<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/15/%E0%A4%AB%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>फरवरी - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/15/rss</link>
                <description>फरवरी RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>परम पूज्य योग-ऋषि श्रद्धेय स्वामी जी महाराज की शाश्वत प्रज्ञा से निःसृत शाश्वत सत्य...</title>
                                    <description><![CDATA[<h4 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>पतंजलि की सेवा के बड़े आन्दोलन</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>1</strong>.  <span lang="hi" xml:lang="hi">योगायुर्वेदस्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम्</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/442/644a40b55d8ec"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/62.11.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>पतंजलि की सेवा के बड़े आन्दोलन</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>1</strong>.  <span lang="hi" xml:lang="hi">योगायुर्वेदस्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टीट्यूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनम्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रहपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमन्त्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> 100% <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>2.</strong>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्माओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभायें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>(<span lang="hi" xml:lang="hi">क</span>)</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> B.N.Y.S., <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> B.Sc., M.Sc., B.A., M.A. <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनशास्त्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लिश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परास्नातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगकोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्लोमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वावलंबन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गारंटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभावाऩ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमन्त्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>(<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>)</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगयज्ञादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिज्ञापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>(<span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span>)</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धामयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेयर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">केयर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केयर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्किन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केयर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रीम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टूथपेस्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शैम्पू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसाधन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लीनर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोनाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉयलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लीनर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डिशवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉशिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाऊडरादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केयर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्किट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेकफास्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैचप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आटा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">च्यवनप्राश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हींग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राइस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्राश्युटिकल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैल्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानवर्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिज्ञापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करायेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>(<span lang="hi" xml:lang="hi">घ</span>)</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीमैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाउन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑनरशिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाममात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के्रडिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्डर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>(<span lang="hi" xml:lang="hi">ङ</span>)</strong> 75 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> 75 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">फरवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 150 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>3.  <span lang="hi" xml:lang="hi">रामनवमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामनवमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रेषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>4.  <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्वेस्टमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> 99% <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पौष्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आडम्बर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विलासिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनमोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाइए।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/442/644a40b55d8ec</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/442/644a40b55d8ec</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Feb 2022 21:55:29 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/62.11.jpg"                         length="95955"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>आयुर्वेद के गौरवशाली अतीत, वर्तमान व भविष्य हेतु दान में 100% आयकर छूट का लाभ लेकर इस मानवता के कल्याण के महायज्ञ को शक्ति दें</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/443/%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A4--%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B5-%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%81-%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-100--%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%9B%E0%A5%82%E0%A4%9F-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AD-%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%87%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A3-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%82"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/221.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मेसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रेडिशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरप्लस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>1. </strong></span>    <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्वंतरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षुण्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुप्तप्राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांडुलिपियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>2. </strong></span>    <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्टरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/081.jpg" alt="08"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टीट्यूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> 100%  <span lang="hi" xml:lang="hi">आयकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेविंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> 35-1-2 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> 100% <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसाईयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदरसे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्जिदें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मान्तरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योगपतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदारता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/443/%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A4--%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B5-%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%81-%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-100--%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%9B%E0%A5%82%E0%A4%9F-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AD-%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%87%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A3-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%82</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/443/%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A4--%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B5-%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%81-%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-100--%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%9B%E0%A5%82%E0%A4%9F-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AD-%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%87%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A3-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%82</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Feb 2022 21:54:27 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/221.jpg"                         length="183828"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>स्वराज के मंत्र दाता महर्षि दयानन्द सरस्वती</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महामहोपाध्याय</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महावीर</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रति</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">-</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुलपति</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/444/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%A6%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6-%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%80"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/64.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जकड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषैले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">उपजातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पृश्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुल्लम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुल्ला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेधडक़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेखटके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैन्यावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्रन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अन्धकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हताशा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायूसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्र्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तटपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकान्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधिस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंखनाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसिेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-us" xml:lang="en-us">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्तिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्तिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वातन्त्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>- ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span>-</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-us" xml:lang="en-us">‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाज्वल्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाग्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेशवाहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">11 <span lang="hi" xml:lang="hi">नवम्बर</span> 1950 <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वाणोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धांजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>- ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंकर्त्तव्यमूढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड्ढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यावर्त्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदाक्रांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतमतान्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखदायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदभाष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्याभिविनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालजयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्गाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रदाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतन्त्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोखले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोखले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महादेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानाड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महादेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानाड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> 1875 <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानाड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्वलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानाड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीयुत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोखले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोखले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वातन्त्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चान्दनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिपाहियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्दूकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोलकर</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिम्मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोलियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्जना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुतात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धानन्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविर्भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> 1906 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दादाभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैरोजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लखनऊ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांग्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिवेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगाधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांग्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 1929 <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाहौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतन्त्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> 55 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> 1874 <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मगौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूलोच्छेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यावर्त्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदृश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यावर्त्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहरूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनाढ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्यारहवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप्लावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यावर्त्त</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरूपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयस्पर्शी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-us" xml:lang="en-us">‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माण्डलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’’</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> 11 <span lang="hi" xml:lang="hi">समुल्लास</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्यानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतन्त्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानापुर</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">बिहार</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात्र्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्ची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोरिया</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span></h5>
<h5 style="text-align:right;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृ</span>. 108</h5>
<h5 style="text-align:justify;">1905 <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंगभंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंगारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाजपतराय।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्जना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">शेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाब</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांडले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजरबन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्तिवीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तनधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णरूपेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्यामजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामप्रसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्मिल।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्यामजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 1905 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">इंडियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाऊस</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">इंडियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोसायटी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">इंडियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोशयलोजिस्ट</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्यामजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तेजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढींगरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमानन्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरदयाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारावास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदनलाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढींगरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यातनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोमदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामप्रसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्मिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ठाकुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हंसते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हंसते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतन्त्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शहीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजगुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">इन्कलाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दाबाद</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाहौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">जयचन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरूकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांगड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्तिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलपिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमभक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्टतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्णाक्षरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाजवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्धन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदात्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरूकुलों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठशालाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गार्गी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदुषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मीबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरांगना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विदुषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूढि़वाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखण्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बालविवाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सतीप्रथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छुआछूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्जर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वगुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलोभन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यमार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातिवाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रान्तवाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रष्टाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीचड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंसता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्ववारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्मिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्णाक्षरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतन्त्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 75 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्गाता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाम।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/444/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%A6%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6-%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%80</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/444/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%A6%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6-%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%80</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Feb 2022 21:53:39 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/64.jpg"                         length="467368"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सनातन धर्म का यूरोपीय मानवतावाद से संबंध</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रामेश्वर</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मिश्र</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंकज</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/445/%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%A8-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%A7"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/65.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दानए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> (4/4 <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 10/30)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> (10/52)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्मानुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 60<span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 7<span lang="hi" xml:lang="hi">वां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> 8<span lang="hi" xml:lang="hi">वां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रोध</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यवचनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविभाग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दारेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौचमद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्जवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भृत्यभरणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवैते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्ववर्णिका</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">(<span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलीभांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्ववर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वामन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> 14<span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> 1, 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 18, 19 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यमस्तेयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षान्तिर्दम</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शम</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अकार्पण्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौचं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रजनीचर।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दशांगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षसश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मोऽसौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्ववर्णिक</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणस्यापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चातुराश्रम्यकल्पना।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूपं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष्याम</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचारस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रणुष्वैकमनास्तच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयोऽभिवांछसि।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मोऽस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनमस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">फलमस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">असौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचारतरू</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सुकेशिन्</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संसेवितो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">येन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्यभोक्ता।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">(<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनयपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षसराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुकेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षसराज</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तेय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उदारता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शौच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कामनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवगिरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादवराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महादेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदुपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामचन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> 13<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमाद्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वत्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> 14 <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दम</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शौचं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानमिन्द्रियसंयम</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुशुश्रुषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थानुसरणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्जवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभशून्यत्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवब्राह्मणपूजनम्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अनभ्यसूया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्यते।।</span> (2/16, 17)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">(<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तद्नुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुषा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थयात्रा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋजुता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभशून्यता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सत्कार</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> 14 <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरपुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिदंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकल्याणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>),  <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिफलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंशत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ममता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीकाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मपरायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पालनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेशमूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेशमूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदेशमूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचयिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करुणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहानुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिसरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारम्बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्कण्डेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माहात्म्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्पशती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वपूजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानमस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तोर्विषयगोचरे।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विषयश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दिवान्धा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणिन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">केचिद्रात्रावन्धास्तथापरे।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">केचिद्दिवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणिनस्तुल्यदृष्टय</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानिनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुजा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवलम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानिन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशुपक्षिमृगादय</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्मनुष्याणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्तेषां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृगपक्षिणाम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">(<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयगोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्ययुग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्ययुगीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीसस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसंस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिश्चिएनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीसस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गॉड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणापत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकागो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 1933 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्कशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतवादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडमंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> 20<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुदेववादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लियोनार्दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विंची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइकेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जेलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्तियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाईं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुईं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथनिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावादियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिवेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थामस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जार्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलियट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इवांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हक्सलेए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिशोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानववाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैंगम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसीहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> 75 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्तास्पर्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घिनौनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्यायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्युलर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">रेलिजस</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकीर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्युलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्युलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रणनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुत्वनिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टतापूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्युलर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्युलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुटाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथाकथित</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्युलर</span>' <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/445/%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%A8-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%A7</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/445/%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%A8-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%A7</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Feb 2022 21:51:12 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/65.jpg"                         length="124879"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>जीवन की सबसे बड़ी व महत्वपूर्ण खोज</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्या</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साध्वी</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देवप्रिया</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संकायाध्यक्षा</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुलानुशासिका</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/446/%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%AC%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%80-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3-%E0%A4%96%E0%A5%8B%E0%A4%9C"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/66.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकलौता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुसंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शराबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुआरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोयेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पछतायेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीचड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धंसता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भालेगा</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाच</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अछूता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्लिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीचड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डुबाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलंकारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कनेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कनेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिठाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डुबायेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोखिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदिग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोखिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> Skill Power <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- Will Power<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> Will Power <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> Skill Power <span lang="hi" xml:lang="hi">बेकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> Skill Power <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेली</span> Will Power <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जियो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">रामलीला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचमुच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णप्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहोशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुनानकदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महावीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आसमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवसागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/446/%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%AC%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%80-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3-%E0%A4%96%E0%A5%8B%E0%A4%9C</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/446/%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%AC%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%80-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3-%E0%A4%96%E0%A5%8B%E0%A4%9C</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Feb 2022 21:50:33 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/66.jpg"                         length="87000"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>ओमिक्रोन की रोकथाम एवं उपचार में सहायक योग व प्राकृतिक चिकित्सा</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नागेन्द्र</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;"> ‘</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीरज</span><span lang="en-us" style="font-size:12pt;" xml:lang="en-us">’</span><span lang="en-us" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-us"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निर्देशक</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;"> - </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योगग्राम</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/447/%E0%A4%93%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%B5-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/68.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्युनबूस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहार</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूँग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूंगफली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोयाबीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरलीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपाच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटियोलाइटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एमियोलाइटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइपोलाइटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोहाइड्रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभता</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">बॉयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवेलेबिलिटि</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनरल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवोन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेनोल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवेनॉन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डायटरीफाइबर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबिनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्सीलेन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्युलोस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिगनिन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिगनेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटाग्लूकेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेरॉल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टोकोफेरॉल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्काइलरेसोरसिनॉल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेनोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पाउण्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीनकाइनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हवीटर्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सपोनिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसोफ्लेवोन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटोस्टारॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टोकोल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सोजेनस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओपीओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिपेन्डेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्सुलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिपेन्डेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाइबिटीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एलर्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> (Whole Grain) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>-1, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>-2, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>-3, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>-6, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>-7, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>-9, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>-12, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्टिीविटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सविस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवोनॉड</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एपिजेनिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रीइसिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एलेजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रोकोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूसीफेरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केम्फेरॉल</span>-6, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथाइलसल्फिनाइलआइसोथायोपो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साइनेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्डोल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्गनोसल्फर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फालेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेलेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुटियालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवेनॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवोन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिलके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइरिसेटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केर्नबेरीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवेनॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिबेलिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोसेल्ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गॉस्सीपेटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवेनॉल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यूरेसेटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यूरेसेटेगेटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मायरिसेटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाटूलेटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेट्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओलिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्सली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवेनॉन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिसेटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेसपेरेटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नारिजिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नारिनजेनिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टेक्सीफोलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चकोतरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेपफ्रूट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गगलफ्रूट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोमेलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिलके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैटेचिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एपिकैटेचिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एपिगैलोकेटेचिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एपिगैलोकैटेचिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडवाइन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्थोसायनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रुप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चेरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेल्फिनिडिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सायनिडिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माल्वीनिडिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रस्पबेरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेलरगोनिडिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्राबेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेटूनिडिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पियोनिडिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एल्लाजिटानिनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेनालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पाउण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनिकालेगिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिनॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> 900 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिनॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> 60 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिनॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केरोटिनायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिप्टोजेन्थिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फाकैरोटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपान्तरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> 85 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइकोपिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शकरकन्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रोकोली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आलू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पपीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदू</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">पम्पकिन</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिमला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नारंगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जियाजेन्थिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शलगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आडू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खूर्बानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेपफ्रूट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्बूजा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रोबेरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइकोपिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नांरगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटाकैरोटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेन्थोफिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्स्ट्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओलिव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यमुखी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सफोलादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेसिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोएवेलेबिलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/67.jpg" alt="67"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सस्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम्मी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेपफ्रूट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रूट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोमेलो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टबेरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गूसबेरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम्मी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चकोतरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरूद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पपीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खजूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खुमानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">द्राक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किशमिश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फालसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखारा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चेरीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहतूत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जामुन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आडू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाशपाती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनपास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीफा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चीकू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्बूजा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्बूजा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तोरई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कद्दू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टिण्डा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुन्दरू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परवल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ककोड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिचिंडा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कचरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करेला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैगन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भिण्डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शलगम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतेवाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बथुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चौलाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेट्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तागोभी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोणाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चौलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलगोभी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुदीना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छाछ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पनीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शतावर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मशरूम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घृतकुमारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खमीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुंदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बिरंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटियाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रागी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मडूवा</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलथी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काबुली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">रिजका</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अलसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैतून</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यमुखी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुसुम</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सफोला</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भूनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्रोलोमायड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एडवान्सग्लाइकेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्डप्रोडक्टस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैट्रोसाइक्लिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्युनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूँग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूंगफली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खमीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्मेन्टेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इडली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्पे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खम्मन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ़ोकला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चोंथा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डोसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किमचि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टेमपेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साउरक्राउट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एफ</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span>. (Milk Fat Globule Membrane) <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्ज्युगेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिनोलीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> (CLA), <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्युट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेचुरेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिरिस्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पामिटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एपोपटोसिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंगनल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंगनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रान्सडक्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबैक्टीरियल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीमाइक्रोबियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शार्टचैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यस्थता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>1, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>2, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>3, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>6, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>9, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>12 <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>6 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायरिडाविसन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पायरिडाक्सल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पायरिडॉक्सएमिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पायरिडाक्सल</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉस्फेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायरिडाक्सएमिन</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉस्फेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमिगडेलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>17, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेनगेमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>15), <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लवणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेलेनियम</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">लहसून</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मशरूम</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">जिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोटेशियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सल्फर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैग्नीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैग्नेशियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवोकोडो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइपेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेनोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीडेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमाइलेसेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूकोसाइडेसेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाइसेटेसेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनवर्टेसेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटिएसेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एमाइलेसेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमाइलेसेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिसिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्जिबाइन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइनएप्पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रोमेलेइन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किविफ्रूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्टिनिडाइन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लेकबेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेक्टिनेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिलके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलीफेनोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीडेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेलोटोनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूटोट्रान्समीटर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इथालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनबूस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेन्टिनम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पपेन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेरोटोनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेक्टिनेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीएसेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेक्टिनलाइसेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लाइकोसाइडेसेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूकेनसेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरिसेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेक्टिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्टेरेसेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रविरश्मि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनसाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 60 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाँयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> 1-2 <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span>-19 <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओमीक्रोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/091.jpg" alt="09"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जलनेति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रनेति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंजल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शंख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्षालन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोक्षुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तमोक्षण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कपिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैरिपि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अलहिजाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैरिपि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सावनाबाथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थर्मोलियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाउस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थर्मोलियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायाकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचामृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पितहर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलबेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोखरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong> </strong></span><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इम्युनबूस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span>:</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदेशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगिक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जोगिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 12 <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 12 <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पारम्परिक</span> 12 <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 8 <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डूकासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शशकासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्रासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोमुखासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मकरासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 3, <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजंगासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शलभासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्कटासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 3, <span lang="hi" xml:lang="hi">पवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्तासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 2, <span lang="hi" xml:lang="hi">पादवृत्तासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 2, <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विचक्रिकासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 2, <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्र्धहलासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरितकरनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्रुवासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गरूड़ासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तिर्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताड़ासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हलासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धनुरासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जानुशिर्षासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्र्धमत्स्येन्द्रासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्मिोतानासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्मासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डूकासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्र्धचन्द्रासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ट्रासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपालभाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्गीथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणोष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेधेष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासामृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरापद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साम</span> 1-1 <span lang="hi" xml:lang="hi">बटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> 1-1 <span lang="hi" xml:lang="hi">बटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यशिला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्राप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्राप्स</span> 1-2 <span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>12 <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरापद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
<p> </p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिस्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 35<span lang="hi" xml:lang="hi">वां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूप्रेसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूपंक्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ओमीक्रोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span>:</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;">1. <span lang="hi" xml:lang="hi">भीड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2. <span lang="hi" xml:lang="hi">शादी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरणोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मास्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायें।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">3. <span lang="hi" xml:lang="hi">मास्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 3-4 <span lang="hi" xml:lang="hi">फीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महासूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">4. <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आवागमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्टिलेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">5. <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परहेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्डवायरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्डस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेल्टा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओमीक्रोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायारस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">6. <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिवादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्रासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">7. <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हथेलियो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूककर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिवादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनम्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तरात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्जन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौजन्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्भूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">8. <span lang="hi" xml:lang="hi">साबून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिक्विड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोयें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंसाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करपृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलिभाति</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 45 <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकेण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रगड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रगडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलिभांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोयें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनिटाइजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">9. <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थूकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिशू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">10.   <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> 12 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 24 <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">11.  <span lang="hi" xml:lang="hi">जूते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चप्पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चप्पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पोंछकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलनेति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रनेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> 5-5 <span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहजता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोबियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीवायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयसोथायोसायनेट</span> (AIT) <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरिसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सल्फर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पाउण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 1-1 <span lang="hi" xml:lang="hi">बटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिसपोजेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">इ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">किट</span> (Covid Personal Protective Equipment Kit) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्गोपचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारोपचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निरापद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span>-19 <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खानदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरियेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चालबाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुरूपिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओमीक्रोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुपके</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चुपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोरी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुंखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेस्तनाभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सटीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिगदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/447/%E0%A4%93%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%B5-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/447/%E0%A4%93%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%B5-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Feb 2022 21:49:23 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/68.jpg"                         length="73036"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>शिक्षा के क्षेत्र में लॉकडाउन वर्षों नहीं दशकों पुराना</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoListParagraph" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 3.3pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंकज</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;"> ‘</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वदेशी</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दिव्य</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रकाशन</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/449/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B2%E0%A5%89%E0%A4%95%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%82-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/70.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb"> 2020 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारीख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Complete Lockdown</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उजड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Complete Lockdown</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Lockdown</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सुकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सुकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">Lockdown</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठेकेदारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षडय़ंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनःप्रतिष्ठापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरोधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सानिध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्यकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलोमीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्धकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशहाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/241.jpg" alt="24"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्चर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिल्मों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लैमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तगड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञानरूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तडक़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेढ़ंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौखट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाएगा</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज़ोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थीकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणादायक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाएंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रेषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्येकेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रथस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिर्भवेत्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परुषकारेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धयति।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरोसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहिये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यमेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिध्यन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्याणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरथै</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुप्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंहस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविशन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृगा</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वांछित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगनशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षणश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कणश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">चैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यामर्थं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधयेत्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षणत्यागे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यागे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदुपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंवाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनावश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिलाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्याणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरस्थो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नास्त्युद्यमसमो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धु</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नावसीदति।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यमेनैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिध्यन्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्याणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरथै</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुप्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंहस्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविशन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृगा</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उलट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समझकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सुखार्थिन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कुतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थिन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सुखार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यजेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यजेत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परित्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियवाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदानेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुष्यन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तव</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंजूसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसलिए</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">अतएव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अनाहूत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविशति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपृष्टो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषते।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अविश्वस्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वसिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूढचेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नराधम</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुलाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>... <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भवा</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याहीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्गन्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंशुका</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नास्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यासमो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धुर्नास्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यासम</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सुहृत्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नास्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यासमं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वित्तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यासमं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखम्।।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतएव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोरहार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजहार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रतृभाज्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारकारि।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याधनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वधनप्रधानम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभालना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंटवारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वत्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृपत्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुल्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदाचन।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्यते।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">षड्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषेणेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हातव्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूतिमिच्छता।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्द्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घसूत्रता।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परित्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घसूत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बलवानप्यशक्तोऽसौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवानपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुतवानपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्खो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मविमुखो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ददाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनयं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विनयाद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्रताम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पात्रत्वात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनमाप्रोति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धनात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनयशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्रता</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्यता</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाएक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्र</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">विनयशील</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनयशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनयशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपमधिकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रच्छन्नगुप्तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरूणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धुजनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशगमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवतम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याविहीन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधुजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्भसि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेष्टव्यौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बद्ध्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलाम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धनवन्तम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदातारम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतपस्विनम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिला</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धनहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ख्याति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ेगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रूयात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रूयात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रूयात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रियम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नानृतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रूयात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सुभाषित</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारस्परिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रवैया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रवैया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषपरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">येन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभामध्ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हंसमध्ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथोचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हंसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बगुले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अभिवादनशीलस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धोपसेविन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">चत्वारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्धन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलम्।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिवादनशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुजुर्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> Complete Lockdown  <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानवर्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणादायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जियेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जियेंगें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> Lockdown  <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षाएं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भागवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेबसाइट</span> www.divyaprakashan.com <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकतें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइब्रेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानवर्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणादायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> (7302732334, 7302732335) <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहजता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span>    </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/449/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B2%E0%A5%89%E0%A4%95%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%82-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/449/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B2%E0%A5%89%E0%A4%95%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%82-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Feb 2022 21:43:28 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/70.jpg"                         length="109367"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>बहुराष्ट्रीयता के विकल्प रूप में राष्ट्रीयता का प्रतीक हमारा पतंजलि</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कलाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजूद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोशाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धड़ल्ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूअड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नज़ारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुगतेगी।</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/450/%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA-%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%95-%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/231.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कलाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजूद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोशाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धड़ल्ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूअड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नज़ारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुगतेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाज़ारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकाचौंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोली</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुमराह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रृंगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रिवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 5000 <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकाचौंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदूस्तानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जननी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहकावे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकडोनाल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिज्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जॉनस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन्थेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुंदरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नज़रअंदाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदसूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनाफे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबटनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझदारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवैधानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलवाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलवाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुरूपिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुनर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरोजगारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौराहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तरक्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञापनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाथरूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुंदरता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंगुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुरास्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहसास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छाछ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौष्टिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिडिटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाइबिटिज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाईपरटेन्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्र्रमवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिज्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्गर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाऊमीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौष्टिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हकीकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साजिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खपाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनाफे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खानपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाईयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खपायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हकीकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाईयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डम्पिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राउंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाईयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धड़ल्ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाईयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरपरस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 1974 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखलाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 1975 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 117 <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> 117 <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> (<span lang="en-us" xml:lang="en-us">WHO</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरकरार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> 350 <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> 350 <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 84000 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाईयां।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्चर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> 23700 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span> 1951 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> 4700 <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span> 1947 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> 10-12 <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तबीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुराखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरवाजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरवाजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तबीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशीयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> 1995 <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मेसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोपण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> 27 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जींस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नूडल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसाधन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाईयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाईबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाईफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिज़ीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओबेसिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिकेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिज़ीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोकॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरामीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वल्र्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाहाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टीट्यूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथ्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लीनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लीनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रायल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोकॉल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्यासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनसूबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीलंका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंूजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भण्डारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवालिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंहगाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अराजकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/450/%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA-%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%95-%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/450/%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA-%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%95-%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Feb 2022 21:41:39 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/231.jpg"                         length="385054"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>‘पतंजलि वैलनेस केंद्र : स्वास्थ्य की एक और क्रांति’</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वंदना</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बरनवाल</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महिला</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समिति</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;"> - </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उ</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">.</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्र</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">.(</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मध्य</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">)</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/451/%E2%80%98%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0---%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E2%80%99"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/258.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरक्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेहतमंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भण्डार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खामियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पतालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकत्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाएं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पताल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकत्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज़बूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>?</h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span>  </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिलसिला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थाइरोइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टोर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मेसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीपता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढेरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फौज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंहगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीजिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुक्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैप्सूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंजेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीरप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरोसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कड़वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुक्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दगी।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सेहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगाडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलवाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनगिनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बट्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मटके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेफ्रिजेरेटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेफ्रिजेरेटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोवेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाशिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सुथरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यूरीफायर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइकिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाभोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडिफाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायनयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगाड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनगिनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अछूता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसँख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नतीजतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोचिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमबीबीएस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिग्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्पोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदृश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइवेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पतालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिक्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलोभन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहेंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोक्तावादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span>  </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोक्तावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खपत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ख़ुशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैमाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिक्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोक्तावादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजरिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिक्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरकम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रकम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुकना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अघोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांचें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉरपोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजारवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुकानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूदगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/011.jpg" alt="01"></img></span></p>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुतेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span>  </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पठन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पाठन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कलाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरकम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्रोएंट्रोलॉजिस्ट।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरॉलॅजिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेफरॉलजिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाइनिकॉलजिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडियट्रिशियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओटो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लेरिगो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">राइनॉलजिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डर्मेटॉलजिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइकियाट्रिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डियॉलजिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चास्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्यरक्षणं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आतुरस्यविकारप्रशमनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मरना</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्नों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्नों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौगोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकतायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकिसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्नों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजदीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्यशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्वन्तरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निन्यानवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span>   </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकिसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकप्रियता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडस्ट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाएगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सस्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशियाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुचारू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदौलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रांतियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेंगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>इंटिग्रेटेड थेरेपी</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                            <category>स्वास्थ्य समाचार</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/451/%E2%80%98%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0---%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E2%80%99</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/451/%E2%80%98%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0---%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E2%80%99</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Feb 2022 21:40:42 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/258.jpg"                         length="371397"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>वैराग्य</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्या</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सुमन</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रोफेसर</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;"> -</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/452/%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/72.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्यपरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशीलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-us" xml:lang="en-us">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वारुकमिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामृतात्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरबूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेलरूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्पादक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोककर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमसुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यजुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथर्ववेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाररूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भंयकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्यरूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्यरूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्युरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ईशादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्यारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रागासक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वण्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परममुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईशोपनिषद्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोपनिषद्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुण्डकोपनिषद्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केनोपनिषद्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छान्दोग्योपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहदारण्यकोपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुच्छता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपादेयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्विकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनम्।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवर्ग।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकाचौंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहाड़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुफा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूढतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षात्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फँसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बतलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कणाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कपिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैमिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांख्यदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदान्तदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्ररूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्तिपरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्यपरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यासभाष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशीकारसंज्ञक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरवैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषख्याति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त्वादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परवैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वाल्मिकी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्याभिषेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रत्तिभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्याभिषेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैय्यारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्यपूर्ण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौदह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौदह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौदहवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगली</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जानवरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्द</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शय्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वल्कल</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झोंपड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्यावासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनासक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाल्मीकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शबरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्विनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनवासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहासक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहासक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशरथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रावण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्ययुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकडऩी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भागवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धृतराष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भागवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्यपरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रह्लाद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यकशिपु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ययाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवयानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्धव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मपुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाघोर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोधरूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राह</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मगरमच्छ</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तरंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षुब्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहरूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भँवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लिंगमहापुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमार्कण्डेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदालसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधुसंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओषधिस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्यभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहन्नारदीयपुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णुपुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराशर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारगर्भित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्यपरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्यशतकम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर्तृहरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयान्वितं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्यमेवाभयम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभयप्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/452/%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/452/%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Feb 2022 21:37:26 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/72.jpg"                         length="109431"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>गुरु चरण हमें अभयता प्रदान करते हैं</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आशा</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सूर्यवंशी</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मूळे</span><span style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कन्या</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/453/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81-%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A4%82"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/73.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंगारी</span>,</strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंसू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारी।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span>,</strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साँची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारी।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुफान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>,</strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उफान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुफान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पराजय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपयश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उतार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सधनता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धनता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधेरा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">उजाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असंख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वंदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनपथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थपेडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वंदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तूफान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तूफान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलोरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तूफान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आकांक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनगिनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालसाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजनशीलता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालसाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतृप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पल्लवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ललक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षिओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सज</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संवरने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खुश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यास्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केसरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षणभंगुरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूकवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बँया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैदव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालायित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैचेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिज्ञा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यासा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भूखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संासे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतुल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span>,</strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहानी</span>,</strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानी</span>,</strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जानी</span>,</strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रवानी</span>,</strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">असत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवानी</span>,</strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पाएंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहानी</span>,</strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुबानी</span>,</strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span>......<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलौना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मणस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठोकरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविनाशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुमुक्षु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूहानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटिबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिहीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तले।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मान्तरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनेआप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुरु।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निजरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अलख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">न</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="en-us" xml:lang="en-us">w</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">ho Am I</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्रद्धा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अकर्मण्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सस्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासनाओं</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कामनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुचरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिवेदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभयपद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फकीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिवाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फकीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिक्खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतरता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूमिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सुशोभित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span> Harward <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> Basten Mit <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/453/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81-%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A4%82</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/453/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81-%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A4%82</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Feb 2022 21:36:03 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/73.jpg"                         length="89557"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>शिक्षा क्रांति में पतंजलि के बढ़ते कदम शिक्षा का अर्थ और परिदृश्य</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चंद्र</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बहादुर</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">थापा</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span></span></p>
<p style="text-align:right;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिवक्ता</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सलाहकार</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समूह</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/454/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A4%A2%E0%A4%BC%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%A6%E0%A4%AE-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%83%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AF"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/191.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निवर्त्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवर्त्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयातित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> 60 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">*  1781 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वारेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेस्टिंग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलकत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदरसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानूनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">* 1791 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनारस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजिडेन्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जोनाथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डंकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनारस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">*  <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> 1800 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलेजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलकत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रिवाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किंतु</span> 1854 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डलहौजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कलकत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदरसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढांचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानूनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिशनरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मनिरपेक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">*  <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">*  <span lang="hi" xml:lang="hi">मिशनरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीरमपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिशनरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1813 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span>,1835 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाल्र्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वुड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्पैच</span> 1854, <span lang="hi" xml:lang="hi">हन्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोग</span> 1882-83, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिनियम</span> 1904, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> 1913, <span lang="hi" xml:lang="hi">सैडलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोग</span> 1917-19, <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्टोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span> 1929, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> 1937 (<span lang="hi" xml:lang="hi">हरिजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साप्ताहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्जेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> 1944 <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">राधाकृष्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोग</span> 1948-49, 1952 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मणस्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुदलियार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 1964 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोठारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशंशाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> 1968 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचनबद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्रवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">युवतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मई</span> 1986 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> 1990 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राममूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 1993 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">यशपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिषद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">एनसीईआरटी</span>) 1961 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यक्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यपुस्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशानिर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यचर्या</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ठ्ठष्द्घ</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपरेखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथमत</span>: 1975 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संशोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> 1988 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> 2000 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपरेखा</span> 2005 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्त्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">परिकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span></strong></span> </h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमूलचूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जागृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनस्र्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरिकुलम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेमवर्क</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एफ</span>.) 2005 <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजुकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिसी</span> 2020 (<span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">इ</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पि</span>.2020) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढांचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपरेखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> 5+3+3+4 <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्गठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> 3-8, 8-11, 11-14 <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 14-18 <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउंडेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंगनबाडी</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">प्री</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षा</span> 1-2 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span>, 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 8 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिपरेटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेज</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षा</span> 3-5, 8 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 11 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">मिडिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेज</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षा</span> 6-8, 11 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 14 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकेंडरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेज</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षा</span> 9 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 12, <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 9 <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 11 <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 12, 14 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 18 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यक्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यक्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यक्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानविकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावसायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकादमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानविकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावसायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्टिफीसियल</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटेलिजेंस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लर्निंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डेटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंप्यूटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉउण्डेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h4><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवरद्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभचिंतकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समविचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वावलम्बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> 1995 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरलीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणदायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनौपचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वकोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मतान्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूढि़वादियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेहनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्तिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसमर्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाम्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वावलम्बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वअर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विपणन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संशोधन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">परिशोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मेसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिमिटेड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">उपज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंस्करण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवहन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रॉनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पौध</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रोपण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वनौषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशोधन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसाधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोसाइटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभेक्षुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तालीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सुकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवारजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वत्र्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">मुडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> 2009 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> 2009 <span lang="hi" xml:lang="hi">पारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगोपचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परास्नातक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नाकोत्तर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएचडी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यावाचस्पति</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिसम्बर</span> 2021 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नूतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामहिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणिज्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियांत्रिकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रॉनिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आईटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्टिफीसियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटेलिजेंस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 2013 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीबीएसई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 2017 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रु</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवासीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span>  </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> 2015 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरोधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रायोजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फरवरी</span> 2019 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वायत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांदीपनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यापीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आवेदन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सप्रेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंट्रेस्ट</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">आहूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> 2019 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोसाइटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकंडरी</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">हायर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकेंडरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफिलिएशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्जामिनेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 5+3+3+4 <span lang="hi" xml:lang="hi">पैटर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनसीएफ</span>  2005 <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">इ</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>.2020 <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशंसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनसीइआरटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमोदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिलेबस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्टतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तयारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छपाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 1995 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शनै</span>:-<span lang="hi" xml:lang="hi">शनै</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अभूतपूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनस्र्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौतर्फी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजनद्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरगद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनगिनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थपेड़ो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैधशालाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुशोभित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेंगे।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/454/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A4%A2%E0%A4%BC%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%A6%E0%A4%AE-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%83%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AF</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/454/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A4%A2%E0%A4%BC%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%A6%E0%A4%AE-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%83%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AF</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Feb 2022 21:34:58 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/191.jpg"                         length="378096"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        