<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/16/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9A" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>मार्च - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/16/rss</link>
                <description>मार्च RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>परम पूज्य योग-ऋषि श्रद्धेय स्वामी जी महाराज की शाश्वत प्रज्ञा से निःसृत शाश्वत सत्य...</title>
                                    <description><![CDATA[<h4 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/1614.jpg" alt="16" />शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;">1.   <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रासदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगायुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवरात्री</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/466/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%83%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/1614.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/1614.jpg" alt="16"></img>शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;">1.   <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रासदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगायुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवरात्री</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शपथपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">         <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेईमानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुचिता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कू्ररता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अशान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तबाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगधर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युगधर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2.   <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी।</span> 21<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 8 <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">         <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहसील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जावान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेंगे।</span> 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलायेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">3.   <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">योगायुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटिग्रेटिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेलनेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> F.P.O. <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> I.P.O. <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/466/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%83%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/466/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%83%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 21:57:50 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/1614.jpg"                         length="284096"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>ऋतु परिवर्तन व युग परिवर्तन</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt;" align="right"><strong><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/467/%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8-%E0%A4%B5-%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%97-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/41-1.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:99.9386%;border-width:1px;background-color:#743B3B;border-color:#743B3B;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8619%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(116,59,59);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारचर्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपेक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमनवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलनेति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रनेति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंजर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शंख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्षालन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिफला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आईवाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोम्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्राटक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यंग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मडथैरापी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वाटरथैरापी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनबाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रिश्यन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेधावटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्युनोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ीतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डियोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयामृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवामृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुनाशिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन्क्रियाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्तावटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपाच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जागना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सान्निध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपान्तरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यूक्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशहाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाशक्तिशाली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेगी।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/467/%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8-%E0%A4%B5-%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%97-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/467/%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8-%E0%A4%B5-%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%97-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 21:55:18 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/41-1.jpg"                         length="111042"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि वैलनेस में सुस्वास्थ्य प्राप्त करने हेतु दानदाताओं को पूज्य स्वामी जी महाराज का 'आह्वान'</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> ओ३म्<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाम</span>, ओ३म्!</h5>
<h5 style="text-align:justify;">1. <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेस</span>-2 <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरोपैथी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">रामनवमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्बर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैम्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानदाताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">2. <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मई</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/468/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%81-%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A4%BE--%E0%A4%86%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A8"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/63.11.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> ओ३म्<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाम</span>, ओ३म्!</h5>
<h5 style="text-align:justify;">1. <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेस</span>-2 <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरोपैथी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">रामनवमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्बर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैम्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानदाताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">2. <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैट्रन</span> 2, <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउन्डर</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्पोरेट</span> 8 <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्काउंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">3. <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेस</span>-2 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैरापियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोधारा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षितर्पण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तमोक्षण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लीच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्युपेंचर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्युप्रेशर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लपेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वाटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मडथेरेपी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थेरेपी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शंखप्रक्षालन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णपूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेहन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकेटिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकेटिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मौन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">थेरेपी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिटेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैरापियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धिकरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्तिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंडलिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपान्तरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैरापियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्बर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>4. <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span>: </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्बर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 10%, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैट्रन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्बर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 25%, <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्बर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 50% <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्पोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 100% <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्काउंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्काउंट</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैट्रन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 2, <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउन्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्पोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 8 <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगी।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्ट्रीब्यूटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">घ</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेंटवार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगी।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ङ</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">5. <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वस्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैल्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एजुकेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगामी</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवायज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहुतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगायुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेंगे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">6. <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेम्बर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमन्त्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">7. <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिस्टिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इक्विटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">8. <span lang="hi" xml:lang="hi">फरवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेब</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मीटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑनलाईन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नम्बर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपडेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 100% <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान्टैक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्वीटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेसबुक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टाग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्हाट्स</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगें।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">9. <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतज्ञतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाम।</span>  </h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><strong>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                            <category>भावी कार्य योजना</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/468/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%81-%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A4%BE--%E0%A4%86%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A8</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/468/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%81-%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A4%BE--%E0%A4%86%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A8</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 21:52:39 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/63.11.jpg"                         length="150267"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>दान से देवत्व</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;text-indent:-21.3pt;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt;" align="right"><strong><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महामहोपाध्याय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महावीर</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रति</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुलपति</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span></span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/469/dan-se-devatva"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/411.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बृहदारण्यकोपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचर्यपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीजिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span>- ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">द</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span>?</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हाँ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दाम्यत</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दमन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीजिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">द</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दत्त</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span>- ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">द</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समझे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दयध्वम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यास्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">देवो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानाद्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीपनाद्वा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">द्योतनाद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">द्युस्थानो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवतीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महादानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">महादेव</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मातृदेवो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">पितृ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिप्राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतमं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यज</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवपूजा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संगतिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मृतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञस्त्वदक्षिण</span>:’</strong><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवयज्ञ</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निहोत्र</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञकुण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाहा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिप्राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाहा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span></strong>, <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाहा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाहा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरोहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वधू</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> वर पक्ष को <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्ध्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुपर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वधू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पोषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेहपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौपंना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुग्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यारूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याध्नं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वध्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधनम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><strong> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेषामेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मदानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्यते।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यारूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनन्दनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वन्दनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">शतहस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्रहस्तसंकिर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span> <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कस्यस्विद्ध्नम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कस्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यासी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्टी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गतौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 117<span lang="hi" xml:lang="hi">वां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">धनान्नदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">रयि</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पृणतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नोपदस्यति</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटता</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">पृणीयादिन्नाध्मानाय</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दानशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दारिद्रयमप्रदानेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्माद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानपरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेत</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यत्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गोदुग्ध्ं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याकूपोदकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दानाद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवर्धते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्यमदानाच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनश्यति।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वाटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अराति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अराति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूँगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रासादपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदर्धं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कस्मान्नो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीयते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थिषु।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छानुरूपो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभवो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्यति।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानान्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वित्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचयात्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूच्चै</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पयोदानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पयोधीनामध</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाश्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-us" xml:lang="en-us">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाशुषे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वमग्ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भद्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करिष्यसि।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्</span>.- 1.1.6</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यायवाची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">रयि</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रयि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रयि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">केवलाघो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवलादी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्षण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्याम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रयीणाम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अग्ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राये</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यायवाची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मघ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मघवा</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्यशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्युत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यास्काचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मघमिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामधेयम्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंहतेर्दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मण</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरर्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पं</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचतन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तिस्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वित्तस्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाशश्चेति।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ददाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुङ्क्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिर्भवति।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैतरणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैतरणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्णाक्षरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हंसते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हंसते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यौछावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगतसिंह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजगरु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखदेव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामप्रसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्मिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रशेखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेताजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुभाषचन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाजपतराय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चापेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुष्टय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भामाशाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेवाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हताश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> पुत्रों <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैन्यावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भामाशाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेवाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिन्न</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">राणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगमगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरूषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्णाक्षरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भामाशाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भामाशाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दधीचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वज्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रघु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरतन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्रायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौत्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यमुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयागराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रघुवंशीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकिमचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतन्त्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेताजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुभाषचन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूंगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युवतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्यवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये।</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span> 1947 <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशालाएं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाथालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जवलतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटे</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्गवद्गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामसिक।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दातव्यमिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्दानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीयतेऽनुपकारिणे।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">देशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तद्दानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृतम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">                                                                 श्रीमद्भगवद्गीता</span> 16/20</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काव्यशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगन्नाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">आइये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/469/dan-se-devatva</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/469/dan-se-devatva</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 21:46:33 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/411.jpg"                         length="125004"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>चक्रवर्ती छत्रपति शिवाजी महाराज</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;text-indent:-21.25pt;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 42.5pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span>. <span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रामेश्वर</span> <span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मिश्र</span> <span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंकज</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/470/chakrawarti-chhatrapati-shivaji-maharaj"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/451.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 150 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्ट्री</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्टोरी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्ट्री</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षर</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कैपिटल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडक़र।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैपिटल</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">गॉड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहानियां</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्ट्री</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालप्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> 150 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्ट्री</span>' <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span> 75 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> तक <span lang="hi" xml:lang="hi">विचित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अटपटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाराणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताप</span> 16<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरार्द्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रसाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जसवंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचनभंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वासघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फतेहपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारम्बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फतेहपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिटपुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> एक <span lang="hi" xml:lang="hi">नगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> 19 <span lang="hi" xml:lang="hi">फरवरी</span> 1630 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुन्नारगढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवनेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहांत</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रायगढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिधारे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">नवंबर</span> 1618 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहोद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहमदनगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फौजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तम्बू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाहजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दादाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोंडदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलकर्णी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौंपा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीजाबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवलगाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लखुजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महालसाबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाड़ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाहजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोंसले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 16 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्याही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गईं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीजाबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदुवंशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीजाबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दादाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोंडदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किशोरावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मनिष्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजस्विता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रणकौशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजन्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किशोरावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलक्षणता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलाजिमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मगौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरादे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलियट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाउसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खंडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गप्पे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिलेखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिरंगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गप्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिताजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाहजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीनस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिलशाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/46.jpg" alt="46"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगाधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगाधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> 20<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> 600 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजभाषायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरंक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> 19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिलशाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युसूफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहमनी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनधर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंदापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरांगना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरदारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाहजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वज्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यूसुफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालिदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्माइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिलशाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गगन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनवाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिलखान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांदबीबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलालुद्दीन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अकबर</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुकाबला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांदबीबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धनुषबाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुड़सवारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्नाटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवारना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरांगना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिलशाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाहजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूफियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 16<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> 20<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैनात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनहीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दादाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोंडदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजस्विनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीजाबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 16 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोंडना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाकण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीरें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंदापुर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बारामती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिपत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रायगढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई।</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्हाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाबलेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जावली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिपत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोंसले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोरे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घोरपड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्बालकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सावंत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहिते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदवियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूटनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोयराबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहिते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुतलाबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकवरबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायकवाड़</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काशीबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिलशाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> 1657 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फौजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढंरपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विठोबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुईं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतापगढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवंबर</span> 1659 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रची।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेधावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरदर्शी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> 40 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 29 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बघनखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्हाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजापुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजापुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिरंगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजयनगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेन्नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवाबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिरंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैक्ट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जौहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 300 <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशालगढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजीप्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशपांडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोड़खिंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थामे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजीप्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशालगढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोड़खिंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाइस्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहसपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाइस्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगुलियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गईं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> 11 <span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span> 1665 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्वासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वासघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडख़ड़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबोधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जसवंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुअजज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्याभिषेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्येष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयोदशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्</span> 1731 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> (6 <span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span> 1674 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैसियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुन्देलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचनभंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जसवंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वासघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वासघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारम्बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> 26 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुमनामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदनामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फौजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तम्बू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहासकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हास्यास्पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वघोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्खताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुन्देले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोड़वाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महारानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गावती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दोस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बादशाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाओ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहराये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेगबहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वविदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेगबहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनुष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुड़सवारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनवाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरूद्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेगबहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहमद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भडक़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेगबहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिठियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शख्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भडक़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेगबहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्मीरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेगबहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टकराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरूजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतिदास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयालदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतिदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतिदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दयालदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खौलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतिदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेगबहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांदनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुइउद्दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जाटों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुन्देलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजीराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> 18<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैम्ब्रिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंग्लो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैम्पेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेन्डॉल्फ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">कूपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ</span> 8 <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> 17<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 60 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वाकांक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्याभिषेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निपुणता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुव्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौसेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई।</span> 400 <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धपोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौसेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मछुआरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाविकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौसेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहूजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजीराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजीराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/470/chakrawarti-chhatrapati-shivaji-maharaj</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/470/chakrawarti-chhatrapati-shivaji-maharaj</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 21:45:23 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/451.jpg"                         length="63632"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>नारी तुम एक शक्ति हो</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;text-indent:1.15pt;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 21.25pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साध्वी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देवप्रिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संकायाध्यक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;text-indent:1.15pt;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 21.25pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुलानुशासिका</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/471/nari-tum-ek-shakti-ho"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/546.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>,</strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निशानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आंगन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span>,</strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंचनगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आपमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्माएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">करणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचमुच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षाकर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डगमगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकाष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सावित्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अञ्जना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मदालसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुन्ती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रौपदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकाएं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महारानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मीबाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिनम्मा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झलकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिल्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होल्कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मीरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राबिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लल्लेश्वरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिगोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिप्राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्याहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहजता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिप्राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएँ</span> 99 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">इहलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परलोक।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्णात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिन्धु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्लोमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूलाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिएक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भावनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचमुच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसंस्कारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँसू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हँसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/471/nari-tum-ek-shakti-ho</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/471/nari-tum-ek-shakti-ho</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 21:44:38 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/546.jpg"                         length="114560"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>‘स्वाध्याय’ दिव्य जीवन का आधार</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 35.45pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वामी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">परमार्थदेव</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सहा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राध्यापक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभाग</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 35.45pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/473/swadhyaya-divya-jivan-ka-adhaar"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/054.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शानादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मचिंतन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वानप्रस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हताश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मोत्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईष्या</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कपट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> -</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायाद्योगमासीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगात्स्वाध्यायमासते।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याययोगसम्पत्त्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right">                           <strong> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">यो</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">द</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">व्या</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">भा</span>. 1/28 6 <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णुपुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">०द्र</span>] 6.2)</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यशास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span>  </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानवर्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मचिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शतपथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>(1)  <span lang="hi" xml:lang="hi">यन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एत्यादित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्रणि।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>    <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेयुर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्युरेवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदहब्र्राह्मणो</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>    <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदह</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाधीते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायोऽध्येतव्य</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right">                                                                                        (<span lang="hi" xml:lang="hi">शत</span>. 15.5.8.10)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यगुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">(2) <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नखाग्रेभ्य</span>:, <span lang="hi" xml:lang="hi">परमं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">    <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रग्व्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विजोऽधीते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तितोऽन्वहम्।।</span>  </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right">                                                                                 (<span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span>. 2.167)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्यानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">(3) <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिवृद्धिकराण्याशु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">   <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्राण्यवेक्षत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निगमांश्चौव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिकान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>        </span></strong>            </h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right">                                                                      (<span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span>. 4.1<span lang="hi" xml:lang="hi">9</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धनप्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिताहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुरुपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनावश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूहड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्टकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चाताप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुत्पादक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> -</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">(4) <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परित्यजेदर्थान्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधिन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">   <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऽध्यापयंस्तु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतकृत्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right">                                                                      (<span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span>. 4.17)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विघ्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदुपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सतत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>(5) <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span>:, <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समधिगच्छति।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>   <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजानाति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चास्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोचते।।</span>  </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right">                                                                     (<span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span>. 4.20)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शतपथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>(6) <span lang="hi" xml:lang="hi">अथात</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रशंसा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रवचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवतो</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>  <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्तमना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवत्यपराधीनोऽहरहरर्थान्त्साधयते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वपिति</span>, </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>  <span lang="hi" xml:lang="hi">परमचिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवतीन्द्रियसंयमश्चौकारामता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>  <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञावृद्धिर्यशो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकपक्ति</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्धमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुरो</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>  <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मान्ब्राह्मणमभि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पादयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरूपचर्यां</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>  <span lang="hi" xml:lang="hi">यशो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकपक्तिम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पच्यमानश्तुमिर्धमाह्मणं</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>  <span lang="hi" xml:lang="hi">भुनक्तयर्चया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाज्येयतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चावध्यतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right">                                                                          (<span lang="hi" xml:lang="hi">शत</span>.11.5.7.1)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्माभिमुखता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> कीर्ति <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्विघ्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैशिष्टय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यापन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यजन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">याजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तैत्तिरीयोपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रवचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रवचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रवचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रवचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रवचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनयश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रवचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निहोत्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रवचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथयश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रवचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानुषं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रवचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रवचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रवचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजातिश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रवचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यमिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यवचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राथीतर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपोनित्य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पौरुशिष्टि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रवचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौद्गल्य</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्तद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right">                                     (<span lang="hi" xml:lang="hi">तैत्तिरीयोपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाक</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वज्ञानमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनावें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथ्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपमानरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मकल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकाररूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुष्टय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सुविचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थाश्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वानप्रस्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समयानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्धया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पितृ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उऋर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थाश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐषणाओं</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रैषणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वित्तैषणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकैषणा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परित्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वानप्रस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नगर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदोपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यवक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रथीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राथीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्गल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पनप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समारोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायान्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमद</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमदितव्यम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right">                                                (<span lang="hi" xml:lang="hi">तैत्तिरीयोपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकादश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाक</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यशास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिप्रणीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पठन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पाठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियायोग</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>                           </span></strong><span style="color:rgb(186,55,42);"> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><span style="color:rgb(0,0,0);"> (<span lang="hi" xml:lang="hi">यो</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span>.)</span></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">शौचसन्तोषतप</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमा</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right">                                                                    (<span lang="hi" xml:lang="hi">यो</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span>. 32)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span>3<span lang="hi" xml:lang="hi">म्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/473/swadhyaya-divya-jivan-ka-adhaar</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/473/swadhyaya-divya-jivan-ka-adhaar</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 21:39:20 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/054.jpg"                         length="264635"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>गर्भावस्था में उभरने वाले रोगों के लक्षण एवं निवारण</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 35.45pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नागेन्द्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीरज</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span style="font-family:Mangal, serif;">,</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 35.45pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निर्देशक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">- </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योगग्राम</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/474/garbhawastha-me-ubharne-wale-rogon-ke-lakshan-evm-nivaran"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/101.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एहसास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सराबोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशक्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजनहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लापरवाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> की <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याऐं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परित्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकलीफें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लापरवाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकलीफें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिरकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(52,73,94);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगविन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span>:</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>1. <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span>: </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">छठे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सातवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> निचले <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कशेरूकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवयवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिचाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">2. <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐंठन</span>: </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेगनेन्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पगतली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐंठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">टांय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रिय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धडक़न</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फडक़न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जकडऩ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अकडऩ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांशपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जम्हाइ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगड़ाइ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकस्मात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खींचने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">टांय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जकडऩ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मरोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐंठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ादायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यातनादायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रगड़े।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगुलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायें</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लोकवाइज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लॉकवाइज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑवला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संतरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एप्पल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पपीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शलगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूँग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोयाबीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूँगफली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> भिगोकर <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पलेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> आपूर्ति <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभावजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मशरूम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अखरोट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूंगफली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काजू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रोकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>3. <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनसनाहट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झुन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">झुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्नपन</span>:</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्जनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">झुनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनसनाहट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्नपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एहसास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> की <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूट्ठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड़ें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायें</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड़ें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लॉक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाइज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लॉकवाइज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लॉकवाइज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोहनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड़ें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्धे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़ें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">झुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकलीफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्यप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span>  </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>4. <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीकोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span>:</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनिस्पत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> (1) <span lang="hi" xml:lang="hi">दसवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकासशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनफेरियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेनाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेडू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तवाहिनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तप्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सें।</span> (2) <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयतन</span> (Blood Volume) <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> (3) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवत्र्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेडू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौनांगों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुदाद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यौनांगों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रेक्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तशिरायें</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">फूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तशिराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीली</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शिरायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीकोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीकोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीकोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नसें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायतें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>*</strong></span>     <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टहलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>*     </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>*      </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टॅाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहनें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>*</strong></span>     <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ़ीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>* </strong></span>    <span lang="hi" xml:lang="hi">टखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>*</strong></span>    <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेरियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेनाकावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेरियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेनाकावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>*</strong></span>     <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीकोरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सख्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>*</strong></span>      <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेरियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेनाकावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीकोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>*</strong></span>      <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>*</strong></span>      <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपोर्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टाकिंग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहनें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">*</span></strong>   <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तवाहिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>*</strong></span>      <span lang="hi" xml:lang="hi">कसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिलीवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तवाहिकायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>*</strong></span>      <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> 45 <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>5. <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीर्ण</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठूस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ठूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तले</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्रिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्गर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिगरेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तम्बाकू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मसाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूकना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असावधानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परहेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>6. <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी</span>:</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्क्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>7. <span lang="hi" xml:lang="hi">मिचली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span>: </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिलक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिचली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुकावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिचली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिचली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनारदाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सौंफ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इलायची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूसें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>8. <span lang="hi" xml:lang="hi">विषमयता</span>:</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिमिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेगनेन्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्लेम्पसिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्वलसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वांय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">टांय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐठन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चुभन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जकडऩ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मरोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्नपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तविषाक्तता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्लेमप्सिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लडप्रेशर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्लेम्पसिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्डप्रेशर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्लेम्पिसिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> </h5>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/092.jpg" alt="09"></img></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चौथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेगनेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसोपवास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फलोपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषमुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौम्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्सगोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखरेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>9. <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span>:</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँचवे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाऊडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसबगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूसी</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सातवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिप</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपबाथ</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपचन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एसीडीटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिलिवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>10. <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें</span>:</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदमियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूंस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ठूसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">शकिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थानग्राटिनम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टडी</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीग्रेन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लासेन्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपद्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> 0.7 <span lang="hi" xml:lang="hi">किलोग्राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलोग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">किलोग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपद्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> 7,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>11. <span lang="hi" xml:lang="hi">फिशर्स</span>:</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरारें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लिडिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिशर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिशर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्त्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सौम्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>12. <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइल्स</span>:</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाजुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिराएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लिडिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोकरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरूद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाशपाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पपीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकोचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिफला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाऊडर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमलतास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसबगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बथुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोभी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिलके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>13. <span lang="hi" xml:lang="hi">टार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेकशन</span>:</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमन्ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दफन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेकशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिलक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतानहीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">टार्च</span> (TORCH) <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाक्सोप्लास्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूबेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोमेगालो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्पिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिम्पलेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सोप्लास्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पालतू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानवरों</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कुत्ते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्फग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिचली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युमोनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भपात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विकलांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्सियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूबेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवजात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकलंाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहरापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोतियाबिन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकलांगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोमिगेलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चपेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवजात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोमेगेलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंक्लूशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span> (CID) <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूमोनिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरपीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिम्पलेम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवजात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोसिफेलस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोसिफेलस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवजात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आइ</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपैटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिफलिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेकअप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेकशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टार्च</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खानपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सफाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरतें।</span> 9-12 <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूबेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगावें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्टेसटाइनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोविल्लस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्कलूसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>.) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवजात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्त</span> (Water Diarrhea) <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>14. <span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span>:</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्यूक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्डिडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एल्बिकन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेकशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैन्डिडायसिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्ट्रियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेजीनोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोजोअल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्राइकोमोनियासिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span>. (Human Papilloma Virus), <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आइ</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लामाइडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोनोरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिफलिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैन्डिडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एल्बिकन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवरग्रोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेकशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समागम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीजोअल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्राइकोमाँनस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फेकशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोनेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवजात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फफोले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>15. <span lang="hi" xml:lang="hi">खूनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span>:</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सातवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सचेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिकुडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँवला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूँग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूँगफली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारियल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावडर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम्मी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चकोतरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्बूजा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्बूजा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खजूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किशमिश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाशपाती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आलूबुखारा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आडू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आलूचा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्राबेरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शहतूत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शलगम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चौलाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बथुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनाइजेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोस्थेनिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्वस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेकडाऊन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतानोत्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> </strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतण्तुल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरदान</span>:</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोपेनहेगन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिमेलगमेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वूसाइट</span> (Oocyte) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपक्वता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समायोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्राणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्राणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिशीलता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रियता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अडाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्राणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतापी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रखर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्रवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्ट्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्टोस्टरॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नपुंसकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलम्बिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैम्ब्रिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषणात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संश्लेषणात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तार्किक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेजोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिजोफ्रेनिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 200 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोइम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पागलपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> (Osteoblast) <span lang="hi" xml:lang="hi">ओस्टियोकैलसाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गामा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोक्सीग्लुटेमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉनटेनिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> (BGLACP) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्टियोकैलसाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिनेरजिस्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याददाश्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करूणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्टता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिटिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिवाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबायोटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूडरेग्युलेटिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीकैंसरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रिएन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्क्रीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कवच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेलानिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेलोनोसाइटस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेलानिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोडेप्सिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोमोप्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप्सिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 11-CIS-Retinaldenyde <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेलानोप्सिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोडोप्सिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोखने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्ट्रावॉयलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भकाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकलीफों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्रवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहभागी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवनिर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/474/garbhawastha-me-ubharne-wale-rogon-ke-lakshan-evm-nivaran</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/474/garbhawastha-me-ubharne-wale-rogon-ke-lakshan-evm-nivaran</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 21:34:20 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/101.jpg"                         length="251340"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>प्राण नहीं प्रण चाहिए</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 35.45pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंकज</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वदेशी</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दिव्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रकाशन</span></strong></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/475/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3-%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%8F"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/555.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्बानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोंगटें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफसोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्ञी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेंगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधियारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उजाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगेशकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धांजलि।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शहीदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काँरवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">शहीदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शहीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नतमस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंडता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलनी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छलनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नतमस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोलियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैंकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीवानेपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुनून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नतमस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तड़प</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तड़प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यातनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिरंगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खौफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">शेरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंजरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> (23 <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span> 1931) <span lang="hi" xml:lang="hi">बेडिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँधकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाँसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लटका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काँटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीवाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> IT, Auto, Iron &amp; Steel, Cement, Agriculture, Banking and Insurance, Pharmaceutical, Oil &amp; Gas, Engineering, Healthcare, Infrastructure, Biotechnology, Chemicals, Defence Manufacturing, Power, Real Estate, Electronics System Design &amp; Manufacturing, Media and Entertainment  <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्रुवीकरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विवादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाहिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लैमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुतबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> Science, Technology, Research, Industry, Defence, Army <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संगच्छध्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवदध्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनांसि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानताम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">देवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजानाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संपदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्विवादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारियों</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">अधूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्यकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नरसंहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशक्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> (23 <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/475/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3-%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%8F</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/475/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3-%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%8F</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 21:32:23 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/555.jpg"                         length="53139"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>स्वादिष्ट जहर है‘फास्ट-फूड’</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 35.45pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रुपेश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शर्मा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संदेश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभाग</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/476/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%9C%E0%A4%B9%E0%A4%B0-%E0%A4%B9%E0%A5%88%E2%80%98%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%AB%E0%A5%82%E0%A4%A1%E2%80%99"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/475.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खासकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौजवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदेश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खानपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">"<span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span>" <span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाब्दिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बेकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यावश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिज्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्गर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चॉकलेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नूडल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोमोज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समोसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्कुट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉटडॉग्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेटीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आईसक्रीम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैण्डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉफी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रिंक्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडिमेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पास्ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्राई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौजवान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पागल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेस्तरां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सडक़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठेलियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेखबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटकारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसास्वादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहोशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विडम्बनापूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">खाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उलट</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पुलट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेतरतीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेरोटोनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रवैया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावसायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमकीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैण्डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिठाईयां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्पोनेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौष्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेज्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राधिकरण</span> (F.S.SA.I) <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निधरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीएसई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशाला</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ईएमएल</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 33 <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोहाइड्रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमकीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसटेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नूडल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 14 <span lang="hi" xml:lang="hi">नमूने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्गर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रैंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्राइड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्राइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिज्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सैंडविच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 14 <span lang="hi" xml:lang="hi">नमूने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमूनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुकानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आउटलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खपत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनरल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">एनसीडी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चपेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्यप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिड़चिड़ापन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पागलपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराहट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरक्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धमनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूकना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुझाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषों</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">मैदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डालडा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूहों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बंदरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाशिंगटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉफी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चॉकलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> "<span lang="hi" xml:lang="hi">टायरोसिन</span>" <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दांतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रांस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रुक्टोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीट्नर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीरप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीरप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठोस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आंशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोजनीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोजनीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाकाहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दौड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिदंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 10,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">टेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहसास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौजवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेबलिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहिष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाइयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुराक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिडचिड़ापन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिनेमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौनिहालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाउमीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिज्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेस्तंरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्विस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेस्तंरा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">क्यूएसआर</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> 25,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसोचैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यूएसआर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिलहाल</span> 8500 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाना</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यूएसआर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरेलु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                            <category>पोषक उत्पाद</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/476/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%9C%E0%A4%B9%E0%A4%B0-%E0%A4%B9%E0%A5%88%E2%80%98%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%AB%E0%A5%82%E0%A4%A1%E2%80%99</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/476/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%9C%E0%A4%B9%E0%A4%B0-%E0%A4%B9%E0%A5%88%E2%80%98%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%AB%E0%A5%82%E0%A4%A1%E2%80%99</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 21:30:28 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/475.jpg"                         length="60456"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>बंसत ऋतु का सन्देश वाहक है होली</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 35.45pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वंदना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बरनवाल</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 35.45pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महिला</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समिति</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> - </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">.</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">.(</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मध्य</span><span style="font-family:Mangal, serif;">)</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/477/%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A4-%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%95-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%80"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/511.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीज</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जुलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवंतता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उमंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढाँचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणादायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ख्याल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपराएं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रिवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिहार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौराणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जश्न</span> </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षोल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बधाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्टताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलबाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परंपराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेगोरियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुट्टियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्यतिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेगोरियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेगरियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेण्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोंगल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फरवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचमी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाशिवरात्रि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवरात्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरियाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्माष्टमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरितालिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सितंबर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अक्टूबर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नवम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारदीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवरात्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दशहरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाचैथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दीपावली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्योहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्बाध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीवाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौैहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रौशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौराणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेशवाहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बिरंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पौराणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्यप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घमंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्यप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाबंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्यप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्यप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्यप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाल्गुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाल्गुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">नवान्नेष्टि</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिकोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवसंवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंतागम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्वादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मकांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यवग्रयण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिणायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">गवंतरांभ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">होलिकोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पौराणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेलकूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> , <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्फूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रंगोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूबसूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थ्योरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थ्योरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैरेपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थैरेपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारंगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतलता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुकून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुंदरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पदाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकंदर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टेसू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गीत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलाहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलबाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फि़ल्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थेरेपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बजाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनोखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकवानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीज</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खानपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौछार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकवानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पापड़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मालपुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्करपारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुबान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझें</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अछूती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ख्याति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंदोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवसस्येष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">इदन्नमम</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाग्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुश्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊष्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनमुटाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनमुटाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगकर</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">बुरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्यशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामंजस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागीदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रतों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उमंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रोगन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहनकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घूमफिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालजयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइये</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशहाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/477/%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A4-%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%95-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%80</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/477/%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A4-%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%95-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%80</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 21:29:04 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/511.jpg"                         length="54252"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मनोरोगों के निवारण में योगनिद्रा की भूमिका</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 35.45pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सचिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">त्यागी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभागाध्यक्ष</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">षट्कर्म</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 35.45pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुसंधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केन्द्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/478/manorogon-ke-nivaran-me-yognidra-ki-bhumika"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/521.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>' <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनावभरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मबिंदुपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> - "<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यनां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष्यो</span>" <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धनो</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्मता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्कता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाचस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पागलपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृतिभ्रंश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपस्मार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शंका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराहट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिश्चतता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हताशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रियायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>:- <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषपूर्ण</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समायोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्यावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्यावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्वीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगमार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विघ्नों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्तविक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तयान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्कमण्यता</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">संशय</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">संदेहात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">योग्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्य</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">तमोगुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">अविरति</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्तिदर्शन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">विषयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथ्याज्ञान</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">अलब्धभूमिकत्व</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनवस्थितत्व</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तरायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षेपो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहभुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">विघ्नो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिभौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिदैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर्मनस्य</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षोभ</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगमेजयत्व</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्वास</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँचो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमपूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्मिता</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सुखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णा</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्तियाँ</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनिवेश</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">नश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकुलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकुलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविकारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> (1) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञापराध</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अषानता</span>) (2) <span lang="hi" xml:lang="hi">असात्मेन्द्रियार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span>), (<span lang="hi" xml:lang="hi">३</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकुलता</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुराचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विषाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>  </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनायास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्मुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/page-no--52-removebg-preview.jpg" alt="page no- 52-removebg-preview"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतोषजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावाशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हताशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईष्र्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवित्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उखाड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियात्मक</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चूंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हताशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहणशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सींचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलीभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तेजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 8-10 <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्यावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असन्तुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोरेसेस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामंजस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाँयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमान्यातायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शवनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोपामिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐन्डोरफिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेरेटोनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीटोसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉर्मोन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिलीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सांसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चरक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कालेस्ट्रॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छाशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशावादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तैयारी</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शवासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाइए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हलचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिलीकरण</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाइए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाइए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसेवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाना</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 76 <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदुओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनाओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनाओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारीपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्कापन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभुतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्ति</span>- </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आँखो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाइए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्तिपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलाइए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीजिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपसंहार</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिन्द्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> नींद <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाचार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                            <category>रोगानुसार योग </category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/478/manorogon-ke-nivaran-me-yognidra-ki-bhumika</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/478/manorogon-ke-nivaran-me-yognidra-ki-bhumika</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 21:27:59 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/521.jpg"                         length="102563"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        