<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/14/%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>जनवरी  - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/14/rss</link>
                <description>जनवरी  RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>परम पूज्य योग-ऋषि  श्रद्धेय स्वामी जी महाराज की शाश्वत  प्रज्ञा से निःसृत शाश्वत सत्य...</title>
                                    <description><![CDATA[<h4 class="MsoNormal" style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विदेशी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नववर्ष</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विदेशी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुलामी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मुक्ति</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अभियान</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रारंभ</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करें</span></strong></h4>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-left:21.3pt;text-align:justify;text-indent:-21.3pt;"><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">(1) </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आजादी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अमृत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महोत्सव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सच</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आजाद</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वाधीन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">? </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">खानपान</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सहन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भाषा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">खेत</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">खलिहान</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">औद्योगिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हमारी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सेनाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राष्ट्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सुरक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हेतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपनाएं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हथियारों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विचारों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विदेशों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुलाम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">? </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गंभीर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विमर्श</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वेदशी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्रत</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/423/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF--%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4--%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%83%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/sw1.jpg" alt=""></a><br /><h4 class="MsoNormal" style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विदेशी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नववर्ष</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विदेशी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुलामी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मुक्ति</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अभियान</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रारंभ</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करें</span></strong></h4>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-left:21.3pt;text-align:justify;text-indent:-21.3pt;"><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">(1) </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आजादी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अमृत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महोत्सव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सच</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आजाद</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वाधीन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">? </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">खानपान</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सहन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भाषा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">खेत</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">खलिहान</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">औद्योगिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हमारी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सेनाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राष्ट्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सुरक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हेतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपनाएं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हथियारों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विचारों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विदेशों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुलाम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">? </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गंभीर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विमर्श</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वेदशी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्रत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राष्ट्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिशाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बनाने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">धन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आहुतियां</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समर्पित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महाशक्ति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बनाने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बनाएं।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-left:21.3pt;text-align:justify;text-indent:-21.3pt;"><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">(2) </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योगायुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वेदशी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्रान्ति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्रान्ति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्रान्ति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिशा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 100-200-500 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वर्षो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आधारशिला</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तैयार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बोर्ड</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्लोबल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">माध्यम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नागरिकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्माण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेतृत्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्माण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होगा।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इससे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राष्ट्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योगमय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बनाने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बनाने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संकल्प</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पुनः</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेदिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">युग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होगी।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-left:21.3pt;text-align:justify;text-indent:-21.3pt;"><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"><span>   </span></span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वैलनेस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">माध्यम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेचरोपैथी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इंटिग्रेटिडपैथी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विध्वंस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चुकी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एलोपैथी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संसार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समस्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सात्विक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मार्ग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मिलेगा।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कठिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निरन्तर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होगा।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-left:21.3pt;text-align:justify;text-indent:-21.3pt;"><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">(3) </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सिद्धि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हेतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्रत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पडे़ंगे।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भाषा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भाषाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हस्ताक्षर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नितान्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तकनीकी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विषयों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">छोड़कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शेष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सामान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वेदशी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उपयोग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लाना।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बालको</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बोर्ड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मान्यता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विद्यालयों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पढ़ाना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सामाथ्र्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साहस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">त्याग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सके</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">थोड़ी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मोह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">माया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पढ़ाना।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संभव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गौपालन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुदरती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">खेती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ंतो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुदरती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्नादि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">खाना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गाय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">घी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दूधादि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रयोग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करना।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-left:21.3pt;text-align:justify;text-indent:-21.3pt;"><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"><span>    </span></span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अभियानों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समर्थन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बडे़</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बनाने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आगे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आना।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूरी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ताकत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारतीयता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विरोधी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ताकतों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूरी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ताकत</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सामूहिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तौर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विरोध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करना।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सिद्धि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्राम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पराक्रम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सिद्धि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हेतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लगेंगे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हमारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संकल्प</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अवश्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होगा।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>जनवरी </category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/423/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF--%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4--%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%83%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/423/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF--%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4--%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%83%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jan 2022 21:55:57 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/sw1.jpg"                         length="134591"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सेवा, संघर्ष, राष्ट्र निर्माण व साधना की अनवरत 27 वर्षों की अद्वितीय गौरवपूर्ण यात्रा</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/424/seva-sangharsh-rashtra-nirman-v-sadhana-ki-anvarat-27-varshon-ki-advitiya-gauravpurn-yatra"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/28.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:99.9552%;border-width:1px;background-color:#ba372a;border-color:#BA372A;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8654%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(186,55,42);">
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(236,240,241);"><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वदेशी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अध्यात्म</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुसंधान</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कृषि</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उद्योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जुडक़र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राष्ट्रनिर्माण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सहभागिता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दर्ज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करें।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हमारी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संगठित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिव्य</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भव्य</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्माण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सिरमौर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi"><strong>होगा</strong>।</span></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> 27 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्ची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रभक्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रनिर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहभागिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरमौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आइए</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-us" xml:lang="en-us">5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> 1995, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कनखल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपालु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजीकरण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रजिस्ट्रेशन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> 20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च्यवनप्राश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिलेन्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टोव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वकर्मनिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूटर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहरादून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> 20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किराएदार।</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">10-20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">100-200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमदनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">10-15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">10-15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, 5-7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधशाला</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौशाला</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञशाला</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकरदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीष</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्तानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्याई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलाई</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तत</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगायुर्वेद</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मगौरव</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपालुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्तिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपालुबाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रद्युम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/19.jpg" alt="19"></img></span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रामनवमी</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">9 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">1995 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> की <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकरदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रद्युम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासदीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखासूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकैषणा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रैषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वित्तैषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वभूतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभयदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुराचार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रष्टाचार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गुण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनांदोलन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनांदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कनखल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">1993 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमलानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिपुरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कनखल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जूनियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंजिनियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राधिकरण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपालु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकरदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">100-200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवराजभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">1993 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पोर्ट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लब</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वराछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोड़</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">9 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जसदण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रसाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेडियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामनिवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">10-20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहमदाबाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोरारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बापू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुफा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैल्थ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीस</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मनी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैप्पीनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/23.jpg" alt="23"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्ध्वारोहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मचेतना</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वकर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तेय</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौच</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतोष</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणिधान</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (8/3) </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मूलत</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दान्तर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेईमानी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुराचार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनाचार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रष्टाचार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अशुचिता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">असंतोष</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विलासिता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मविमुखता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिकता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्महत्या</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोषण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">असमानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्दोष</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्विवादित</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यवसायिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरपेक्ष</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वकालिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वहितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्नशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकीकरण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्टिफिकेशन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकरूपता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुलिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्टरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पोर्ट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेडरेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओलम्पिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतियोगिताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजारोपण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्तकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2005 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्दों</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालाधन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रष्टाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2009 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागीदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागीदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाम्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">600 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिलों</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, 5000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तहसीलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तदान</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्रदान</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्षारोपण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नशामुक्ति</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छुआ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छूत</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जात</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलाफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपदाओं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाढ़</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूकंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुदरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशहाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/28.jpg" alt="28"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कनखल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विमर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजमार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्तरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदीनगर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राँची</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोलकाता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुवाहाटी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकेश</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवप्रयाग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काठमाण्डु</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कोटलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्यूस्टन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2006 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवास</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/43.jpg" alt="43"></img></span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफर</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मेसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-1</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्क</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/24.jpg" alt="24"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-us" xml:lang="en-us">1995 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मेसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोटना</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इमामदस्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूटना</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुडिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किराए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतीलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च्यवनप्राश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णुदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुनिवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कनखल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्गीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीरामनिवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्ग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाऊन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवराजभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटेल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवीदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखिलेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्तानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रामभरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीरेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमलानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कनखल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2006 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडस्ट्रियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-1, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2010 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मेसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/27.jpg" alt="27"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खानपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजीवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मवाद</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवाद</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतिवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोस्पेरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजपुर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आसाम</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नोएडा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागपुर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाराष्ट्र</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेवासा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहमदनगर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाराष्ट्र</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सस्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्तायुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वल्र्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्रास्ट्रक्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्टीमेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रीएन्ट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायाजाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशालतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">180 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरूआत</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2007 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात्</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सितारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवास</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकान्तवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यधाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/25.jpg" alt="25"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोने</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदीनगर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोखरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टीट्यूट</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउण्डेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंतजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रायल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्युमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रायल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्कवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कॉलर्स</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षाविद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/05.jpg" alt="05"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिथोम</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ानिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरोग्रिट</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रिट</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमत्कारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">W.H.O. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एजुकेशन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च्यवनप्राश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवलेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रॉयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाशिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधानपरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चमत्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रपात</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉर्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शूगर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूमेटाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थराइटिस</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रूफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तत</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमत्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रायोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमत्कारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमत्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अवतार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैगम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनगिनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमत्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-us" xml:lang="en-us">2006 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, 2010 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, 2013 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, 2017 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2019 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानशक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमवैभवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयकरण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकीकरण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिकीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइए</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2006 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफ्रास्ट्रक्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/171.jpg" alt="17"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समारोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महामहिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महोदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफ्रास्ट्रक्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महोदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/16.jpg" alt="16"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंजीनियरिंग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्चर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्प</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यक्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2010 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">100, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">./</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">40 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यगुण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शालाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">180 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुमूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आऊट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-us" xml:lang="en-us"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/01.jpg" alt="01"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2013 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/26.jpg" alt="26"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविख्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2010 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदूषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वस्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यौछावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाएँगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/02.jpg" alt="02"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2017 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगाबाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकप्रियता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचोपदेश</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टाध्यायी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धातुपाठ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिंगानुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण्ठस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलवाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शूगर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूमेटाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थराइटिस</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैपेटाइटिस</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीजनरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीजनरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगमुक्त</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तनावमुक्त</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नशामुक्त</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्विचार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भावना</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुव्र्यवहार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीनताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरभक्ति</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रभक्ति</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोभक्ति</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकाष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घकालिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वसमावेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घकालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणों</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्करणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यातनाएँ</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यातना</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कष्ट</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाधाओं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूलताओं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2005 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृन्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामलीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनगिनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधाओं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यातनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विघ्नों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकाष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दान्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इलैक्ट्रोनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाकार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वलंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्दें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडियाजगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलैक्ट्रोनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/37.jpg" alt="37"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेटफार्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेसबुक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्वीटर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टाग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">1995 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदुपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलोक्ट्रॉनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पब्लिसिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सायंकाल</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">6.45 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2001 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">9 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बजे</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सितम्बर</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2003 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रसाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेडियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2004 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकोट</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">: 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">8 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">: 7.30 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सायंकाल</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">9 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वसनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरदायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भजन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरिहन्त</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्टरनेशनल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमिल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेलुगु</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्संग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्टरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेसबुक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्वीटर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूब</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्स्ट्राग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झोंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हठ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुराग्रह</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकारादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यंत्रकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रायोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दौलत</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तबाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेवजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नफरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगाड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइडियोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बदनाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रभक्त</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्माओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदासीन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">80 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदासीन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तटस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">80 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकेलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span></strong></span></h4>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णकालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकॉले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/13.jpg" alt="13"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-us" xml:lang="en-us">* </span></strong></span><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-us" xml:lang="en-us">* </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाक्यूमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्नदाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरितक्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एप्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एप्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भू</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीयो</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैपिंग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीयो</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फैंसिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वानुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एप्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किट</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनावश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">(Integrated Pathy)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोने</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-us" xml:lang="en-us">* </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">- </span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="en-us" xml:lang="en-us">*  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभेषज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वकोष</span></span></strong><span lang="en-us" xml:lang="en-us"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">-</span></strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरोहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वल्र्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसाइक्लोपीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">65 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">30 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैन्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेंटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">35 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्राइंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">1800 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वॉल्यूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेषज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वकोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">700 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">300 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">5000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2300 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आसनों</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, 500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्राओं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, 150 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">150 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिभाषिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> * </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धिकरण</span></strong></span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगामी</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">20-25 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुराचारी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यभिचारी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हत्यारे</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शैतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/38.jpg" alt="38"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-us" xml:lang="en-us">* </span></strong></span><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गौ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span></strong></span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंजेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविवेकशीलता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लापरवाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदूरदर्शिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">2-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">20-25 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राजील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्लों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब्दील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नन्दीशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पोर्ट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैडरेशन</span></span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-us" xml:lang="en-us">1835 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">21</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एफिलेशन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> का <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओलम्पिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालान्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजारोपण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तत</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभावो</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मम्उच्यते।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">8/3) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाट्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्विवादित</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजारोपण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्विकार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्दोष</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्द्वन्द</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्बैर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यत्व</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> </span><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाचार्यों</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">25 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">  </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>जनवरी </category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/424/seva-sangharsh-rashtra-nirman-v-sadhana-ki-anvarat-27-varshon-ki-advitiya-gauravpurn-yatra</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/424/seva-sangharsh-rashtra-nirman-v-sadhana-ki-anvarat-27-varshon-ki-advitiya-gauravpurn-yatra</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jan 2022 21:50:38 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/28.jpg"                         length="404670"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सफलता का सोपान- अनुशासन</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महामहोपाध्याय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महावीर</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"><span>  </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रति</span><span lang="en-us" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुलपति</span><span lang="en-us" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/425/safalta-ka-sopan-anushashan"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/47.jpg" alt=""></a><br /><h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मानव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्यों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उसमें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महत्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्विवाद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वीकार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साहित्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रणेताओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कालजयी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रचनाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">‘</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span></strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शब्द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रयोग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योगशास्त्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रवर्तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महर्षि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रथम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाक्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">- ‘</span><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अथ</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योगानुशासनम्</span></strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अभिप्राय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अथवा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रथम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सीढ़ी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बिना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रवेश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उच्चतम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अवस्था</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अष्टांग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नियम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राणायाम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सीधा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सीधा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियों</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर्मेन्द्रियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इन्द्रियादि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विजय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पाये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बिना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कैसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चित्तवृत्तियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निरोध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अथवा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राणों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निग्रह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संपूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एकाग्रता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संभव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महर्षि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नाम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">- <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्याकरण</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महाभाष्य</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span></strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पाणिनीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्याकरण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रौढ़तम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">- </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महनीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">- <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अथ</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शब्दानुशासनम्</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span></strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यहां</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शब्द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रयोग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दर्शाता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्याकरणशास्त्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शब्दों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्याकरण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शास्त्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भर्तृहरि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्मरणीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऋषियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शब्द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ब्रह्म</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">माना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ब्रह्म</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्थान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्यवहार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शब्द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उच्चतम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्थान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भर्तृहरि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिखते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">‘</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इदमन्धतम</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">: </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कृत्स्नं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जायेत</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भुवनत्रायम्</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span></strong></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यदि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शब्दाह्वयं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ज्योतिरासंसारं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">न</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दीप्यते।।</span></strong></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समस्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संसार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्धकार से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शब्द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नामक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ज्योति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संपूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रकाशित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करती।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समस्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्यवहार</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हमारी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संपूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परम्परा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संस्कृति</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभ्यता</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शब्द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आश्रित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसलिए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शब्द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भाषा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संयम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अत्यावश्यक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भाषा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गौरव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सर्वविदित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्यवहार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शत्रु</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मित्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मित्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शत्रु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महाभारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">युद्ध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रमाण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महारानी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्रौपदी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दुर्योधन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कहे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कटु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शब्दों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऐसा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">युद्ध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">धरा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रक्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लाल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गयी।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महाकवि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भवभूति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अमर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नाटक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उत्तररामचरित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कितना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सुन्दर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिखा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">‘‘</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लौकिकानां</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साधूनामर्थं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वागनुवत्र्तते।</span></strong></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऋषिणां</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पुनराद्यानां</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाचमर्थोंऽनुधावति।।</span></strong></span><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">                                            (</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उत्तरामचरित</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 1/10)</span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पद्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शब्द</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भाषा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मधुर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शब्दावली</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रेखांकित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिखते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आविर्भूतज्योतिषां</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ब्राह्मणानां</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ये</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्याहारास्तेषु</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संशयो</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भूत्।</span></strong></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भद्रा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ह्येषां</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाचि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लक्ष्मीर्निषक्ता</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नैते</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाचं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विप्लुतार्था</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वदन्ति।।</span></strong></span><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"><span><span style="color:rgb(186,55,42);"> </span>        </span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"><span>                                                                         </span>(</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उत्तरामचरित</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 4/18)</span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिनकी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्तरात्मा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परमात्मज्योति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रकाशित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऐसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वचन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सन्देह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चाहिये</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इनकी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कल्याणकारिणी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लक्ष्मी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सदैव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निवास</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऐसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विप्रश्रेष्ठ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मिथ्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रयोग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सामथ्र्य।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सदैव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साधना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योगीजन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">- </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विषयक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तैत्तिरीयोपनिषद्</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वर्णित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्तेवासी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रिय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्नातक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संपूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दीक्षान्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उपदेश</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नीति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वर्णाक्षरों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अंकित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योग्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनेक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दीक्षान्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समारोहों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्नातकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उपदेश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समापन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">- </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेदमनूज्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति।</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सत्यं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वद।</span></strong></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">धर्मं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चर</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एतदनुशासनम्म्।</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवमुपासितव्यम्म्।</span></strong></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">                                                      (</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तैत्तिरीयोपनिषद्</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 1-11)</span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्णता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निहित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बिना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फलवती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सकती।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुरुओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रत्येक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आदेश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">श्रद्धापूर्वक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्णरूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परिपालन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">- </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उपनिषदादि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मंगलाचरण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पश्चात</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अधिकारी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चर्चा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सबका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">श्रद्धा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भक्ति</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चरित्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मर्यादा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुरुगत्</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पाता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मर्यादा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पुरुषोत्तम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">श्रीराम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योगेश्वर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महर्षि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दयानन्द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सरस्वती</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वामी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विवेकानन्द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रमाण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">युग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रदान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ब्रह्म</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मानकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अविचल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आस्था</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिनचर्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पालन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिष्यवृन्द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नाना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शास्त्रों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पारंगत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शारीरिक</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मानसिक</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बौद्धिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आत्मिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विकास</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पद्धति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सबसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विशेषता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिष्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शुश्रुषा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विभूषित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शुश्रुषा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शब्द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रमुख</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अर्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">- </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">श्रोतुमिच्छा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शुश्रुषा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रत्येक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वचन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">श्रद्धापूर्वक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">श्रवण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करना।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दूसरा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अर्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">- ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिसके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दोनों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होंगे</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ज्ञानवान्</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अवश्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बनता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उच्च</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रशासनिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पदों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पहुँच</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डॉक्टर</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इंजीनियर</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वकील</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रोफेसर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बनकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सम्मानित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साधारण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्यतीत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एकाग्रता</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निष्ठा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">श्रद्धा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विनम्रतापूर्वक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अध्ययन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विस्मयजनक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सफलता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संस्थान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उद्योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजनीति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सफलता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उद्योग</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परिश्रम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर्तव्यनिष्ठा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सत्यनिष्ठा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रबन्धन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपरिहार्यता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सर्वविदित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनेक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">औद्योगिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रतिष्ठान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अभाव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बन्द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अथवा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अत्यन्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दयनीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दशा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गये।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समीपस्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऋषिकेश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आई</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एल</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्मृति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शेष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नागपुर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एम्प्रेस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कपड़ा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मिल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर्मचारियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हड़ताल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बलिदेवी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वाहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गयी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हजारों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सडक़</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गये।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सेना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पुलिस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विभाग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सबसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पहला</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पाठ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पढ़ाया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हजारों</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सैनिकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पैर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उठते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऐसा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रेरणादायक</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शक्तिपूर्ण</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शौर्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रकट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अभिराम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दृश्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उपस्थित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिससे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शत्रुओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुत्सित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भावनायें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नष्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संगठन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सूक्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सहगमन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सन्देश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">- </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संगच्छध्वं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संवदध्वं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वो</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मनांसि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जानताम</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">म्।</span></strong></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संगठन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सुरक्षित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वर्तमान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मर्यादाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सम्मान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिष्टाचार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुपालन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संसद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भवन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भवनों</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महाविद्यालयों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दुर्दशा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चिन्ता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुरू</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ईश्वर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समकक्ष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मानकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सम्मान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मधु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पानकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देशभक्ति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भावना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओतप्रोत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सुयोग्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नागरिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राष्ट्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अराजकता</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वच्छन्दता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देखकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हृदय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्यथित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">युगीन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चरित्र</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देशप्रेम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परोपकार</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कठिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परिश्रम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गौरव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p class="MsoNormal" style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नान्य</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">: </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पन्था</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विद्यतेऽयनाय।</span></strong></span><strong><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"><span>    </span></span></strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>जनवरी </category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/425/safalta-ka-sopan-anushashan</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/425/safalta-ka-sopan-anushashan</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jan 2022 21:45:42 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/47.jpg"                         length="46055"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>गणतंत्र के यूरोपीय एवं भारतीय स्वरूप में अंतर</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रो</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रामेश्वर</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मिश्र</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पंकज</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हिस्सों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रभाव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बढऩे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रीति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ईसाई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मिशनरियों</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"><span>  </span></span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आगे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बढ़ाने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बौद्धिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रयास</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शुरू</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गये।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रयास</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आर्थिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रलोभन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजनैतिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दबाव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विफल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहे।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उन्होंने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बौद्धिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रयास</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शुरू</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योजनापूर्वक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्लानि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भरने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इतिहास</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">धर्मशास्त्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दोनों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">झूठ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गप्प</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फैलाना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आरंभ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हिन्दू</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">काल्पनिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बताने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दूसरे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्यवस्था</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रचारित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लगे।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पीछे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नीति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूरोपीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देशों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समाजों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भयावह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आंतरिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दोषों</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विसंगतियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्रूरताओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाये।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">धुंआधार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सफल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुये।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बात</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेपोलियन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बोनापार्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रथम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संपूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेशन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्टेट</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’ (</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राष्ट्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वीडन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इटली</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तुर्की</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इजिप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राष्ट्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">थे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेपोलियन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बोनापार्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फ्रांस</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जर्मनी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इटली</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तीनों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सहयोग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विकसित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नौसेना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सिद्ध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुई।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेपोलियन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">टीपू</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सुल्तान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सहायता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रभाव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बनाने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोशिश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मैत्री</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">टूट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेपोलियन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">घटी।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्पेन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वीडन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूस</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आस्ट्रिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पुर्तगाल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संयुक्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मोर्चा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बनाकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेपोलियन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पराजित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सफलता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्पष्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 1821 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेशन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्टेट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">था</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षितों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बीच</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">झूठे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उसने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भंराति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फैलाई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेशन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्टेट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेशन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्टेट</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सकेगा।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यहां</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नागरिकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नियंत्रण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रखते।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नागरिकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नियंत्रण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रखने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजनैतिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दबाव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीसस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कॉलेज</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऑक्सफोर्ड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लौटे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मेधावी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विद्वान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">श्री</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">काशी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रसाद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जायसवाल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हिन्दू</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पॉलिटी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नामक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्रंथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रचकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सिद्ध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विकसित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजनैतिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चिंतन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हिस्सों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गणराज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनेक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विद्वान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिशा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शोध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लगे।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बात</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथ्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वयं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गणराज्य</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 20</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शताब्दी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ईस्वी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तीसरे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दशक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विकसित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 100 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उनका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सौ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गणराज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">था।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रिपब्लिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बताते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शहरों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वहाँ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">धनियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जागीरदारों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभायें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मात्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">थीं</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संयुक्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्णय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">थीं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूनाइटेड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किंगडम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अधिकृत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 1922 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेशन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्टेट</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">घोषित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्त्रियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वोट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अधिकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वहाँ</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 1928 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मिला</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उसके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्त्रियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मताधिकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चले</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लंबे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आंदोलनों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 1914 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ईस्वी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सबसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिसमें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एमलीन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पैंकहस्र्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नामक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महिला</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेत्री</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बकिंघम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पैलेस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सामने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मांगपत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपराध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गिरफ्तार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गया।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथ्यों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनजान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">औसत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूरोपीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देशों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेशन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्टेट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गणराज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मानते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेशन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्टेट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 175 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गणराज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वहाँ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संसदीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोकतंत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजतंत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मिश्रण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वहाँ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राष्ट्रगीत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> - ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गॉड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सेव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्वीन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’(</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भगवान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महारानी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सदा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">)</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वहाँ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संवैधानिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजतंत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संपूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूनाइटेड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किंगडम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संवैधानिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजतंत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अधीन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेशन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्टेट</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बनाये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रखने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आधार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चर्च</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिसकी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संरक्षक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वहाँ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महारानी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वहाँ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गद्दी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महाराजा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बैठते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चर्च</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संरक्षक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूनाइटेड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किंगडम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">धार्मिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजतंत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिक्षित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारतीयों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बड़ा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हिस्सा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गणतंत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मानता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गणतंत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूरोपीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अवधारणायें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वर्तमान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 19</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शताब्दी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ईस्वी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उत्तरार्द्ध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सामने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आईं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बात</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गणराज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऐसी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्यवस्था</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिसमें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सिद्धांत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सम्प्रभुता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निहित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सर्वत्र</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’(</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पीपॅल</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अर्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मतभेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उदाहरण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 20</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शताब्दी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ईस्वी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आरंभ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देशों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पीपॅल</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वहाँ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्त्रियाँ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शामिल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मानी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">थीं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मान्यता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">थी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्त्रियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भीतर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आत्मा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होती</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संयुक्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अमेरिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 200 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नीग्रो</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">या</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अश्वेत</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पीपॅल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अंग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">माना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">माना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नागरिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सीधे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नियंत्रण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सकते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सकते।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विभिन्न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निकायों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चुनते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शासकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चुनते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिनों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रिपब्लिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रचलित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अर्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जहाँ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सम्राट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चुना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संविधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अंतर्गत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चयन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सामान्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अर्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वैसा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गणराज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बातों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गणराज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गणराज्यों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सर्वथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पहली</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भिन्नता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यद्यपि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शासकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चयन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संसद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्वाचित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शासक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्थाई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शासक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रशासनतंत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिसका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संबंध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पंरपरा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सहित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राष्ट्रों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रशासनतंत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चर्च</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रशिक्षित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रशासकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संचालित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निष्ठा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चर्च</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संरक्षक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सम्राट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महारानी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसीलिये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चर्च</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एकता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मेरूदंड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूपों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फ्रांस</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जर्मनी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्पेन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पुर्तगाल</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वीडन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्विटजरलैंड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रशासनतंत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संविधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निष्ठावान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संविधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वयं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एकीकृत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मानता।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उपासना</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आस्था</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रशासक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आस्थाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सकते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सर्वमान्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मनुष्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मूलत</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चेतना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सम्पन्न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अस्तित्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उनकी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चेतना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मुख्यत</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उनकी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आस्था</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रभावित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आस्थाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रशासकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बीच</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आंतरिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एकता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सम्भव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होती</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">औपचारिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तालमेल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संभव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गणराज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनेक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मामलों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भीतरी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तौर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">टकराहटों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समाधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंपरा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आधुनिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंपरा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंपरा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बताती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मनुष्यों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सामान्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सार्वभौम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ब्रह्माडीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नियम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> - </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऋत</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">धर्म।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">धर्मशास्त्रों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इनका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वर्णन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मनुष्यों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इन्हें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पालनीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बताया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आधार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वीकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आस्थाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विभिन्नता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समस्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बनती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अंतत</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आस्थाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व्यापक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सार्वभौम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">धर्मानुशासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुशासित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वर्तमान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यद्यपि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हमारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संविधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विरोधी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उसके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अंतर्गत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संसद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सार्वभौम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नियमों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नागरिकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आधारभूत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनिवार्यता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सकती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऐसा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऐसा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आस्थाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">टकराहट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गणराज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनेक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समस्याओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहेगी।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऊपर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कांग्रेस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शासकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संविधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मूल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भावना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विरूद्ध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनेक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विधिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रशासनिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कदम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उठा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इनमें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बहुसंख्यकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जवाबदेही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बिना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अल्पसंख्यकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रिलीजन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मजहब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शासन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जवाबदेही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संविधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मूल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भावना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नितांत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विपरीत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जहाँ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नागरिकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उपासना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आस्था</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समभाव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रखना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बहुसंख्यकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संरक्षण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बिना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अल्पसंख्यकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मजहब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रिलीजन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विशेष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संरक्षण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संविधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मूल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भावना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विरोधी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गणराज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शासकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उठाये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कदम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समस्यायें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उत्पन्न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दूसरी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बात</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यहाँ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चयनित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वरूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्थायी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आधारभूत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आस्था</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एकीकृत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दूसरी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्वाचित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वरूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अस्थायी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्वाचित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शासकीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नीतियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्णय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संपूर्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अधिकारी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्णयों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पालन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्पष्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्णयों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पालन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूरी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चयनित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऊपर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्भर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चयनित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सदस्यों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यकाल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">औसतन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चालीस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्वाचित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सदस्यों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यकाल</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 5 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऐसी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चयनित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्वाचित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिम्मेदारी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रस्मी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्वाचित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सदस्यों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यभार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संभालने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">छह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">माह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अंतिम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">छह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">माह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पुनर्निर्वाचन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनिश्चित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संभावनाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चयनित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वास्तविक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नियंत्रण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्वाचित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सदस्यों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">औसतन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 4 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मिलते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऐसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्वाचित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सदस्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रशिक्षित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुशल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चयनित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अफसरशाही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सक्षम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नियंत्रण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समर्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होते।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उधर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चयनित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शीर्ष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अधिकारी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिखित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राज्यपाल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उत्तरदायी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्वाचित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वास्तविक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नियंत्रण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विशेषकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्वाचित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रशिक्षित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुशल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चयनित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सीमा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्भर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चयनित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सदस्यों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आस्था</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिखित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परंपराओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऐसी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बाहर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शक्तियां</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चयनित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विविध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अंगों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पैठ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बनाकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्णयों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रभावित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समर्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारतीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गणराज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समस्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्णय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आवश्यकता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">माननीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संसद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऐसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्णय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूरी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समर्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>जनवरी </category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/426/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/426/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jan 2022 21:44:48 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>ओमिक्रोन की रोकथाम एवं उपचार में सहायक आयुर्वेद, योग व प्राकृतिक चिकित्सा</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्या</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-size:16pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">?</span></strong></span></p>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सार्स</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोव</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-2 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वायरस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बहुरूपिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अल्फा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बीटा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गामा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डेल्टा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परिचित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चुके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डेल्टा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तबाही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मचायी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लाखों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मृत्यु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुई।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बहुरूपिया</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रकट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="BasicParagraph" style="text-align:justify;">बोट्सवाना, साउथ अफ्रीका में 11 नवम्बर 2021 को ओमिक्रोन के न्यू वेरियन्ट स्पेसिमेन को कॉलेक्ट किया गया। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) को 24 नवम्बर सार्स कोविड-2, बी1.1.529 वेरियेन्ट का पता</h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/427/%E0%A4%93%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6--%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%B5-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/35.jpg" alt=""></a><br /><p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्या</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span></strong><strong><span lang="en-us" style="font-size:16pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">?</span></strong></span></p>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सार्स</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोव</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-2 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वायरस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बहुरूपिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अल्फा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बीटा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गामा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डेल्टा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परिचित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चुके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डेल्टा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तबाही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मचायी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लाखों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मृत्यु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुई।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बहुरूपिया</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रकट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="BasicParagraph" style="text-align:justify;">बोट्सवाना, साउथ अफ्रीका में 11 नवम्बर 2021 को ओमिक्रोन के न्यू वेरियन्ट स्पेसिमेन को कॉलेक्ट किया गया। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) को 24 नवम्बर सार्स कोविड-2, बी1.1.529 वेरियेन्ट का पता चला। इस वेरियेन्ट वायरस से ग्रस्त अफ्रीका का यह पहला रोगी था। 26 नवम्बर 2021 को इस वायरस का नामकरण विश्व की टेक्नकिल एडवायजरी ग्रुप ऑन वायरस एवोल्यूशन (TAG-VE) द्वारा ग्रीक भाषा के अल्फावेट के पन्द्रहवा लेटर के आधार पर ओमी माइक्रोन नामकरण किया गया। ओमेगा से ओमि (अंतिम वृहद) तथा माइक्रोन (छोटा) मिलकर ओमिक्रोन रखा गया। ओमिक्रोन का अर्थ देखने में छोटा लगे- लेकिन घाव (प्रभाव) गम्भीर (बड़ा खतरनाक) होता है।</h5>
<h5 class="BasicParagraph"><span lang="en-gb" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb"> </span><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फैलने</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दर</span></strong><strong><span lang="en-gb" style="font-size:16pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb"> </span></strong><strong><span lang="en-gb" style="font-size:16pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">-</span></strong></span></h5>
<h5 class="BasicParagraph" style="text-align:justify;">अभी तक पता नही है। Let wait and see प्रतीक्षा करो, निरीक्षण करो और गहनता एवं सूक्ष्मता से देखो। सर्वप्रथम साउथ अफ्रीका के शोध कर्ताओं तथा विश्व के अनेक देशो के वैज्ञानिक इस वेरियेन्ट ओमिक्रोन को समझने का प्रयास कर रहे हैं तथा प्राप्त जानकारी के आधार पर आपस में साझा कर रहे हैं। यह एक वैश्विक खतरनाक समस्या है। इसके पूर्व के डेल्टा वेरियेन्ट ने आपसी सम्बन्धों का तार-तार तो किया ही साथ ही अनेक सगे-सम्बन्धियों को अकाल-काल कवलित करके लाखों बच्चों को अनाथ बना दिया।</h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अल्फा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बीटा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गामा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डेल्टा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फैलने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मारक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तुलनात्मक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शोध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अध्ययन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मैथेमेटिकल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मॉडलिंग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आधार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उपलब्ध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीनोम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डाटा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्लेषण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जापान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कायोटो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रमाणित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डेल्टा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तेजी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फैलने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यानि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तेजी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फैल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वैश्विक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समस्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फैलाव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रोकने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनेक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इनमें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मानना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बिहैवियर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 80 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 90 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तेजी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फैलने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संभावना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बताई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आक्रामकता</span></strong></span><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपेक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसकी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मारक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कितनी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अथवा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डेल्टा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जैसा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">खतरनाक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साउथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अफ्रीका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संक्रमित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रोगियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तेजी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वृद्धि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उसके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वनिस्पत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसकी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">घातक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मारक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निश्चित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मापदण्ड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अफ्रीका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">युवाकर्मियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">युवाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अतिसाधारण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रकट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">- </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">घातक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पैमाना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निर्धारण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर्नाटक</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महाराष्ट्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजस्थान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रान्तों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संक्रमित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रोगी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पाये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">1700 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">केस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पाये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिसमें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महाराष्ट्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">केरल</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">राजस्थान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिल्ली</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वर्तमान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">WHO <span> </span></span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साप्ताहिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एपिडेमियोलॉजी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 95 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देशों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फैल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चुका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इससे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्रस्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हॉस्पिटलाइजेशन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तेजी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बढ़</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 95 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देशों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अलावा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देशों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फैलने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">खतरा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तीव्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बढ़</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">WHO </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लापरवाही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बरती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाये।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्रस्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मरने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">खतरा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिख</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">- </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परन्तु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पोस्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यातनादायी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लक्षण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फैल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सकते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उम्मीद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 3-4 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सप्ताह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इनके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लक्षणों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समझ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जायेगा।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सत्यनाश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गम्भीर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लक्षण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मौजूद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">म्यूटेशन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एण्टीबॉडीज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बनने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कमजोर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परिणाम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वरूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेचुरल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाली</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रक्षात्मक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पंक्ति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विध्वंसक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रभाव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्पाइक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रोटीन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 35 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">म्यूटेशन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चुके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऐसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मौजूद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">टीके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">असर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समाप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">खतरा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साउथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अफ्रीका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फैलने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">खतरा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तेजी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बढ़</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वायरस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्रस्त</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 5 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उम्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अस्पतालों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भर्ती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिसम्बर</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 2021 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अमेरिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पहला</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">केस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लगा।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सेन्टर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फॅार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डिजीज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कन्ट्रोल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रीवेंशन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीनोमिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सर्विल्लेंस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अमेरिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">केन्द्रों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आगाह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सावधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देशों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोकल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पब्लिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हेल्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऑफिशियल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मिलकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">WHO </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फैलाव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मॉनिटरिंग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाँच</span></strong></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सटीक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाँच</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वैसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रेपिड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एण्टोजेन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डिटेक्शन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाँच</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परिवर्तन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वैश्विकस्तर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमीक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बिहैवियर</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">म्यूटेशन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निगरानी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सतत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रखी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इनका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मूल्यांकन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अध्ययन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सतत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जारी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संभावित</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिकार</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोग</span></strong></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उम्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दराज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोग</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किशोर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूर्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिनका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दवाईयों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सटीक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उपचार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीवनी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वायटलिटी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रक्षात्मक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रणाली</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अत्यन्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कमजोर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऐसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बूढ़े</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्षीणकाय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शिकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सकते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लन्दन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्कूल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ऑफ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हाइजिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एण्ड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ट्रापिकल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मेडिसिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साउथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अफ्रीका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्टेलेबोस्क</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रिसर्च</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आधार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रमाणित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रयास</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अप्रैल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">2022 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मरने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संख्या</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 25 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 75,000 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होगी।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लक्षण</span></strong></span></h5>
<h5 class="BasicParagraph" style="text-align:justify;">वेरियन्ट ओमिक्रोन से ग्रस्त लोगों में कोविड-19 की तरह न खांसी होती है न बलगम होती है। ऑक्सीजन का लेवल (SPO2) भी सामान्य रहता है। ओमिक्रोन वेरियन्ट में गंध एवं स्वाद की संवेदना रहती है। नाक बन्द नहीं होता है, छींकना, नाक बहना, नाक में ज्यादा म्यूकस तथा द्रव के कारण अवरूद्धता (Nasal Clogged) तथा ज्यादा तापमान वाला तीव्र ज्वर आदि लक्षण नहीं दिखते है। सिर में हल्का सा दर्द एवं भारीपन होता है। कुछ रोगियों में सुखी खांसी, हल्का ज्वर, डायरिया, गले में खरोच, खिचखिच (Scratchy throat), गले में उत्तेजना, रात्रि में पसीना आना, तीव्र पसीना से कपड़े भीग जाना, ठण्ड वातावरण में भी तेज पसीना आना, कमर, नितम्ब व पैर में दर्द, गले की खरास (Sore throal), चिड़चिड़ापन, नाराजगी (Soren head), मूड खराब होना आदि लक्षण दिखते हैं।</h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उपचार</span></strong></span></h5>
<h5 class="BasicParagraph" style="text-align:justify;">प्राय: अस्पतालों में कोविड-19 वेरिएन्ट डेल्टा वाला प्रचलित चिकित्सा का ही प्रयोग वेरिएन्ट ओमिक्रोन में किया जा रहा है। प्राय: मुख्य रूप से कथित लाइफ सेविंग मेडिसिन कॉटिकोस्टेरॉयड तथा एण्टी इन्फ्लामेटरी IL-6 (Interlukin-6) रेसेप्टर्स ब्लाकर्स का उपयोग किया जाता है। वास्तव में IL-6 (Interlukin-6) प्रोइन्फ्लामेटरी साइटोकाइन तथा एण्टीइन्फ्लामेटरी मायोकाइन होते है। IL-6 दोनों प्रकार की सन्देहास्पद विरोधाभासी भूमिका निभाते हैं। वास्तव में बीमार होने पर अपने इम्यून सिस्टम के जाबाज सैनिक रोगाणु से हमें बचा लेते हैं- लेकिन कोविड संक्रमित रोगी के शरीर के अन्दर रक्षक सैनिकों को रोगाणुओं द्वारा इतना कन्फ्यूज कर दिया जाता है कि वह शरीर के स्वस्थ एवं सबल कोशिकाओं को ही मारने लगते हैं। कन्फ्यूज रक्षक कोशिकाएँ दिग्भ्रमित होकर स्वस्थ कोशिकाओं को ही नष्ट करने लग जाती है। इसे ही साइटोकाइन्स स्ट्रोम सिण्ड्रोम कहते हैं। कोविड-19 में साइटोकाइन सिण्ड्रोम के कारण ही लाखों लोगों की मृत्यु हुई थी। वैज्ञानिकों का मानना है कि डबल डोज का टीका भी ओमिक्रोन के कहर से बचा नही सकेगी अत: एक अतिरिक्त बूस्टर डोज लेना पड़ेगा।</h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अमेरिका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओरेगॉव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हेल्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एण्ड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साइंस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रमाणित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वैक्सीन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दोनों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डोज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लगवा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ली</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्दर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेवल</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 1,000 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 2,000 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रतिशत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बढ़</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सुपर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पैदा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शोध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मौलिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बात</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरिएण्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सुरक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मिलेगी।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरियन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उपचार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महत्त्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रमाणित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वामी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सानिध्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">श्री</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेतृत्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विषम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शोध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संस्थान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्वेषित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">औषधियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कमाल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">काम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">परम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पूज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वामी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्वेषित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सहज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सरल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सर्वसाध्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कपालभाति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्रिया</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुलोम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विलोम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भस्त्रिका</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शीतली</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शितकारी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भ्रामरी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उज्जायी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उद्गीथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राणायाम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रणव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रयोग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">न्यूनतम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डेढ़</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">घंटे</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सामान्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इम्यून</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सिस्टम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जांबाज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सैनिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सजग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">संचेत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सावधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इससे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आदमी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वेरिएन्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ओमिक्रोन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बचा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रहेगा।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<p style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आई</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">. (</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रिसर्च</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इन्स्टीट्यूट</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्वेषित</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जनप्रिय</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">औषधि</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोरोनिल</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किट</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्र्तगत</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोरोनिल</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वटी</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">श्वासारि</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वटी</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नाक</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डालने</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अणु</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तेल</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गिलोय</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सत्व</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बना</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गिलोय</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">घन</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वटी</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">महासुदर्शन</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">घन</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वटी</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ज्वरनाशक</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वटी</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोरोनिल</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">किट</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोरोनिल</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वटी</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मौजूद</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गिलोय</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">श्वासारि</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रिसर्च</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गिलोय</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मौजूद</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मैग्नोफ्लोरिन</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">टिनोकार्डिसाइड्स</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्डियोफोलियोसाइड्स</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विथानोसाइड</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-<span> iv</span>, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विथानासाइड</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-<span>v</span>, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विथानोन</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विथानफेरिन</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ए</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रोसमेरिक</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यूरोसोलिक</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बेटुलिनिक</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यानि</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोरोनिल</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मौजूद</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्टेरॉयडल</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेक्टोन्स</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">टर्पेनॉयडस</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एल्केलॉयडस</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मानव</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> ACE-2 </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रेसेप्टर्स</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वायरल</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-<span>S-Protein </span></span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">रेसेप्टर्स</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बाइडिंग</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डोमेन</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मध्य</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अटल</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दीवार</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बनकर</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">खड़ा</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जिससे</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">खतरनाक</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उग्रवादी</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सिरम</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लेवल</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इन्टरल्यूकिन</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-6, </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">टूयूमर</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नेक्रोसिस</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फैक्टर</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अल्फा</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> (<span>TNF-α</span>) </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सीरिएक्टिव</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रोटीन</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">स्वत</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">: </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नियंत्रित</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होकर</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-19 </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मारक</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तुफानी</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नियंत्रित</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="hi" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-us" style="font-size:13pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"><span>  </span></span></p>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निम्न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वनौषधियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">काढ़ा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अत्यन्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उपयोगी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गिलोय</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 2 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हल्दी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 1-2 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">काली</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मिर्च</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 7 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लौंग</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 4, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अदरक</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 4 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नीम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पता</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 15, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पता</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 15, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">छिलका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सहित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नींबू</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आठ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">टुकड़े</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दालचीनी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 2 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मुलेठी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 2 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अजवाइन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 2 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीरा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 2 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">धनिया</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 2 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सौफ</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 2 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बारीक</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कूटकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सवा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लीटर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पानी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">उबाले</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 500 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मिली</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पानी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बच</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 1/2-1/2 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">काढ़ा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">छानकर</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> 3 </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">घंटे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अंतराल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डेढ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सप्ताह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">दें।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चिरायता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एमारोजेन्यिन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मैग्निफेरिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राइमरी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सेकण्ड्री</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पैथोजेन्स</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नष्ट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वहीं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हल्दी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करक्यूमिनश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">जीरा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">लौग</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">इलाइची</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अजवाइन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">थायमोल</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कार्वाक्रोल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फिनॉलिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कम्पाउण्ड</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निम्न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शाक</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सब्जियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फलों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">मौजूद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पोषक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">तत्व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आइ</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एल</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.-6, </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एफ</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अल्फा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">न्यूक्लियर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">फैक्टर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">काप्पा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बीटा</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एफ</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.) </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">नियंत्रित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">करके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">वायरस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रहार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">निष्प्रभावित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">देते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="text-align:right;"><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">:</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>जनवरी </category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/427/%E0%A4%93%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6--%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%B5-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/427/%E0%A4%93%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6--%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%B5-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jan 2022 21:43:20 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/35.jpg"                         length="155800"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>भारत के स्वर्णिम भविष्य में पतंजलि का पुरुषार्थ</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="Subhead-2" style="text-align:right;margin:0cm 2.9pt 0.0001pt 50.4pt;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-gb" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">रुपेश</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">शर्मा</span><span lang="en-gb" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="en-gb"><span>  </span></span></p>
<p class="Subhead-2" style="text-align:right;margin:0cm 2.9pt 0.0001pt 50.4pt;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">संदेश</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">विभाग</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/429/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE-%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/41.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समारोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवसरों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजनों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओतप्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बधाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तालाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भण्डार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वरन्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">16 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">16 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूंगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूंगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूंगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिज्ञायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंहिसा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंध</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इक्ट्ठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गईं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसुधैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बकम्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखिन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचाधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंहिसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणतायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रमाशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्पकारों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंजीनियर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंजीनियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुतुब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रगुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1600 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">24 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">06 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामोनिशान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">8 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किले</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इमारतें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरम्मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अजन्ता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुफाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्चर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एस्ट्रॉनामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सटीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचांग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सटीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्यवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यभट्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वारहमिहीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणितज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालने</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोतियाबिंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चयापचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातकों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कॉलर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्कालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सद्भाव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करुणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराजश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरवाजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरवाजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसौटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रौद्योगिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विधार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हासिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राऐं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवान्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूटेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">28 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नवम्बर</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2021 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समारोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलाधिपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑडिटोरियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंसुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जज्बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवान्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहराकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>जनवरी </category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/429/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE-%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/429/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE-%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jan 2022 21:38:16 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/41.jpg"                         length="144200"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>नए अध्यात्मिक भारत के शिल्पकार ‘परम पूज्य स्वामी जी महाराज’</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="Subhead-2" style="text-align:right;margin:0cm 2.85pt 0.0001pt 50.2pt;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">वंदना</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">बरनवाल</span><span lang="en-gb" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="en-gb"><span>   </span></span></p>
<p class="Subhead-2" style="text-align:right;margin:0cm 2.85pt 0.0001pt 50.2pt;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">महिला</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">समिति</span><span lang="en-gb" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">उ</span><span lang="en-gb" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">प्र</span><span lang="en-gb" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="en-gb">.(</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">मध्य</span><span lang="en-gb" style="font-size:12pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="en-gb">)</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/430/%E0%A4%A8%E0%A4%8F-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E2%80%98%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E2%80%99"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/44.1.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरोहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अठारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधिकारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाईस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कलाओं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तुशिल्पं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिरंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुगलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महात्माओं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज़ादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथाकथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिजीवियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जानबूझकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रान्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खसोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेईमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रष्टाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणगान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिरस्कार।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हकीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुकानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूंढता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खामोशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रष्टाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालेधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पनपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 1995 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">    </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ताईस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभूतपूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाहिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 21 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 2015, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालायित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेहनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरोहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 192 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनमोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनेस्को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनेस्को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2008 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियांभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रपोजल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनेस्को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोजेक्ट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोग्राम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैसला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 14 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2008 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2016 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबिंब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनेस्को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्स्थापित</span><span lang="hi" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्स्थापित</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उथल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुथल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुगल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यारोपण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ककहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाईं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खासतौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरोसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूबियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरोसेमंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीतता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतरीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ताइस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 1995 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वावलंबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवप्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयदीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राकेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाम्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषमुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेखनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छतों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पार्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेलीविज़न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रासंगिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यक्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनिन्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठशालाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ताईस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्यानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रासंगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलचस्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियांभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधरा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतज्ञता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चूँकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साप्ताहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मददगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्महीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्महीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्यताओं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषताओं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्महीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बकवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बकवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खानपान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूटी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्तालाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेंजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ताईस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्महीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोशाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खानपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिवाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगाली</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलबत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहारते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्पकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बखानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्पकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतरीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्पकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साँस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुध</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौबीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अठारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चालीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाले।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्याहार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाधि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">   </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/07.jpg" alt="07"></img></span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">‌</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मसु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशलम्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">‌</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उलझकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंकर्तव्यविमूढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयभीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हताश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बतलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ताईस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ताईस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2022 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओजस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिगाथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्पकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मददगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>जनवरी </category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/430/%E0%A4%A8%E0%A4%8F-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E2%80%98%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E2%80%99</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/430/%E0%A4%A8%E0%A4%8F-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E2%80%98%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E2%80%99</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jan 2022 21:35:43 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/44.1.jpg"                         length="86038"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>महाभारत में गणराज्य का स्वरूप</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoListBullet" style="text-align:right;text-indent:0cm;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुसुमलता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">केडिया</span><span lang="en-us" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"><span>  </span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/431/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/425.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्मानुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणतांत्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुहृद्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पनपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रणायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनर्थकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर्ष।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्तचरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रणायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामनीति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाननीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गणानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्ञां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरतसत्तम।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वैरसंदीपनावेतौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभामर्षौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नराधिप।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लोभमेको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृणुते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ततो</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऽमर्षमनन्तरम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षयव्ययसंयुक्तावन्योन्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशिनौ।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चारमन्त्रबलादानै</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामदानविभेदनै</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षयव्ययभयोपायै</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकर्षन्तीतरेतरम्।</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्तिपर्व</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 107, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 10,11 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोपनीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शूरवीर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यवन्तश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूराश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रज्ञा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रपारगा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कृच्छ्रास्वापत्सु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मूढान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतारयन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ते।।</span></strong></span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (107/21)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनावश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकयात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मान्मानयितव्यास्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणमुख्या</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लोकयात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समायत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूयसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्थिव।।</span></strong></span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (107/23)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span></h5>
<p><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/39.jpg" alt="39"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्योन्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभिभाषन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पराभवलक्षणम्म्।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">जात्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदृशा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदृशास्तथा।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोद्योगेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्येण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">भेदाच्चैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदानाच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिद्यन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपुभिर्गणा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong> </h5>
<h5 style="text-align:right;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(107/30 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 31)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवरपद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकरण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 11 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम्बोज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुराष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीविका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिच्छवि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रजि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मल्ल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुरू</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पान्चाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशब्दोपजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">काम्बोजसुराष्ट्रक्षत्रियश्रेण्यादयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ताशस्त्रोपजीविन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लिच्छिविकव्रजिकमल्लकमद्रककुकुरकुरूपान्चालादयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशब्दोपजीविन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकरण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 11, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 6)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम्बोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफगानिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुराष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशब्दोपजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशब्दोपजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीविका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशब्दोपजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारजीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 81</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृष्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुहृद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बीजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बीजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मथते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लकड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुकुमारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुतेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैरभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलहरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुखदायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताइये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकूं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">!, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपत्तियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञातिजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करतूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभ्यंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञातिजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञातिजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिमार्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमार्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिव्हा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीजिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्नदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहनशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथायोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञातिजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटुवचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओछी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृष्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरूष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृष्णि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञातिजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवलंबन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">’’:-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आपदो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विविधा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्यश्चाभ्यन्तराश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रादुर्भवन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्णेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वकृता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदिवान्यत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">13</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेयमाभ्यन्तरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुभ्यमापत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृच्छ्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वकर्मजा।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रूरभोजप्रभवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्येते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वदन्वया</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">14</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थहेतोर्हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामाद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीभत्सयापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्तमैश्वर्यमन्यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादितम्।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">15</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृतमूलमिदानीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तज्ज्ञातिवृन्दं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायवन।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनरादातुं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वान्तमन्नमिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वया।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">16</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनायसेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृदुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयच्छिदा।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वामुद्धर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेषां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिमृज्यानुमृज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">19</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्त्यान्नदानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सततं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तितिक्षार्जवमार्दवम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यथार्हप्रतिपूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रमेतदनायसम्।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">21</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञातीनां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तुकामानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटुकानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघूनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाचं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमयस्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनांसि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">22</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नान्यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिक्षान्तिभ्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नान्यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनसंत्यागाद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राज्ञेऽवतिष्ठते।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">26</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वभूतानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानीषे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतागतम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वामासाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदुश्रेष्ठमेधन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादवा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुखम्।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">30</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्मरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>जनवरी </category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/431/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/431/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jan 2022 21:33:46 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/425.jpg"                         length="242893"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि गुरुकुलम्</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="Subhead-2" style="margin-right:2.85pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">साध्वी</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">देवशक्ति</span><span lang="en-gb" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="en-gb"><span>, </span></span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">कन्या</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;color:#000000;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;color:#000000;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/432/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A5%8D"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/021.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान्वेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफोर्ड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैम्ब्रिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हावर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूलों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैचाचुसेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सद्भाव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलताएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणाद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैमिनी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यभट्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुगलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकॉले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्ड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाधाओं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूकावटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिकतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीरागंनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">?</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्ययामृतमश्नुते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईशा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतपद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदृशं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रमिह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लभ्यते।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान्वेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाँ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौकरी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आजीविका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिगण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाँ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरितार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकाचौंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यतोऽभ्युदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूचिकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीतात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैयाक्तिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाङ्गीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/03.jpg" alt="03"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाङ्गीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैयक्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारित्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामानव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्तत्व</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसाय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाऐं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याभ्यास</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रताभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारित्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुव्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षा</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">8 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">4:00 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्ममूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकन्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्चोपदेश</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">4:00 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रिकाल</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">8:00 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्ड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहर्निश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्राब्धियों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब्धियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फहराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>जनवरी </category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/432/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A5%8D</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/432/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A5%8D</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jan 2022 21:32:12 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/021.jpg"                         length="449050"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>‘नव हरित क्रांति-एन एग्रो विजन’देश में नव-कृषि क्रांति की पहल</title>
                                    <description><![CDATA[<table style="border-collapse:collapse;width:99.9386%;border-width:1px;background-color:#BFEDD2;border-color:#BFEDD2;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8619%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(191,237,210);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सॉल्यूशन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवक्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिलोचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापात्रा</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलाशने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिएट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाक्यूमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रमेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताप</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/433/%E2%80%98%E0%A4%A8%E0%A4%B5-%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%8F%E0%A4%A8-%E0%A4%8F%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E2%80%99%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/18.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:99.9386%;border-width:1px;background-color:#BFEDD2;border-color:#BFEDD2;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8619%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(191,237,210);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सॉल्यूशन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवक्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिलोचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापात्रा</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलाशने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिएट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाक्यूमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रमेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताप</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशानिर्देशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 150 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निस्तारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑनलाईन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाईन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुनियादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निस्तारण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिवृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्तायुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवलप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीयो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैपिंग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैंसिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वानुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुनियादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेंगी।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/36.jpg" alt="36"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संगोष्ठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिवृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सॉल्यूशन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाक्यूमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलपतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरातल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महोदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजिटलाइजेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गोष्ठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिषद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानिदेशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिलोचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">0</span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑनलाईन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सराहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवक्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफ्रास्ट्रक्चर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जज्बा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सराहनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रमेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्साइक्लोपीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानियाँ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुनियादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढांचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलाशने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिएट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाक्यूमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एम्बेसेडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहूँगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एपलीकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिपार्टमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिकार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिपार्टमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रीकल्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रीकल्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाक्यूमेंटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वलंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कविन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रोमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुतिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदप्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानुभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रॉप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टीट्यूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेमी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एरिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रोपिक्स</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">icrisat</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">iFPRi</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोशी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">iISS</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदेशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us"> (</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">NRM Expert</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">NIAEP</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदेशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुरेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रॉफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सस्टेनेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रीकल्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रामानुजन्युलु</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्नाटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रीकल्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमीशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम्मारडी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए।</span> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>जनवरी </category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/433/%E2%80%98%E0%A4%A8%E0%A4%B5-%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%8F%E0%A4%A8-%E0%A4%8F%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E2%80%99%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/433/%E2%80%98%E0%A4%A8%E0%A4%B5-%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%8F%E0%A4%A8-%E0%A4%8F%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E2%80%99%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jan 2022 21:30:40 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/18.jpg"                         length="278648"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>शिक्षा क्रांति में पतंजलि के बढ़ते कदम शिक्षा का अर्थ और परिदृश्य</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="BasicParagraph" style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-gb" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">चंद्र</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">बहादुर</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">थापा</span><span lang="en-gb" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb"><span>  </span></span></p>
<p style="text-align:right;"><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अधिवक्ता</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">सलाहकार</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:115%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">समूह</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/434/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A4%A2%E0%A4%BC%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%A6%E0%A4%AE-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%83%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AF"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/171.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्ष्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्ष्</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशलों</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">skills), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसारेतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कर्ष</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांसारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रमशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वल्लभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यभट</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वराहमिहिर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भास्कराचार्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मगुप्त</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रपाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दत्ता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माधव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागार्जुन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिंगला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शंकरदेव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्रयी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गार्गी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीरुवल्लुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिविल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंजीनियरिंग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वाण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नौकायान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ललितकला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शतरंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्रास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमाकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधोगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवरद्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावसायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुप्तप्राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्स्थापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमूल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span></strong></span> </h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यथार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">intuition) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्यकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनवरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ववर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरिष्ठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाकलापों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितिजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुरता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विपद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्टतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगवासिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्जनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनीषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युदयनि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयससिद्धि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कणाद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैशेषिकसूत्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 1.1.2)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारलौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिव्याधि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिडक़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशुता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ह</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वविवेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जप</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचालन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधोपचार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभिचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्भट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रावण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यागा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रावण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृतक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुभाषितों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काष्ठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाणे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृण्मये।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भावे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवस्तस्माद्भावो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लकड़ी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्तशास्त्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुलाश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वल्पश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुविघ्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यत्सारभूतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदुपासनीयां</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हंसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीरमिवाम्बुमध्यात्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिघ्न</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निवायुरविभ्यस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्र्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनम।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दुदोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञसिध्यर्थमृगयु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समलक्षणम्।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगिरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यजु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथर्ववेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईशदूत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मसीहा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संबुद्ध</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैगंबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तक</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्नानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगिरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-   </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निवायुरविभ्यस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्र्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनम।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दुदोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञसिध्यर्थमृगयु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समलक्षणम्।।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(2) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 900 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषभनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वायंभुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (9057 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांचवीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वायंभुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियव्रत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नीघ्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाभि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषभ।</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 24 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महावीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(3) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इज़राइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूसा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(4) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पारसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरथुस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहासकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरथुस्त्र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1700-1500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(5) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 563 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुम्बिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोरिया</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थाईलैंड</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">म्यांमार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीलंका</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंगोलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(6) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलकर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिलिस्तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेथलेहम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाजारेथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(7) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलै</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 571 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खलिफाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1443 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1443 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(8) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1469 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलवंडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोविंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(9)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिंतो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताओ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जेन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यजीदी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेगन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वूडू</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहाई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहमदिया</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्फ्यूशियस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरोक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">(10) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिज्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाजवाद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्क्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेडरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1847 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओत्सेतुंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाया।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">:  </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>जनवरी </category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/434/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A4%A2%E0%A4%BC%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%A6%E0%A4%AE-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%83%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AF</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/434/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A4%A2%E0%A4%BC%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%A6%E0%A4%AE-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%83%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AF</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jan 2022 21:25:20 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/171.jpg"                         length="274637"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>यज्ञ महिमा एवं आधुनिक अनुसंधान</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="BasicParagraph" style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">कुमारी</span><span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">अनुराधा</span><span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">गुप्ता</span></p>
<p class="BasicParagraph" style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">शोधार्थी</span><span lang="en-gb" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:120%;font-family:'Nirmala UI', sans-serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/435/%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%A7%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/06.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहअस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियज्ञं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवयज्ञं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूतयज्ञं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वदा।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नृयज्ञं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितृयज्ञञ्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथाशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हापयेत।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचमहायज्ञों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मयज्ञ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवयज्ञ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूतयज्ञ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नृयज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितृयज्ञद्ध</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्योहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 11184 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवैज्ञानिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोशारीरिक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्नलिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथर्ववेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 6/55/3), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 3/10/3, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथर्ववेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 3/11/1-8), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथर्ववेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 7/55/6, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथर्ववेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 19/58/1), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 3/10/3), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यजुर्वेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 21/21 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12/19) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथर्ववेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 7/89/1), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यजुर्वेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 18/1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 18/23), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यजुर्वेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 3/63), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यजुर्वेद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 30/1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोपथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 1/19)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजस्विता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्बुद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुमण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदुषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयावह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालेकर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (2016) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यांकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोबर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सराहनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पतालों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होटलों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशालाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटाणुशोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">छगंती</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. (2020) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निहोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2012 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2019 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जॉर्जिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटलांटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">PM </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निहोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साहजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वंदना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीवास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2020 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदबृहत्ता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Mild Cardiomegaly) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुस्फुसीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Acute Pulmonary Edema) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थेरेपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेलिटस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">T2DM) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धुएं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धूम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नस्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">T2DM </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 24 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगरबत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 45 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 13 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">HbA1C </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (2019) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्टियोआर्थराइटिस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Osteoarthritis) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहिने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">OA </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 68 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, 2019 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Galvanic Skin Response (GSR) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संकेतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 17 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 24 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयंसेवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनभिज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">GSR </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिग्नल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैटर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोफीड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">GSR </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संकेतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेखनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खामियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>यज्ञ चिकित्सा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>जनवरी </category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/435/%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%A7%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/435/%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%A7%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jan 2022 21:22:25 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/06.jpg"                         length="234298"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        