस्याएं</strong></span><br />मोटापे के कारण कई स्वास्थ्य संबंधी समस्याएं होती हैं जिनमें टाइप-2 डायबिटीज, हाइपरकोलेस्ट्रोलेमिया (उच्च कोलेस्ट्रॉल, गैस्ट्रोओस्फोजियल रिफ्लक्स डिजिज (जीईआरडी), उच्च रक्तचाप, हृदय रोग, अवसाद, जोड़ों की ओस्टियोआर्थराइटिस, जोड़ों का दर्द, स्लीप एपनिया और श्वसन सम्बंधी समस्याएं, यूरिनरी स्ट्रेस इंकांटिनेंस, अस्थमा और फेफड़ों की समस्याएं और प्रजनन संबंधी समस्याएं। डायबिटीज वाले मरीज के मोटापा बढऩे से उसकी डायबिटीज की समस्या बढ़ जाती है । सांस फूलना तथा अधिक पसीना आना मोटापे के प्रमुख समस्या है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>उचित वजन</strong></span><br />एक युवा व्यक्ति के शरीर का अपेक्षित वजन उसकी लंबाई के अनुसार होना चाहिए, जिससे कि उसका शारीरिक गठन अनुकूल लगे। शरीर के वजन को मापने के लिए सबसे साधारण उपाय है बॉडी मास इंडेक्स (बीएमआई) और यह व्यक्ति के शरीर की लंबाई को दुगुना कर उसमें वजन (किलोग्राम) से भाग देकर निकाला जाता है।<br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>निष्कर्ष</strong></span><br />उपरोक्त दी गयी युक्तियों का पालन करके मोटापे को कम किया जा सकता है। यदि आप इस स्थिति का शिकार हो जाते हैं तो इसे ठीक करने के लिए तत्काल एक चिकित्सक से परामर्श करना ही ठीक रहेगा क्योंकि यह न केवल अपने आप में एक समस्या है बल्कि कई अन्य स्वास्थ्य समस्याओं जैसे हृदय की समस्या, पित्त पथरी, नींद, अश्वसन और बांझपन को भी जन्म देती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>आहार</strong></span><br />सुबह 5:00 बजे    :    पंचामृत पेय, (सौंफ, धनिया, जीरा, अजवाइन)100 द्वद्य <br />सुबह 7:30 बजे     :    (सर्वकल्प +कायाकल्प) और (एलोवेरा+ वीटग्रास)।<br />नाश्ते में         :    बादाम -5, अखरोट -2, अंजीर -2, किशमिश-7, लहसुन -2, फल -सेब, पपीता,   नाशपाती, + स्प्राउट्स + नारियल का पानी ।<br />12:00 से 1:00    :    सौंफ, उबली हुई सब्जी, सलाद, मल्टीग्रेन रोटी -2, मल्टीग्रेन दलिया, लौकी कल्प।<br />4:00 से 5:00    :    भुने हुए मखाने, भुने हुए चने, नारियल पानी।<br />शाम 7:30 बजे     :    सौंफ, उबली हुई सब्जियां, दलिया / लौकी कल्प।<br />औषधीय पानी     :    मेधोहर पेय ( 1-2 लीटर / डेली )।<br />उपवास    :    नारियल के पानी पर उपवास।<br />            सौंफ मेथी शहर के पानी पर उपवास।<br />            नींबू शहद के पानी पर उपवास।<br />            फल।<br />            स्प्राउट्स।<br />            लौकी कल्प ‘उबली हुई लौकी’।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>उपचार    :    </strong>हॉट एंड कोल्ड कंप्रेस ऑन एब्डोमिनल।<br />नेचुरल इमर्शन बाथ : जकूजी बाथ। <br />काफ मसाज के साथ  लपेट। <br />एनिमा, जलनेति, आई वॉश, कुंजल, रबर नीति। वाइब्रो मसाज। स्टीम बाथ, लोकल स्टीम ( फैटी पार्ट्स )। उद्वर्तन।<br />फुल बॉडी मड बाथ।<br />आयुर्वेदिक चिकित्सा<br />सर्वकल्प क्वाथ <br />कायाकल्प क्वाथ <br />दोनों औषधीय को मिलाकर दो चम्मच (10-15 ml)  लेकर 400 द्वद्य  पानी में पकाएं , 100 ml शेष रहने पर छान कर प्रात: काल  खाली पेट, सायं भोजन से एक घंटा पूर्व लें।<br /><strong>वेट गो वटी</strong><br />2-2 गोली सुबह शाम भोजन से पहले लें। <br /><strong>फाइटर वटी</strong><br />2-2 गोली सुबह शाम भोजन से पहले लें। <br /><strong>लिपिडोम टैबलेट</strong><br />1-1 गोली सुबह दोपहर शाम भोजन के पश्चात लें।<br /><strong>लौकी घनवटी</strong><br />1-1 गोली सुबह दोपहर शाम भोजन के पश्चात लें।<br /><strong>पुनर्नवादी मंडूर </strong><br />1-1 गोली सुबह दोपहर शाम भोजन के पश्चात लें। <br /><strong>गौधनअर्क </strong><br />20 ml सुबह खाली पेट बराबर मात्रा में पानी के साथ लें।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>मोटापा के लिए योग</strong><br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>आसन-</strong></span><br />1.    तिर्यक ताड़ासन, त्रिकोणासन, कोणासन, पादहस्तासन।<br />2. चक्की आसन, स्थितकोणासन, पश्चिमोत्तानासन।<br />3. भुजंगासन, शलभासन।<br />4.    अर्ध हलासन, पादवृत्तासान, द्विचक्रिकासन, मर्कटासन, शवासन।<br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>प्राणायाम-</strong></span><br />1.    भस्त्रिका प्राणायाम <br />2.    कपालभाति प्राणायाम <br />3.    बाह्य प्राणायाम (अग्निसार –साहयकक्रिया) <br />4.    उज्जायी प्राणायाम <br />5.    अनुलोम-विलोम प्राणायाम <br />6.    भ्रामरी प्राणायाम <br />7.    उद्गीत प्राणायाम <br />8.    प्रणवध्यान प्राणायाम</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>अनुभव</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मैं राजस्थान का रहने वाला हूँ, मेरी उम्र 27 वर्ष है और मेरा वजन 172 किलो था। पतंजलि वैलनेस में आने के बाद मैंने यहाँ की थेरेपी ली और नियमित रूप से डाइट फॉलो की। अपने घर पर भी यही फॉलो किया और अब मैंने अपना वजन 74 किलो कम किया। वजन 172 से 98 kg मात्र 9 महीनों में किया जो कि फैटी लिवर के कारण बढ़ गया था।   </h5>
<h5 style="text-align:right;">रोगी  का नाम : रोहन गांधी<br />आयु २७ वर्ष, राजस्थान<br /><br /></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मैं गुडग़ाँव से हूँ। बाहर का ज्यादा खाने से मेरा वजन बढ़ गया था जो कि बहुत ही खराब दिखता था। पतंजलि वैलनेस में मैंने अपना इलाज कराया और डॉक्टरों के द्वारा दिये गये डाइट को फॉलो किया और बाहर का खाना छोड़ दिया। अब मेरा वजन 20 किग्रा. कम हो गया है।</h5>
<h5 style="text-align:right;">रोगी  का नाम : दिनेश<br />आयु २6 वर्ष, गुडग़ाव<br /><br /></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मैं बिहार का रहने वाला हूँ। बाहर का ज्यादा खाने से मेरा वजन बढ़ गया था जो कि बहुत ही खराब दिखता था। पतंजलि वैलनेस मैं मैंने अपना इलाज कराया और डॉक्टरों के द्वारा दिये गये डाइट को फॉलो किया और बाहर का खाना छोड़ दिया। मैंने अपना  वजन 36 किग्रा. कम किया। (116किग्रा. से 80 किग्रा.)। </h5>
<h5 style="text-align:right;">रोगी  का नाम : कृष्णकान्त  <br />आयु २३ वर्ष, बिहार</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><br />       तले बुने खाने की वजह से मेरा वजन 99 किग्रा. हो गया था। पतंजलि वैलनेस में गया और वहाँ विभिन्न प्रकार की थेरेपी ली। साथ ही दिये गये डाइट प्लान का अच्छे से पालन किया और अब वजन को 17 किग्रा. घटकर ८2 किग्रा. हो गया  है।  </h5>
<h5 style="text-align:right;">रोगी  का नाम : दिव्यांश <br />आयु २४ वर्ष, पंजाब<br />  </h5>
<h5 style="text-align:justify;">मेरा वजन 176 था। ज्यादा समय तक बैठकर काम करना और बाहर के कार्य बहुत ही कम करना इसकी मुख्य वजह रही।  पतंजलि वैलनेस में मैंने अपना इलाज करवाया और वहाँ के स्टाफ के द्वारा दिये गये डाइट प्लान को अच्छे से फॉलो किया। साथ-साथ योग भी किया जिससे मुझे काफी आराम मिला और वजन भी 11 किग्रा. कम किया ।</h5>
<h5 style="text-align:right;">रोगी  का नाम : वैभव मित्तल<br />आयु २२ वर्ष, नई दिल्ली<br />सम्पर्क सूत्र : 9625052095</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>अक्टूबर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3621/obesity-is-a-global-problem-and-a-lifestyle-disease</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3621/obesity-is-a-global-problem-and-a-lifestyle-disease</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Oct 2024 17:49:47 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/23123426-0-a_new_study_from.jpg"                         length="157431"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>योग और हमारा पाचन तंत्र</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:right;">अमन नेगी  पी.जी. छात्र, शालाक्य विभाग</h5>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3626/yoga-and-our-digestive-system"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-05/digestion-copy.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">     हमारे शरीर में अक्सर छोटे-मोटे रोग होते रहते हैं जिनके उपचार के लिए कुछ रोगों में दवाइयों का सेवन करते हैं, कुछ रोगों पर ध्यान देने की जरूरत ही महसूस नहीं करते। यह सच है कि दवाईयों के सेवन से रोग में आराम मिलता है, लेकिन यदि खान-पान का उचित ध्यान व परहेज न किया जाए, तो ये रोग अंदर ही अंदर फैलते जाते हैं। शरीर के अंग कमजोर पड़ते जाते हैं। जिस कारण वे शरीर के विकार को बाहर करने में समर्थ नहीं हो पाते। परिणाम स्वरूप आयु बढऩे के साथ-साथ रोग की जटिलता बढ़ती जाती है। स्नायुमंडल निष्क्रिय होता जाता है। स्थिति धीरे-धीरे रोग को असाध्य बनाती जाती है। ऐसी स्थिति में रोगी पर दवाईयों का कोई असर नहीं पड़ता। केवल यौगिक क्रियाओं व प्राकृतिक उपचार के द्वारा ही रोगी को लाभ पहुंचाया जा सकता है। अगर आपके रोगी अंगों में जीवन शक्ति बची है, कुछ काम करने की क्षमता शेष है, तो निश्चित रूप से योग द्वारा रोगी स्वास्थ्य लाभ प्राप्त कर सकता है।<br />जीर्ण बृहद्रांत्र शोथ को अग्रेजी में Chronic Colitis कहते हैं। यह रोग बड़ी आंत में श्लेष्मिक झिल्ली में सूजन के कारण होता है। प्रारंभ में इस ओर ध्यान नहीं देने के कारण रोग धीरे-धीरे आंत (बड़ी आंत) के निचले भाग में फैल जाता है, इसके फलस्वरूप कई रोगियों के पेट के भीतर घाव हो जाते हैं। शौच के समय आंव व खून निकलने लगता है। यह गंभीर स्थिति है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>क्यों होता है, जानें</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">चूंकि यह पाचन तंत्र का रोग है, अत: खान-पान में गड़बड़ी इसका प्रमुख कारण है। हम जो भोजन करते हैं, उसमें विटामिन तत्वों, प्रोटीन व वसा का संतुलन आवश्यक होता है। अगर भोजन में प्रोटीन तथा वसा की अधिकता जारी रहे, तो इसको पचाने के लिए आंत को कड़ी मेहनत करनी पड़ती है। इससे पाचन अंग कमजोर पड़ जाते हैं। पाचन संस्थान ठीक से काम नहीं करने के कारण रोगी या तो कब्ज की शिकायत करने लगता है अथवा बार-बार शौच अतिसार की। दवाईयों के अधिक प्रयोग से बड़ी आंत में सूजन आ जाती है।<br />कुछ डॉक्टरों के मत में यह रोग एक विशेष प्रकार के कीटाणु से होता है। इस कीटाणु को मनोलिया साइलोसिस कहते हैं। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>रोग के लक्षण</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मलद्वार के रास्ते आंव के साथ-साथ खून आना, गुदा में जलन, रोगी का स्वास्थ्य गिरता जाता है। रोगी में तनाव, बेचैनी, आलस्य आदि देखे जा सकते हैं।<br />योगशास्त्रियों के अनुसार, इस रोग का एक मात्र इलाज है- योग चिकित्सा तथा भोजन में सुधार। इसके साथ-साथ रोगी में धैर्य आत्मविश्वास की भी जरूरत है। रोगी को छाछ या मधु मिश्रित पानी का एनिमा देना चाहिए। अनार के छिलके उबाल कर इस पानी का एनिमा भी रोगी को लाभ पहुंचाता है।</h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अनार के छिलके का चूर्ण दो-तीन ग्राम प्रात: सायं ताजे जल के साथ लें, लाभ होगा। अगर आंव के साथ खून आता हो, तो अनार-फल की छाल और कड़वे इन्द्र जौ 20-20 ग्राम यव कूटकर 640 ग्राम जल में मिला चतुर्थांश क्वाथ सिद्ध कर दिन में 3 बार पिलाएं, शीघ्र लाभ होगा।</h5>
<h5>पेट की पांच मिनट गर्म सिंकाई करें, फिर ठंडे पानी की पट्टी पेट पर चढ़ाकर रात में सो जाएं। सुबह पट्टी उतार दें।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पेट पर गर्म-ढंडा सेंक जरी रखें।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>धूप में शरीर को तपाएं। पेट को छोडक़र सब जगह मालिश करें। फिर स्नान करें। इस दौरान पेट पर हल्का घर्षण करें।</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>योग चिकित्सा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">इस रोग में योग-निद्रा रामबाण की तरह असर करता है। हरे रंग की कांच की बोतल को तीन चौथाई साफ पीने योग्य पानी से भर दें। इस बोतल को धूप में सूखने दें। दूसरे दिन रोगी को बोतल का पानी पिलाते रहें। इससे आंत का शोध ठीक होता है।<br />वज्रासन, भुजंगासन, मकरासन, पवन मुक्तासन, कपालभाति, अग्निसार, पश्चिमोत्तानासन, हस्तपादोत्तानासन आदि योगाभ्यास करें।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>आहार चिकित्सा</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>तीन दिन का उपवास रखें। पीने के लिए हरे रंगी की बोतल का पानी तथा तांबे के बर्तन में रखा हुआ उबला पानी का ही सेवन करें।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>नारियल पानी का भरपूर मात्रा में सेवन करें।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>वेजिटेबल सूप, अनार, सेब का रस, बेल का शर्बत आदि कुछ दिनों तक लेते रहें।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>दही का मठ्ठा, पका केला, बेलगिरी का पाउडर, पतला पनीर भी काफी लाभ पहुंचाता है। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>दही-चावल या खिचड़ी, लगातार कई दिनों तक खाएं। मठ्ठा पीएं। कच्चे केले की सब्जी खाएं।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>सोयाबीन के दूध का दही विशेष रूप से लाभप्रद है।</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>परहेज</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">बिस्कुट, मैदे की बनी वस्तुएं, कॉफी, चाय, सिगरेट, शराब, तेज मसाले, ठंडे पेय, केक, चीनी, चटनी आदि।<br />नोट- व्यायाम वही करें, जो आपको सूट करता हो। अधिक थका देने वाले वर्क आउट खतरनाक हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>रामबाण नुस्खा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>ईसबगोल</strong></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>ईसबगोल के साबुत बीजों अथवा भूसी को दस ग्राम मात्रा में लेकर ठंडे जल के साथ सेवन करें (फंकी के रूप में)। अथवा भुस्सी को रात में भिगोकर फूलने के लिए छोड़ दें। सुबह खाली पेट सेवन करें। कई दिनों के लगातार प्रयोग से आंतों की दाह व शोथ गायब हो जाती है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>ईसबगोल की भुस्सी व त्रिफला चूर्ण बराबर मात्रा में मिलाकर लगभग 3 से 5 ग्राम तक रात्रि को गर्म जल से सेवन करने से आंत्रशोथ दूर होता है। सुबह मल साफ होता है। आंतों के सभी विकार व पित्त संबंधी सारे दोष दूर होते हैं। यह एक अनुभूत व निरापद प्रयोग है।</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>पतंजलि की आयुर्वेदिक औषधियाँ </strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पाचन तंत्र को दुरुस्त रखने के लिए पतंजलि के उदरकल्प चूर्ण, हरितकी चूर्ण, त्रिफला चूर्ण, अभ्यारिष्ठ, कोलोग्रिट, कुटजघन वटी, कुटजारिष्ठ आदि चिकित्सक के परामर्श से लें।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>मल के साथ रक्त आने की स्थिति में मोती पिष्टी 4 ग्राम, कहरवा पिष्टी 10 ग्राम, प्रवाल पंचामत ५ ग्राम- इन सबको मिलाकर 30 पुडिय़ा बना लें तथा भोजन से पहले दुर्वा स्वरस के साथ सुबह-दोपहर-शाम दिन में तीन बार लें।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अतिरक्तस्राव की स्थिति में 4 चम्मच उशीरासव और 4 चम्मच पानी मिलाकर सुबह-शाम लें।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>जात्यादि तैल का मात्रा बस्ति चिकित्सक के परामर्श से लें।</h5>
</li>
</ul>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>अक्टूबर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3626/yoga-and-our-digestive-system</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3626/yoga-and-our-digestive-system</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Oct 2024 17:43:40 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/digestion-copy.jpg"                         length="55559"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मधुमेह लाइलाज नहीं है</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:right;">स्वामी समग्रदेव<br />पतंजलि संन्यासाश्रम, पतंजलि योगपीठ, हरिद्वार</h5>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3603/diabetes-is-not-incurable"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/world-diabetes-day-medical-.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>मधुमेह (डायबिटीज) क्या है?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">डायबिटीज एक ऐसी बीमारी है जिसकी विशेषता हाई ब्लड शुगर का स्तर है। ब्लड में बहुत अधिक ग्लूकोज होने से स्वास्थ्य समस्याएं हो सकती हैं और यदि ब्लड ग्लूकोज, जिसे ब्लड शुगर के रूप में भी जाना जाता है, किसी भी व्यक्ति में बहुत अधिक हो सकता है, इसे मधुमेह कहा जाता है। ब्लड शुगर ऊर्जा का प्रमुख स्रोत होता है और उस आहार से आता है जिसका सेवन किया जाता है। शरीर में इंसुलिन नामक एक हार्मोन होता है जो ग्लूकोज को कोशिकाओं में जाने में मदद करता है ताकि ऊर्जा प्रदान की जा सके।<br />टाइप-१, टाइप-२, गर्भावधि और पूर्व-मधुमेह जैसे विभिन्न प्रकार के मधुमेह होते हैं। जब कोई व्यक्ति मधुमेह से पीडि़त होता है तो शरीर इंसुलिन नहीं बनाता है और इस प्रकार ग्लूकोज शरीर की कोशिकाओं में जाने में विफल रहता है और ब्लड में रहता है। यह बढ़ा हुआ ब्लड शुगर का स्तर या ग्लूकोज का स्तर आंखों की क्षति, किडनी की क्षति, हृदय रोग आदि जैसी समस्याएं पैदा कर सकता है, इस प्रकार यदि अनुपचारित छोड़ दिया जाए तो मधुमेह एक गंभीर स्थिति हो सकती है। जबकि मधुमेह का कोई स्थायी इलाज नहीं है, यह किसी व्यक्ति के मधुमेह को संभालने और स्वस्थ और फिट जीवन जीने के लिए कदम उठा सकता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>मधुमेह के विभिन्न प्रकार क्या हैं?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मधुमेह उन रोगों का एक समूह है जिसमें शरीर पर्याप्त या किसी भी इंसुलिन का उत्पादन नहीं करता है, जो उत्पादित इंसुलिन का ठीक से उपयोग नहीं करता है, या दोनों के संयोजन का प्रदर्शन करता है। जब इनमें से कोई भी चीज होती है, तो शरीर ब्लड से शुगर को कोशिकाओं में ले जाने में असमर्थ होता है। यह हाई ब्लड शुगर के स्तर की ओर जाता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>मधुमेह के तीन मुख्य प्रकार होते हैं-</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>टाइप-1 डायबिटीज :</strong> किसी व्यक्ति की प्रतिरक्षा प्रणाली गलती से अग्न्याशय में इंसुलिन बनाने वाली बीटा कोशिकाओं पर अटैक करती है और नष्ट कर देती है। कुछ लोगों में जीन भी इस बीमारी के कारण में एक भूमिका निभाते हैं। इस प्रकार, इंसुलिन का उत्पादन नहीं होता है और इस प्रकार हाई ब्लड शुगर होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>टाइप-2 डायबिटीज : </strong>यह इंसुलिन प्रतिरोध के कारण होता है। यह आनुवांशिकी और जीवन शैली कारकों का संयोजन है जैसे अधिक वजन या मोटापे के कारण इस समस्या का खतरा बढ़ जाता है। पेट में भारी वजन के कारण कोशिकाएं ब्लड शुगर पर इंसुलिन के प्रभाव के लिए अधिक प्रतिरोधी हो जाती हैं।</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>जेस्टेशनल डायबिटीज (गर्भकालीन मधुमेह) :</strong> इस समस्या का मुख्य कारण गर्भावस्था के दौरान हार्मोनल परिवर्तन है। नाल हार्मोन का उत्पादन करता है और ये हार्मोन कोशिकाओं को इंसुलिन के प्रभाव के प्रति कम संवेदनशील बना सकते हैं। यह गर्भावस्था के दौरान हाई ब्लड शुगर का कारण बन सकता है। उचित आहार के माध्यम से इस बीमारी को रोका जा सकता है।</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>डायबिटीज मेलेटस के  कारण हैं-</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>मोटापा </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>उच्च रक्तचाप </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>तनाव या डिप्रेशन </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>गर्भावधि मधुमेह </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>इंसुलिन की कमी</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>परिवार में किसी व्यक्ति को डायबिटीज़ होना</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>हाई कोलेस्ट्रॉल लेवल</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>एक्सरसाइज ना करने की आदत</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>हार्मोन्स का असंतुलन</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>हाई ब्लड प्रेशर</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>खान-पान की ग़लत आदतें</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>बढ़ती उम्र आदि।</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>डायबिटीज के लक्षण (Symptoms of Diabetes)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">डायबिटीज (मधुमेह) के निम्नलिखित लक्षण होते हैं जैसे-</h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>Excessive Thirst – अत्यधिक प्यास</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>Unexplained Weight Loss – अपरिहार्य वजन कमी</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>Increased Hunger – बढ़ी हुई भूख</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>Fatigue – थकान</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>Slow Healing of Wounds – घावों का धीमा भरना</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>Blurry Vision – धुंधली दृष्टि</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>Numbness or Tingling in E &amp; tremities – हड्डीयों में सुन्न या झिल्ली जैसा आभास</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>Frequent Infections – बार-बार संक्रमण</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>Dry Skin and Itching – शुष्क त्वचा और खुजली</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>Mood Swings – मूड बदलना</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>Recurring Urinary Tract Infections (UTIs) – बार-बार होने वाले मूत्रमार्ग संक्रमण</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>Slow Reflexes – धीमे प्रतिक्रियाएं</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>Erectile Dysfunction – यौन अक्षमता</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>टाइप 1 और टाइप 2 मधुमेह के लिए टेस्ट</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>रैंडम ब्लड शुगर टेस्ट :</strong> एक यादृच्छिक समय पर ब्लड सैंपल लिया जाता है। जब आप आखिरी बार खाते हैं, तो डिकिलिटर (मिलीग्राम/ डीएल)-प्रति लीटर (मिमोल/ एल) - या उच्चतर 200 मिलीग्राम का एक यादृच्छिक हाई शुगर लेवल मधुमेह का सुझाव देता है।<br /><strong>फास्टिंग ब्लड शुगर टेस्ट : </strong>भोजन से पहले और भोजन के बाद रोगी के ग्लूकोज के स्तर का परीक्षण किया जाता है। यदि ग्लूकोज का स्तर सामान्य से 100 मिलीग्राम / डीएल से कम है। बार-बार अलग-अलग परीक्षणों के बाद भी 126 मिलीग्राम / डीएल या अधिक से उपवास ब्लड शुगर का स्तर मधुमेह की पुष्टि करता है।<br /><strong>ग्लाइकेटेड हीमोग्लोबिन (A1C) टेस्ट :</strong> यह टेस्ट दिखाता है कि टेस्ट से 2 से 3 महीने पहले व्यक्ति का औसत ब्लड शुगर लेवल क्या था। ब्लड शुगर सैंपल भोजन से पहले या बाद में लिया जा सकता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>डायबिटीज की जटिलताएं (Diabetes Complications)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मधुमेह कई लम्बी स्वास्थ्य जटिलताओं को जन्म दे सकता है। यह मुख्य रूप से अत्यधिक या लंबे समय तक हाई ब्लड शुगर लेवल के कारण हो सकता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>हाइपरस्मोलर हाइपरग्लाइसेमिक अवस्था (HHS) :</strong> यह जटिलता मुख्य रूप से टाइप-2 मधुमेह वाले लोगों को प्रभावित करती है। यह तब होता है जब रक्त शर्करा का स्तर बहुत अधिक 600 मिलीग्राम प्रति डेसीलीटर से अधिक होता है। इससे गंभीर डिहाइड्रेशन हो सकती है।<br />कीटोएसिडोसिस (Ketoacidosis): यह जटिलता मुख्य रूप से टाइप 1 मधुमेह वाले लोगों को प्रभावित करती है। यह तब होता है जब शरीर में पर्याप्त इंसुलिन नहीं होता है। यदि शरीर में इंसुलिन नहीं है, तो यह ऊर्जा के लिए ग्लूकोज का उपयोग नहीं कर सकता है। इसलिए यह वसा को तोडऩे लगता है। यह प्रक्रिया कीटोन्स नामक पदार्थ छोड़ती है, जो रक्त को अम्लीय बना देता है। इससे सांस लेने में तकलीफ, उल्टी और अनकॉनशसनेस होती है।<br /><strong>निम्न रक्त शर्करा (Hypo Glycemia) :</strong> जब ब्लड शुगर लेवल सीमा से नीचे चला जाता है, तो हाइपोग्लाइसीमिया हो जाता है। गंभीर हाइपोग्लाइसीमिया बहुत कम रक्त शर्करा है। यह मुख्य रूप से मधुमेह वाले लोगों को प्रभावित करता है, जो इंसुलिन का उपयोग करते हैं। धुंधली दृष्टि या डबल विजन, दौरे पडऩा और अन्य मेंटल हेल्थ प्रॉब्लम इसके कारण हो सकती हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">डायबिटीज परामर्श आहारोपचार </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>औषधीय जल-</strong> सौंफ+मेथी का पानी।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>एंटी डायबिटिक काढ़ा-</strong> गिलोय+कुटकी+चिरायता।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>नाश्ते में-</strong> भीगे हुए बादाम-5, अखरोट-2, उबाले टमाटर-2, लहसुन-2, अंकुरित मेथी, जौ का दलिया, फलों में- नाशपाती, सेव व पपीता।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>दोपहर का भोजन-</strong> खाने से पहले- करेला का जूस, मेथी सरसों का पाउडर, 1-2 एंटी-डायबिटिक रोटी, सूप (लौकी), उबली हुई सब्जी (लौकी, टिंडा, तोरई)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>दोपहर के भोजन उपरांत-</strong> जूस (करेला+खीरा+सदाबहार के पत्ते+टमाटर+गिलोय), भुना मखाना।<br />रात्रि भोजन- खाने से पहले- करेला का जूस, मेथी सरसों का पाउडर, 1-2 एंटी-डायबिटिक रोटी/जौ का दलिया, सूप  (लौकी), उबली हुई सब्जी (लौकी, टिंडा, तोरई)<br />नोट- अत्यधिक कमजोरी होने पर सोया पनीर/मशरूम टिक्का।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>रात्रि भोजन के उपरांत- </strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1. एंटी डायबिटिक काढ़ा (गिलोय+कुटकी+चिरायता) <br />2. उटनी के दूध</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>उपचार</strong></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>हॉट एंड कोल्ड कॉम्प्रेस (लीवर +पैनक्रियाज)।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>न्यूट्रल हिप बाथ।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>हॉट फूट बाथ।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>काफ मसाज एंड लपेट।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>एनीमा, जलनेति, रबर नेति, कुंजल।</h5>
</li>
</ul>
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>मधुमेह के लिए योग </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>आसन :</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मंडूकासन, शशकासन, योगमुद्रासन, वक्रासन, गोमुखासन, पवनमुक्तासन, उत्तानपादासन, नौकासन, कन्धरासन, पादांगुष्ठनासास्पर्शासन</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>प्राणायाम :</strong><br />1. भस्त्रिका, 2. कपालभाति, 3. बाह्य प्राणायाम (अग्निसार-सहायक क्रिया), 4. उज्जायी, 5. अनुलोम-विलोम, 6. भ्रामरी, 7. उगिथ, 8. प्रणवध्यान</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>प्राकृतिक चिकित्सा :</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">निम्नलिखित प्राकृतिक चिकित्सा का उपयोग मधुमेह चिकित्सा के रूप में लिया जाता है<br />1.    हॉट कोल्ड कंप्रेस<br />2.    गैस्ट्रो हैपेटिक पैक<br />3.    न्यूट्रल हिप बाथ<br />4.    मसाज<br />5.    ओजोन थेरेपी </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>हवन चिकित्सा : </strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">पतंजलि वैलनेस में मधुमेह के निदान के लिए विशेष हवन चिकित्सा अनेक औषधियों से कराई जाती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>आयुर्वेद चिकित्सा :</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">निम्नलिखित औषधी का उपयोग कर मधुमेह में विशेष लाभ प्राप्त होता है</h5>
<h5 style="text-align:justify;">1.    चिरायता क्वाथ तथा गिलोय क्वाथ : दोनों औषधीय को मिलाकर दो चम्मच (10-15 gm)  लेकर 400ml  पानी में पकाएं, 100ml शेष रहने पर छान कर प्रात:काल खाली, सायं भोजन से एक घंटा पूर्व लें। </h5>
<h5 style="text-align:justify;">2.    मधुनाशिनी वटी, गिलोय घनवटी <br />    2-2 गोली सुबह शाम भोजन से पहले ले ।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">3.    मधुग्रिट वटी<br />    2-2 वटी सुबह शाम भोजन के पश्चात ले।<br />   </h5>
<h5 style="text-align:justify;">निम्न उपचार योग औषधि व नियमित दिनचर्या से मधुमेह में लाभ प्राप्त किया जा सकता है।<br />पतंजलि वैलनेस में आकर तथा पूज्य महाराज श्री को आस्था इंडिया टीवी व अन्य माध्यमों से ऑनलाइन देख कर व सुनकर हजारों रोगियों ने मधुमेह में विशेष लाभ प्राप्त किया है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>अनुभव</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1)    मेरे बच्चे को बुखार हो गया था, उसका वजन भी कम होने लगा, उसके बाद गांव से थोड़ी सी दूर एक डॉक्टर को दिखाया तो उसने बताया कि बच्चों को टाइप-१ डायबिटीज की समस्या है, बच्चे को डॉक्टर ने इन्सुलिन पर रख दिया था पूरे दिन में 60 यूनिट इंसुलिन लेनी पड़ती थी। तत्पश्चात हमें पतंजलि वैलनेस का पता लगा, हम वहां पर आए और बच्चे का इलाज करवाया। आज 6 से 7 महीने हो गए मेरे बच्चे की इंसुलिन पूरी तरह से बंद है, व खाना भी नॉर्मल खाता है ।</h5>
<h5 style="text-align:right;"><strong>रोगी  का नाम : कृष</strong><br /><strong>आयु 11 वर्ष,  गुजरात</strong><br /><br /></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2)  अगस्त 2021 में पेट दर्द उल्टी की दवा खाए जिससे टाइप-१ शुगर हो गई। 07 जनवरी 2023 को पतंजलि वैलनेस आए थे, केवल 5 दिन में इंसुलिन 10 यूनिट से घटते-घटते जीरो यूनिट हो गई। इंसुलिन अब पूरी तरह बंद है।</h5>
<h5 style="text-align:right;"><strong>रोगी  का नाम : हार्दिक पटेल</strong><br /><strong>आयु 8 वर्ष,  भोपाल, मध्य प्रदेश</strong><br /><br /></h5>
<h5 style="text-align:justify;">3)    हमारे बच्चे को भूख बहुत कम लग रही थी तो हमने उसको भूख बढ़ाने की दवाई दी, तत्पश्चात उसको प्यास भी ज्यादा लगने लगी और बाथरूम भी ज्यादा आने लगा फिर उसे हम डॉक्टर के पास लेकर गए तो हमें पता लगा कि उसको टाइप वन डायबिटीज की समस्या है डॉक्टर ने बच्चे को प्रतिदिन 40 यूनिट इंसुलिन लेने के लिए कहा, हम बच्चे को दिन में 40 यूनिट इंसुलिन दे रहे थे तत्पश्चात हमें पतंजलि वैलनेस का पता चला और हम वहां पर आए बच्चे का इलाज करवाया ,जब से हम पतंजलि वैलनेस से गए हैं तब से हमारे बच्चे को इंसुलिन लेने की आवश्यकता नहीं पड़ती और डाइट भी नॉर्मल ले रहा है।</h5>
<h5 style="text-align:right;"><strong>रोगी  का नाम : आदर्श</strong><br /><strong>आयु 12 वर्ष,  कानपुर, उत्तर प्रदेश</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">4.   मेरी बच्ची को टाइप-१ डायबिटीज की समस्या थी उसके बाद हम पतंजलि वैलनेस आए और अपने बच्चे का इलाज करवाया। जबसे हम पतंजलि वैलनेस से गए हैं तब से मेरे बच्चे का इंसुलिन बिल्कुल बंद है। उसकी डाइट भी नॉर्मल चल रही है तब भी उसकी शुगर नॉर्मल आ रही है।</h5>
<h5 style="text-align:right;"><strong>रोगी  का नाम : खुशी हुड्डा</strong><br /><strong>आयु 11 वर्ष,  राजस्थान</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">5.    मुझे टाइप वन डायबिटीज की समस्या थी मुझे इंसुलिन लेना पड़ता था। तत्पश्चात में पतंजलि वैलनेस आई। यहां योग, विभिन्न थेरेपियों एवं आहार द्वारा मेरी डायबिटीज कंट्रोल हो गई। आज लगभग 1 साल हो गया, अब मैं डाइट भी नॉर्मल लेती हूँ और मेरी इंसुलिन भी पूरी तरीके से बंद है।</h5>
<h5 style="text-align:right;"><strong>रोगी  का नाम : अदिति</strong><br /><strong>आयु 21 वर्ष,  सोनीपत, हरियाणा</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><br />6. मेरे बच्चे को बुखार हो गया था उसको डॉक्टर के पास लेकर गए तो पता लगा कि उसे टाइप-१ डायबिटीज की समस्या है। डॉक्टर ने एक दिन में 30 यूनिट इंसुलिन देने के लिए कहा था जिस कारण हम बच्चे को प्रतिदिन 30 यूनिट इंसुलिन दे भी रहे थे। उसके बाद हम पतंजलि वैलनेस आए और बच्चे का उपचार कराया। आज लगभग 2 महीने हो गए, हमारे बच्चे को इंसुलिन लेने की आवश्यकता नहीं पड़ती। डाइट भी नॉर्मल ले रहा है, उसे केवल योग का अभ्यास करवाते हैं।</h5>
<h5 style="text-align:right;"><strong>रोगी  का नाम : दीक्षित</strong><br /><strong>आयु 14 वर्ष,  महाराष्ट्र</strong><br /><br /></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3603/diabetes-is-not-incurable</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3603/diabetes-is-not-incurable</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Sep 2024 17:47:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/world-diabetes-day-medical-.jpg"                         length="302257"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>योग सन्देश मिर्गी कारण एवं निवारण</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">स्वामी समग्रदेव<br />पतंजलि संन्यासाश्रम, पतंजलि योगपीठ, हरिद्वार</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3586/yoga-message--epilepsy-causes-and-prevention"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/2e41247a-9fab-4a66-8e39-c81.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">मिर्गी (Epilepsy) एक तंत्रिका तंत्र से संबंधित विकार है जिसमें मस्तिष्क की तंत्रिका कोशिकाओं की गतिविधि बाधित हो जाती है। जिसके परिणाम स्वरूप मरीज को दौरे पड़ते हैं, वह बेहोश हो सकता है या असामान्य व्यवहार कर सकता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>मिर्गी क्या है? (What is Epilepsy in Hindi)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मिर्गी केंद्रीय तंत्रिका तंत्र से संबंधित एक विकार है जिसकी स्थिति में मस्तिष्क की तंत्रिका कोशिका की गतिविधि बाधित होती है। जिसके कारण मरीज को दौरे पड़ते हैं, वह बेहोश हो सकता है या कुछ समय तक असामान्य व्यवहार कर सकता है।<br />मिर्गी कोई संक्रमण बीमारी नहीं है। यह मानसिक बीमारी या मानसिक कमजोरी के कारण नहीं होता है। अधिकतर मामलों में मिर्गी के कारण पडऩे वाले दौरों से मस्तिष्क पर कोई बुरा प्रभाव नहीं पड़ता है, लेकिन कभी-कभी दौरों के कारण मस्तिष्क को क्षति पहुंच सकती है।<br />मिर्गी के कई कारण और लक्षण होते हैं। मिर्गी किसी भी व्यक्ति को हो सकता है, लेकिन अधिकतर मामलों में यह छोटे बच्चों और अधेड़ उम्र के लोगों में देखने को मिलता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>मिर्गी और मिर्गी के दौरे के प्रकार</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>साधारण आंशिक दौरा :</strong> इस प्रकार के दौरे के दौरान रोगी होश में रहता है। ज्यादातर मामलों में, दौरा पडऩे पर भी रोगी को अपने परिवेश के बारे में पता होता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>जटिल आंशिक दौरा :</strong> यह दौरा रोगी की चेतना को प्रभावित करता है। रोगी को आमतौर पर दौरे याद नहीं रहता। ऐसे दौरों से रोगी की स्मरण शक्ति बहुत कमजोर हो जाती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>सामान्यीकृत जब्ती :</strong> एक सामान्यीकृत जब्ती तब होती है जब मिर्गी की गतिविधि या अचानक असामान्य विद्युत आवेग उत्पन्न होता है जिसमें पूरा मस्तिष्क प्रभावित होता है। दौरा पडऩे पर रोगी होश खो देता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>टॉनिक दौरे :</strong> मांसपेशियां सख्त हो जाती हैं, और व्यक्ति गिर सकता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>एटोनिक सीजर :</strong> मांसपेशियों की निष्क्रियता के कारण व्यक्ति अचानक गिर जाता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>क्लोनिक दौरे :</strong> इसमें चेहरे, गर्दन या बाहों की लयबद्ध झटके आते हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>माध्यमिक सामान्यीकृत जब्ती :</strong> इसमें मिर्गी की गतिविधि आंशिकरूप में शुरू होती है, फिर पूरे मस्तिष्क को प्रभावित कर देती है। जैसे-जैसे यह दौरा बढ़ता है, रोगी चेतना खो देता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>मिर्गी के कारण</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>मिर्गी के दौरे अनुवांशिक हो सकते हैं- मिर्गी से पीडि़त हर 3 में से लगभग 1 व्यक्ति में बीमारी का पारिवारिक इतिहास होता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>सिर पर चोट लगने के बाद मस्तिष्क के ऊतकों पर निशान पडऩा (अभिघातजन्य मिर्गी के बाद)</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>प्रसव पूर्व सिर की चोट (बच्चे में जन्म से पहले सिर की चोट)</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>सिर का आघात या चोट, जैसे वाहन दुर्घटना। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>ब्रेन स्ट्रोक (35 वर्ष से अधिक आयु के रोगियों में मिर्गी का यह प्रमुख कारण है)</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>ब्रेन ट्यूमर या सिस्ट। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>बच्चे के जन्म के दौरान मस्तिष्क में ऑक्सीजन की कमी हो जाती है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>जन्म से मौजूद विकास संबंधी विकार या तंत्रिका संबंधी रोग। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>मनोभ्रंश या अल्जाइमर रोग। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अंग्रेजी दवाओं का ज्यादा प्रयोग। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अत्यधिक शराब या नशीली दवाओं का सेवन। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>एड्स, मेनिन्जाइटिस जैसे संक्रामक रोग जो मस्तिष्क के ऊतकों में फैलते हैं।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>संवहनी रोग। </h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>मिर्गी या दौरे को ट्रिगर होने के कारण</strong></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5>अत्यधिक कैफीन का प्रयोग। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अत्यधिक शराब का प्रयोग। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अत्यधिक दवाओं का प्रयोग। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>भोजन छोडऩा, अधिक भोजन करना या अनुचित खान-पान। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>विशिष्ट आहार पदार्थ। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>तनाव। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>बुखार या सम्बंधित बीमारी। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>चमकदार रोशनी। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>नींद की कमी।  </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>बहुत कम रक्त शर्करा। </h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>मिर्गी के लक्षण</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मिर्गी का मुख्य लक्षण बार-बार दौरे पडऩा है। यदि किसी व्यक्ति को निम्न में से एक या अधिक लक्षणों का अनुभव होता है, तो उन्हें डॉक्टर से परामर्श लेना चाहिए। दौरे या मिर्गी के लक्षण हर व्यक्ति में अलग-अलग हो सकते हैं। यह इस बात पर भी निर्भर करता है कि किसी व्यक्ति को मिर्गी का दौरा किस प्रकार का है। इनमें से कुछ लक्षण इस प्रकार हैं। </h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>चक्कर आना</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>शरीर में झुनझुनी सनसनी</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>स्वाद, गंध और दृष्टि में परिवर्तन। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>रोगी अंतरिक्ष में घूरता रहता है। </h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>ताली बजाना, हाथ रगडऩा आदि दोहराव वाली हरकतें करता है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>मांसपेशियों में अकडऩ होती है।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>हाथ पैरों में झुनझुनी होने के लक्षण दिखाई देते हैं।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>दौरे पडऩे की स्थिति में व्यक्ति उसी काम को दोहराता रहता है, जैसे आँख झपकना या होंठ सूँघना।</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>मूत्राशय या आंत्र नियंत्रण में कमी, दांतों का अकडऩा, असामान्य व्यवहार, अनियमित सांस लेना।</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>मिर्गी के निदान के लिए परीक्षण और जांच</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>रक्त परीक्षण : </strong>डॉक्टर द्वारा कम्पलीट ब्लड काउंट (सीबीसी), लीवर और किडनी फंक्शन टेस्ट, ब्लड ग्लूकोज लेवल आदि के बारे में पूछा जाता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>ईईजी (इलेक्ट्रोएन्सेफ्लोग्राम) :</strong> यह मिर्गी के निदान के लिए सबसे महत्वपूर्ण परीक्षण है। यह एक दर्द रहित परीक्षण है जहां इलेक्ट्रोड खोपड़ी से जुड़े होते हैं जो मस्तिष्क की विद्युत गतिविधि को रिकॉर्ड करते हैं। इससे डॉक्टर को मस्तिष्क तरंगों के बदले हुए पैटर्न के बारे में जानकारी मिलती है जो मिर्गी के रोगियों में आम है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>अन्य इमेजिंग परीक्षण : </strong>सीटी स्कैन, एमआरआई स्कैन, पीईटी (पॉजि़ट्रॉन एमिशन टोमोग्राफी), आदि ऐसे परीक्षण हैं जो मस्तिष्क में किसी भी ब्रेन ट्यूमर या अन्य असामान्यताओं की साइट की पहचान करने के लिए किए जाते हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>विटामिन व पूरक</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">इस बात पर शोध की कमी है कि विटामिन के साथ पूरक मिर्गी वाले लोगों की मदद कैसे कर सकता है।<br />2007 की एक पुरानी समीक्षा ने मिर्गी के संबंध में निम्नलिखित को पूरक माना है</h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>विटामिन बी-6</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>मैगनीशियम</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>विटामिन-ई</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>मैंगनीज़</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>डाइमिथाइलग्लाइसिन</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>ओमेगा-3 फैटी एसिड</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">कुछ शोधों ने सुझाव दिया है कि मिर्गी वाले लोगों में कुछ पोषक तत्वों का स्तर कम हो सकता है- जैसे कि फोलिक एसिड, विटामिन डी, या कैल्शियम, साथ ही उच्च कोलेस्ट्रॉल का स्तर।<br />हालांकि, इसके कई अन्य कारण भी हो सकते हैं, जिनमें दवा के दुष्प्रभाव भी शामिल हैं। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>डाइट</strong></span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:101.813%;height:605.875px;" border="1"><colgroup><col style="width:23.0869%;" /><col style="width:76.9131%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr style="height:58px;">
<td style="height:58px;">
<h5 style="text-align:justify;"><strong>समय    </strong></h5>
</td>
<td style="height:58px;">
<h5 style="text-align:left;"><strong>डाइट</strong></h5>
</td>
</tr>
<tr style="height:61.0625px;">
<td style="height:61.0625px;">
<h5 style="text-align:left;">प्रात:काल जागने पर</h5>
</td>
<td style="height:61.0625px;">
<h5 style="text-align:justify;">नींबू शहद का पानी / पंचमृत पे (सौफ+ जीरा + अजवाइन + धनिया + मेथी)</h5>
</td>
</tr>
<tr style="height:89.875px;">
<td style="height:89.875px;">
<h5 style="text-align:justify;">सुबह का नाश्ता</h5>
</td>
<td style="height:89.875px;">
<h5 style="text-align:justify;">सुबह का नाश्ता बादाम-5, अखरोट -2, किशमिश-3, अंजीर-2, खजूर-2 + भाप  / कच्चे अंकुरित अनाज (मूंग + मोठ + चना) सेब/नारंगी/नाशपाती/पपीता/अनार</h5>
</td>
</tr>
<tr style="height:58px;">
<td style="height:58px;">
<h5 style="text-align:justify;">प्रीलंच</h5>
</td>
<td style="height:58px;">
<h5 style="text-align:justify;">छाछ (यदि आवश्यक हो) या कोई भी मौसमी फल</h5>
</td>
</tr>
<tr style="height:82.4375px;">
<td style="height:82.4375px;">
<h5 style="text-align:justify;">लंच</h5>
</td>
<td style="height:82.4375px;">
<h5 style="text-align:justify;"> सूप + उबली हुई सब्जी + मल्टीग्रेन रोटी + सलाद + दाल + ताजा छेना +  अलसी पाउडर</h5>
</td>
</tr>
<tr style="height:58px;">
<td style="height:58px;">
<h5 style="text-align:justify;">अतिरिक्त सब्जी</h5>
</td>
<td style="height:58px;">
<h5 style="text-align:justify;">मशरूम, टोफू, पनीर</h5>
</td>
</tr>
<tr style="height:82.4375px;">
<td style="height:82.4375px;">
<h5 style="text-align:justify;">3-5 बजे सायं</h5>
</td>
<td style="height:82.4375px;">
<h5 style="text-align:justify;">संतरा/मौसमी (फल/जूस) - नारियल पानी या कोई भी मौसमी फल / भुना हुआ चना / रोस्टेड मखाना</h5>
</td>
</tr>
<tr style="height:58px;">
<td style="height:58px;">
<h5 style="text-align:justify;">रात का खाना</h5>
</td>
<td style="height:58px;">
<h5 style="text-align:justify;"> मूंग दाल खिचड़ी या जाऊ रोटी + सूप + सब्जी (उबला हुआ)</h5>
</td>
</tr>
<tr style="height:58.0625px;">
<td style="height:58.0625px;">
<h5 style="text-align:justify;">रात के खाने के बाद</h5>
</td>
<td style="height:58.0625px;">
<h5 style="text-align:justify;">ऊंटनी का दूध/ हल्दी दूध</h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><br />हाइड्रेटेड रहने के लिए पूरे दिन खूब पानी पिएं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>आयुर्वेदिक औषधी</strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पतंजलि मेधा क्वाथ</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पतंजलि गिलोय क्वाथ</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पतंजलिनयूरोग्रिड</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पतंजलि मेधावटी</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पतंजलि मेधा वटी एक्स्ट्रापॉवर</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पतंजलि इमुनोग्रिट गोल्ड</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पतंजलि अश्वगंधारिष्ट</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">के उपयोग से आप अपनी मिर्गी ठीक कर सकते हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>प्राकृतिक चिकित्सा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मिर्गी में निम्न प्राकृतिक चिकित्सा का निदान के लिए प्रयोग करते हैं -</h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>स्पाइनल स्प्रे</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>हॉटफूट आर्म बाथ</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>हेड मसाज</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>कोल्ड कॉम्प्रेस ऑन हेड एंड स्पाइन</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">आदि प्राकृतिक चिकित्सा का प्रयोग चिकित्सा के रूप में किया जा सकता है</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>आयुर्वेद चिकित्सा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">निम्न आयुर्वेद चिकित्सा का मिर्गी निदान के लिए प्रयोग करते हैं-</h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अभ्यंग</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>शिरोधारा</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>शिरोपिच्चु</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>नस्य</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>मात्र बस्ति</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>स्नेह धारा</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>शिरोबस्ति</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">आदि प्राकृतिक चिकित्सा का प्रयोग चिकित्सा के रूप में किया जा सकता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong>योग चिकित्सा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">निम्न योग क्रियाओं का उपयोग मिर्गी निदान के लिए प्रयोग करते हैं -</h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>प्राणयाम</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>भस्त्रिका प्राणयाम</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>कपालभाती प्राणयाम</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>अनुलोम-विलोम प्राणयाम</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>भ्रामरी प्राणयाम</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>उद्गीत प्राणयाम</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>आसन</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>हलासन</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>शशकासन</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>मंडूकासन</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>गोमुखासन</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>भुजंगासन</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>मकरासन</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>शवासन</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पश्चिमोत्तानासन</h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>योगनिद्रा / त्राटक विशेष लाभकारी है</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">अगर आपको मिर्गी है, मिर्गी का दौरा आता है या खुद में इसके लक्षणों का अनुभव करते हैं तो जल्द से जल्द डॉक्टर से मिलकर उचित निदान और उपचार करना चाहिए ताकि उससे उत्पन्न होने वाली गंभीर समस्याओं को रोका जा सके। आप पतंजलि वेलनेस में भी आकर अपनी समस्या में पूर्ण लाभ प्राप्त कर सकते हैं।</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3586/yoga-message--epilepsy-causes-and-prevention</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3586/yoga-message--epilepsy-causes-and-prevention</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Aug 2024 17:37:49 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/2e41247a-9fab-4a66-8e39-c81.jpg"                         length="99396"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>‘न्यूरोग्रिट गोल्ड’ से करें पार्किंसंस की रोकथाम</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुराग</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वार्ष्णेय</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उपाध्यक्ष</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">- </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संस्थान</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3534/prevent-parkinson-s-with--neurogrit-gold"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/istock-495312714.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     पार्किंसंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मष्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायुतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषाक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मष्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्केबाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्किंसंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्किंसंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1817 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">'An Essay on the Shaking Palsy' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 65 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एल्ज़ाइमर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायुतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मष्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वैच्छिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनैच्छिक।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मष्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिरामिडल</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वैच्छिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्यानग्लिया</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">अनैच्छिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्यानग्लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्सटेंसिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियाग्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिशू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मष्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्किंसंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोट्रांसमीटर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोट्रांसमीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोपामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कनेक्टिविटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिग्नल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूवमेंट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोपामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्स्टेंसिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियाग्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/parkinson's-disease.jpg" alt="Parkinson's-Disease" width="900" height="1195"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोपामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 70-80% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संरचनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉडीज</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साईन्यूक्लीन</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिजनरेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉयोमार्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्किंसंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्किंसंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवांशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीन्यूक्लीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्यूटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकांगवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रजत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुसुमाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष्मती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलेगंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलेगंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 21 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 302 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 8 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोपामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधपरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्युटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जींस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ोतरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलेगंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्युटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जींस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाविकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ोतरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 21 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 23 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोटॉक्सिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6-</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">OHDA </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट्रीप्लेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकर्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोटॉक्सिसिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकर्षकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/istock-495312714.jpg" alt="istock-495312714" width="800" height="533"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीन्यूक्लीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्किंसंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डोपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डोपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डोपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलेगंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डोपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डोपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीडेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोडियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्सेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलेगंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जींस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सप्रेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जींस</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">PINK - 1, PDR - 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">CAT - 1, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्किंसंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मष्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जुलाई</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3534/prevent-parkinson-s-with--neurogrit-gold</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3534/prevent-parkinson-s-with--neurogrit-gold</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jul 2024 15:41:55 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/istock-495312714.jpg"                         length="148436"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>हेपेटाइटिस (Hepatitis)</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वामी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समग्रदेव</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संन्यासाश्रम</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योगपीठ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3541/hepatitis"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/shutterstock_1667884225-800.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Hepatitis) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपाटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांचों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्सीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपाटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> WHO </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1.4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्टेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रांसफ्यूशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिमेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लूइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इक्सपोशर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (HCV) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्टेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्जेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (HDV) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एचबीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्टेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एचडीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एचबीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (HEV) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषाक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एचएवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपैटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रॉनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> :</strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रॉनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एचसीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 13-150 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एचइवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रॉनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खासकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोइम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैमेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्कोहल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायरेक्टली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाबोलाइज़्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्कुलेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्कोहल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> :</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज़्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिस्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्यूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंफेक्शियस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">जॉन्डिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलना</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिचलाना</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगना</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजऩ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लूइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिजिक़ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्ज़ामिनेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्ट्रासाउन्ड</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्ट</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोइम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्ट</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोपसी</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हफ्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज़रूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रांसप्लांटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैनेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलगोभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रोकोली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीन्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवाकाडो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहसुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारम्परिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताज़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्कोहल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गेंहू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चबा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चबाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4-6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हॉट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंप्रेस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैपेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कायाकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">टोटला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवोग्रिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाइटल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">लीवामृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवादिमंडूर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोग्रिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेबलेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मंडूकासन</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">शशांक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्रासन</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्रासन</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गोमुखासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्तासन</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सेतुबंधासन</span></h5>
 </li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">भस्त्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कपालभाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विलोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपालभाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्सीन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिज़ीज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिवेन्शन</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">[Center for Disease Control and Prevention (CDC)] </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 18 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वयस्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6-12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डोज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ख्याल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टूथब्रश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सेफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्स</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">टैटू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफेक्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंक्यूरेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेहता</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>,</strong></span> </span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नागपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराष्ट्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - 48</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  <strong>   </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">8 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलरुबिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डाइजेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूकोमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थेरेपियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवामृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलीरुबिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनडाइजेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगदीश</span></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(186,55,42);">,</span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजस्थान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> - 55       </strong>                                                                   </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">26 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लास्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थेरेपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवामृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केसाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेटलेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">3</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सतेन्द्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैमूर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - 53                                                                   </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2013 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीकनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीमोग्लोबिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैरेपियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्रवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टोटला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवामृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">4</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मराज</span></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोलकाता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> - 38     </strong>                                                     </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2018 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैरपियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवोग्रीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडवांस्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लीवामृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशातीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">5</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगदीश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रावत</span></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पलवल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरियाणा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> - 46           </strong>                                                  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2006 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉजिटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑपरेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपीडोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लीवामृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवोग्रीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रप्रभावटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉजिटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">6</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोरखनाथ</span></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहमदनगर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाराष्ट्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> - 51</strong>                                                                                </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">       </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> .</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेस्ट्रॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयूर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लीवामृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनवटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हू</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">7</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिनेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलेरिया</span></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चण्डीगढ़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> - 52  </strong>                                                              </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थेरेपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">8</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वामन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्दलन</span></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(186,55,42);">,</span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुणे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराष्ट्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> - 38   </strong>                                                                      </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉजिटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैरेपिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोबारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">8</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसाद</span></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> - 60               </strong>                                                          </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">22 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉजिटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लखनऊ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीनोग्रीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवामृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉर्मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जुलाई</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3541/hepatitis</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3541/hepatitis</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jul 2024 15:28:55 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/shutterstock_1667884225-800.jpg"                         length="87445"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        