<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/17/%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%88%E0%A4%B2" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>अप्रैल - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/17/rss</link>
                <description>अप्रैल RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>परम पूज्य योग-ऋषि श्रद्धेय स्वामी जी महाराज की शाश्वत प्रज्ञा से निःसृत शाश्वत सत्य...</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युद्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्तिमूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">अकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारमार्थिकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्तामूर्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञाताज्ञात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतत</span>: </span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/486/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%83%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/sw1.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युद्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्तिमूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">अकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारमार्थिकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्तामूर्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञाताज्ञात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनासक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकर्मण्यता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमादजनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलोभनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span>- </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानवान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धावान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठावान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्तिपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दौलत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोस्पेरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span>- </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बटोरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधामूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टिचक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइये</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/486/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%83%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/486/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%83%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Apr 2022 21:55:09 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/sw1.jpg"                         length="134591"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>MNC's की मुनाफाखोरी की कहानी आंकड़ों की जुबानी</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">आचार्य बालकृष्ण</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/487/mnc-s-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/661.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरमौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चाँदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जवाहरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगाधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावरकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामप्रसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्मिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रशेखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहिष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावहारिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरातल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरेलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> 21<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमलावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुटेरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> :</strong></span></h4>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटेरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इरानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अफगानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमलावरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>   638 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> 711 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> 74 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 9 <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खलिफाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span>, 15<span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कासिम</span> (712 <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुनेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> 998 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> 1030 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> 17 <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महमूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गजनवी</span> (1001 <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">सोमनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> 12<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span>, 13<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंगेजखान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तैमूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमलावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> 17<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमलावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नादिरशाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोहिनूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तख्तेताउस</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मयूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंहासन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दूस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नादिरशाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरबारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहासकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेहदअस्तराबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">बेहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खजाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारखानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैनात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मोती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाहरात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रत्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चांदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलासितापूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भंडार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खजांची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुंशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बही</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">खातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएंगे।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> ‘700 <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथियों</span>, 4,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 12,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">घोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खींची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाडिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाडिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चांदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीमती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रत्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नादिरशाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नगरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खच्चरों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घोड़ों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊटों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैलगाडिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लादकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चांदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जवाहरात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माणिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कीमती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्रायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अधूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">15<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरूआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमलावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबरदस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हुमायूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अकबर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शाहजहाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँगीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> 15<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमलावरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span>- 15<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> :</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फारसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमलावरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खबरें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंची।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चगुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलमली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रेशम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मोती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चांदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीमतें</span> 400-400 <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोखिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनाफा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> 15<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेनरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेनरी</span> (1394 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1460) <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> 40-50 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1498 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्को</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">द</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गामा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालीकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांसिसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉलेण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिडिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> 1498 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> 1947 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> 1947 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 15<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतर</span> 15<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यूनानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुर्की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इरानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्रानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अफगानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पठान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुगलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंदूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहासकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">दत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैमूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नादिरशाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अब्दाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहासकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैडीसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वल्र्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकॉनमी</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेनियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्पेक्टिव</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिप्रेक्ष्य</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 17<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> 1830 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 17.6 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> 9.5 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> 1900 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटकर</span> 1.7 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> 18.6 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुगलकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहासकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैडिसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीडीपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलिजाबेथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीडीपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 2000 <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटेरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवलोकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> 163 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटा</span> : </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">जे</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्टूबर</span> 2019 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाशिंगटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटलांटिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काउंसलिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span>- ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 200 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झेली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 45 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छीनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> 18<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटनायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> 1765 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> 1938 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 45 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> 3,150 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वप्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलम्बिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकॉनोमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटनायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> 163 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 3,150 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्षिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 39 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 80 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> 163 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 1400 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> :</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमणकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनवरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरोजगारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूखमरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहासकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैथ्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्हाईट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉरिबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थिंग्स</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तपातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गईं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरसंहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाईट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> 66 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्हाईट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वयुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 1853 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> 8 <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> 1940 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> 55 <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> 1952 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 8 <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 701 <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">1972 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 740 <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span>, 1977 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> 1,136 <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, 2008 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> 5,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनाफाखोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> 2021 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 12,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>   1937 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलगेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 1,50,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 5,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारोबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूथपेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>     <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युनिलीवर</span> 1933 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> 24 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्षिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिक्री</span> 45 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> 12,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>    <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यंत्रपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूँजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्यात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रायोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">परस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासकों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योगपतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हकीकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूँजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरोजगारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोका</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कोला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतियोगिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तरहीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ताहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोगताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लैमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोसती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्रिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्रिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोली</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शैम्पू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टूथपेस्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रीम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाऊडर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चटनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रिंक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">टैक्नोलॉजी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरोजगारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलोभन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्लील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नग्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कचरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिजेक्टिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैक्नोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रष्टाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वावलम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आइये</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहिष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वावलम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरातल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्योरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फकीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एफ</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वावलम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामुहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रसेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/487/mnc-s-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/487/mnc-s-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Apr 2022 21:52:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/661.jpg"                         length="60575"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सामूहिक समृद्धि का आन्दोलन रुचि सोया FPO</title>
                                    <description><![CDATA[<pre class="tw-data-text tw-text-large tw-ta" dir="ltr" style="text-align:right;"><span class="Y2IQFc" lang="hi" xml:lang="hi">समाचार पत्र संकलन</span></pre>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/488/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%A8-%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%AF%E0%A4%BE-fpo"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/033.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवालिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूबने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायाजाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाएँगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नक्कह्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(116,59,59);"><span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्णिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span>-</span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यरत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफ्रास्ट्रक्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्प्रिचुअल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरलिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करैक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्पोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गवर्नेंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैनेजमेंट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रांस्परेन्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑनरशिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जि़म्मेदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनाउंसमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपचारिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनसीएलटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिस्टेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अराउंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाएँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>-</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगमूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंघासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफएमसीजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्कुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्टैब्लिशड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिजनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौमीनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपेक्षय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रांसफर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरएसपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजऩ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्वेस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुझाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीरतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनीज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थॉट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोर्टफोलियो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिजऩेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रांसफर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैधानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोर्टफोलियो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिजऩेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> </h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/052.jpg" alt="05"></img></span></p>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नैचुरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रास्यूटिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span>-</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रास्यूटिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> 8-10 <span lang="hi" xml:lang="hi">महीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रास्यूटिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइकेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-B, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पम्पकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-C <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ताशुक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम्प्लेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीविटामिन्स</span> 41 <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोरिंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोवेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पिरुलिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> B-<span lang="hi" xml:lang="hi">काम्प्लेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकर्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑर्गेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रास्यूटिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-B, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-12, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओमेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीविटामिन्स</span> B-<span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्प्लेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाउडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धडक़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;">140 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> 200 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईमानदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्तायुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफोर्डेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीजिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">दशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रांसपेरेंसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पारदर्शिता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपेक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतभेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्णाक्षरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिवेदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूथपेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूंढने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरियाणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रगड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रगड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमएनसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरक्की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नक्कह्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> FPO <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ख्याल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतसंकल्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूलताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्वस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूलताएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूलताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूलताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ेगे।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> FPO <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> FPO <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ख्याल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवालिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनाकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">संजीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रणनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोगुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनराशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रस्यूटिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओमेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीविटामिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्प्लेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाउडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रास्यूटिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाकाहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्मेटिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यट्रीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रस्यूटिल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(116,59,59);"><span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> FPO <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span></span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> FPO <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> FPO <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिस्पांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> FPO <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेयरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनालिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इश्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> FPO <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेयरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोककर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगें।</span> 24 <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span> 2022 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉलोआन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पब्लिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> 28 <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span> 2022 <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकंर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1290 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुटायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">यूक्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मविश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> 4300 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> FPO <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायरा</span> 615-650 <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> FPO <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनाफा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/785.jpg" alt="78"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/793.jpg" alt="79"></img></span></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>संस्था समाचार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/488/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%A8-%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%AF%E0%A4%BE-fpo</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/488/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%A8-%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%AF%E0%A4%BE-fpo</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Apr 2022 21:49:07 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/033.jpg"                         length="275023"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मर्यादा पुरूषोत्तम श्री राम</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महामहोपाध्याय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महावीर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जी</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रति</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुलपति</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/489/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%B7%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/672.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> - <strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवयस्ततक्षु</span>:</strong> .........................’</h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right">                       <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> 10.5.6</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरूष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षरश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">चरितार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौसल्यानन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीरामचन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">युगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाल्मीकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> - ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लंघन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराघव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> -</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मीश्चन्द्रादुतेयाद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यजेत्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अतीयात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेलां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिज्ञामहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथो</span>. 78/13</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रघुवंशीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरमोत्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">परिलक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालिदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदात्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सोऽहमाजन्मषुद्धानामाफलोदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मणाम्</span>,</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आसमुद्रक्षितीषानामानाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रथवत्र्मनाम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यथाविधिहुताग्नीनां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथाकामार्चितार्थिनाम्</span>,</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यथापराधदण्डानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथाकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबोधिनाम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्यागाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभृतार्थानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मितभाषिणाम्</span>,</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजिगीषूणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजायै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहमेधिनाम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयैषिणाम्</span>,</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वाद्र्धके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनिवृत्तीनां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगेनान्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनुत्यजाम्।</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रघुवंष</span> - 5,6,7,8</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीरामजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूट</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कत्र्तव्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करूणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परोपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्दिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाल्मीकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीरामचन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्ररूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिगोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकाण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणगान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> -</h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">इक्ष्वाकुवंशप्रभवो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनै</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शुत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">नियतात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महावीर्यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्युतिमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धृतिमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशी।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मज्ञ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यसंधष्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानसंपन्न</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शुचिर्वश्य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधिमान्।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापतिसम</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपुनिषूदन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवलोकस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिरक्षिता।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वजनस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षिता।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनुर्वेदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वगुणोपेत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कौसल्यानन्दवर्धन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाम्भीर्ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्येण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमवानिव।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदृषो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर्ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोमवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियदर्शन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">कालाग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदृष</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवीसम</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">                            वा</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">श</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकाण्ड</span> - 8, 12, 13, 14, 17, 18</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यावर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजस्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूषोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> -</h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौरव्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकीमपि</span>,</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आराधनाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुंचतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यथा।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">                                                       उत्तररामचरित</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंक</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजानुरंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परित्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्यत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहर्ष</span> 14 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनगमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्यत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यारोहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पराजय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> -</h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आहूतस्याभिषेकाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसृष्टस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षितस्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वल्पोऽप्याकारविभ्रम</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">रा</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">अयो</span>.</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचनाद्राज्ञ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पतेयमपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावके।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">भक्षयेयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्णं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज्जेयमपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्णवे।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हलाहल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोस्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसीदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> -</h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जननी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागी।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरागी।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोषनिहारा।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जननि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसारा।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितृभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूच्र्छित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रातृ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> -</h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">देशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलत्राणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बान्धवा</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्यामि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्राता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहोदर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">रामोविग्रहवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>:’ <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बोधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्दराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विन्ध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सह्याद्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधित्यकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाह्नवी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कावेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिन्धु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामेश्वरम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाइये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृतियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृतियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वानर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वानर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किष्किन्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंका।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रभक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्ररक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभवशाली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्णमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="en-us" xml:lang="en-us">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्णमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोचते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जननी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मभूमिश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्गादपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीयसी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिभीषण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपथगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशानन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रावण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सकृदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रपन्नाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तवास्मीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याचते।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अभयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वभूतेभ्यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ददाम्येतद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मम।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लंघन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-us" xml:lang="en-us">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरणान्तानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराणि</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषताएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">1. <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डाकू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसावृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेतकर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">2. <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपद्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारस्पारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहृदयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">3. <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">4. <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसीदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दैहिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दैविक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काहहु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापा।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीहि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बसहु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुतिरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पण्डित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाहिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्यानी।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पमृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाहिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवरेहु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरा।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नहि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाहिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अबुध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लच्छन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीना।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणग्राही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षणभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कदाचिदुपकारेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतेनैकेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुष्यति।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरत्यपकाराणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शतमप्यात्मवत्तया।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्षालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञाग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-us" xml:lang="en-us">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यावच्चन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवाकरौ</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’ </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूषोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलोकित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरभित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्दित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/681.jpg" alt="68"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;">2021 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमन्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नगरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलान्यास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीरामनवमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समारोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋचाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकोत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लखनऊ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काषायवस्त्रधारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदित्यनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आरूढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्णिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंखनाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आइये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामनवमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/489/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%B7%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/489/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%B7%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Apr 2022 21:47:57 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/672.jpg"                         length="117277"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>राष्ट्रद्रोही प्रवृत्तियों पर नियंत्रण की चुनौती</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रामेश्वर</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मिश्र</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंकज</span></strong></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/490/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%80"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/133.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यंत्रकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रद्रोही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड़बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लापरवाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रद्रोही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधाान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकतंत्रात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कास्टीच्यूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधाान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगीकृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिनियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मार्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> 1977 <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंडता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकतांत्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाजवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> 1977 <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">यूनियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ़</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट्स</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंडता</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुच्छेद</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्तावेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंडता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंडता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिश्चियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलितों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वंचितों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आदि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधाान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रद्रोही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तद्नुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रद्रोही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवाधिकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुच्छेद</span> 19, 20, 21, 22, 23 <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्मता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुच्छेद</span> 14 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसंगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रद्रोही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लचीला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रद्रोही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यवाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्टद्र्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उखाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेंकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यवाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुलिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धाराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुकृत्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिभाषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिश्चियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्राउन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहल्ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेरिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभागार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">विकर</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइनॉड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीनरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">बिशप</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">डाइअसीस</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आर्च</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बिशप</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्राउन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> 44 <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्चबिशप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 26 <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यसभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंदन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुरहम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विन्चेस्टर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्टरबरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिशप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यसभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> 21 <span lang="hi" xml:lang="hi">बिशप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिशप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महासभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामजद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिशप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महासभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिशपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महासभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुसंख्यकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्राउन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्राउन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुसंख्यकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुसंख्यकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्राउन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्ञी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठावान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैथोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थोडॉक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैबिनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुसंख्यकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कांग्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैबिनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पसंख्यकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुसंख्यकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिज्ञाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्ट्रिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इटली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीडन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्विटजरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महासभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीडन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैथोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैथोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैधानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्विट्जरलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षाकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैथोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेनमार्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेलेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपब्लिक</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीस</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">आइसलैण्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेल्जियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हंगरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्गारिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हंगरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैथोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुल्गारिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थोडॉक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेनमार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूथेरियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़िनलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइसलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">उपराष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेरिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुसंख्यकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिशनरियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छद्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रीडम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोराडो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दावली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटभैया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रीडम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीलंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिक्षु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीलंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांग्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यप्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचित्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्करी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़ाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुदाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थस्थलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलीबें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलीबें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोखाधड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुलासा</span> 1975 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मद्रास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रॉबर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉल्डवेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुंआधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलयालम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुसपैठिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रविड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">द्रविड़</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रवाचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रविड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गप्पें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोपेगंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्चर्यजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हथिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गप्पें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गईं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हंसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हास्यास्पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांग्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरंजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 20<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रद्रोही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानूनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुंजाइश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फै़ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रद्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/490/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%80</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/490/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%80</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Apr 2022 21:44:34 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/133.jpg"                         length="287519"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>हिपेटाइटिस, लीवर सिरोसिस (Liver Cirrhosis) तथा लीवर कैंसर</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;text-indent:-21.25pt;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 1cm;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नागेन्द्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीरज</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span style="font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;text-indent:-21.25pt;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 1cm;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निर्देशक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">- </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योगग्राम</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/492/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%B8--%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B8--liver-cirrhosis--%E0%A4%A4%E0%A4%A5%E0%A4%BE-%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%B0"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/141.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्कोहलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्कोहलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जॉण्डिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 7 <span lang="hi" xml:lang="hi">सेमी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 10.5 <span lang="hi" xml:lang="hi">सेमी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1200-1400 <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 1400-1500 <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्नलिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(116,59,59);">1. <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्कोहलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span>- </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिगरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्राइग्लिसराइडस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्कोहलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>2. <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलकोहलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टीएटो</span> (Non alcoholic steato) <span lang="hi" xml:lang="hi">फैटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पुल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तले</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भूने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हलवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पकौड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्कोहलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>3. <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>4. <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>5. <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शॉर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span>. (<span lang="hi" xml:lang="hi">एड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्जेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्योर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(116,59,59);">6. <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूट</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्ण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोनिक</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्जेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>7. <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">होमोसेक्सुअलिटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्जेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शॉर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूट</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">लॉग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोनिक</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलिभांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिशप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>8. <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सगा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> 1996 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> Humanpegivirus- HPGV <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रान्सफ्रयूसन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्जेक्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तदाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> (Infected Homo/Hetero Binary Sexual Activities and Drugs Addicted Intra Venous Injection Exchange) <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलिभाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>9. <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोइम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगरक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाबाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्रलामेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेल्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>10. <span lang="hi" xml:lang="hi">पैतृक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> 40 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">फीसदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">एस्ट्रोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मकड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पाइडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जियोमॉस</span> (Spider angiomos) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेरिएन्जियोमॉस</span> (Chcrriangiomos) <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>11. <span lang="hi" xml:lang="hi">पैतृक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमोक्रोमेटोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकट्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठिकाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमोक्रोमेटोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> HEF <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिफेक्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरिएन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्यूटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपसिडिन</span> (Hepcidin) <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपसिडन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपसिडिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठप्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेल्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">नवजात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किशोरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">थैलेसिमिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनीमिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमोफिलिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनीमिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैन्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्री</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मेनोपॉज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्ट</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मेनोपॉज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकण्ड्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमोक्रोमेटोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नपुंसकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेल्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फायटेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्फेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रागी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेवे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूंगफली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अखरोट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्बूज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मशरूम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एवोकोडो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रोकोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <strong> <span style="color:rgb(116,59,59);"><span lang="hi" xml:lang="hi">निषेध</span>-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिम</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्गन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मछली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोटिफायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टबलेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>12. <span lang="hi" xml:lang="hi">पैतृक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>- </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजन्मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सेरुलोप्लासमिन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> 95% <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लाज्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयॅरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेन्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिटार्डेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्किन्सन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राउनरिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">केयसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लिश्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिंग</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विल्सन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेन्टीकुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजेनरेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">विल्सन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> ATP7B <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिफेक्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरिएन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्यूटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ATP7B <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 300 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्यूटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजदीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानान्तरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेरूलोप्लास्मिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेरूलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्मिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेरूलोप्लासमिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाबॉलिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकोडेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेरूलोप्लास्मिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेरोऑक्सीडेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोक्रोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीडेज</span>, CU/ZN <span lang="hi" xml:lang="hi">डिपेन्डेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्म्यूटेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टायरोसिनेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डोपामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोक्सीलेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेरूलोप्लास्मिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्टीडाइल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मोनोऑक्सीलेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कनेक्टिवटिशूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन्ट्रल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्वस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टायरोसिनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेलानिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोपामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोक्सीलेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोपामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारएपिनेफ्रिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइट्रोकॉण्ड्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोक्रोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एपोपटौपिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेरूलोप्लासमिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थराइटिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूकेमिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉजकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्फोमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रागी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गूड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेट्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आलू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करेला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलगोभी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भिण्डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टिण्डा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रागी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चौलाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तागोभी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेलेरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कढ़ीपत्ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथीपता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चचिण्डा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तरोई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <strong><span style="color:rgb(116,59,59);"><span lang="hi" xml:lang="hi">निषेध</span>-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चॉकलेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अखरोट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूँगफली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिस्ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खूर्बानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशरूम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्गन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शेलफिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मछली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्कोहल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बत्र्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बत्र्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्लीमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्लिक्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोयाबीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोकोनट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंघाड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अजवाइन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>13. <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीट्प्सिन</span> (AAT) <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंभाव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> 20-50 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> (AAT) <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> SERPINA-1 <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरियन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्यूटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीट्रिप्सिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> WBC <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रोफिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलेसटेस</span> (Neutrophil Elastase) <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंतरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> (AAT) <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रोफिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलेसटेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> (AAT) <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रोफिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाए</span> (AAT) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठप्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरियन्ट</span> (AAT) <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामान्य</span> (AAT) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रोफिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलेस्टेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊतकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लसापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">घराहट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराहट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वयस्क</span> (AAT) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कार</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ह</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंभाव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> (Rare) <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंभाव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> A-1 AT <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> Scar tissue <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> A-1 AT <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े</span> (Lungs) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्यूटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठप्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> (Average life Expectance) 60 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> E, D, K <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीविटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टबलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्ट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्गोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेल्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एस्ट्रोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टायरोसिनेस</span> (Tyrosinase) <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टायरोसिनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कापर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेलानिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पिगमेन्टशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटोजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोहाइड्रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिक्विड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्फोरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूँग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूँगफली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अखरोट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काजू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> (Whole Grains) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>14. <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफ्लाटॉक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफ्लाटॉक्सिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूंगफली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिनौला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राइ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अखरोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काष्टज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फफूंद</span> (Fungus) <span lang="hi" xml:lang="hi">एसपेरगिल्लस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासाइटिकस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवस</span> (Flavas) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफ्लाटॉक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 10000C <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफ्लाटॉक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">हथेलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पामर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एरिथेमा</span> (Palmar Erythema) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>15. <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीलें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटोक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनौषधियो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगोलिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हब्र्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कवा</span> (Kava-Kava) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हुआंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोहोश</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">केसकेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">रेचक</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">चपर्रल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्फ्रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोवेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजातियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>16. <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभावजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्गी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेरासिटामॉल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एनाबॉलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टरॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबायोटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्ट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सल्फा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेस्ट्रॉल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेटिन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एस्प्रिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वरनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेरॉयडियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लामेट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>17. <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span>-</strong></span></h5>
<ol style="list-style-type:lower-roman;">
<li style="text-align:justify;">
<h5>         <span lang="hi" xml:lang="hi">नीडलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदला</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बदली।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>         <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेरालाइज्ड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेटू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनवाने।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>       <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> (body fluid) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सपोज्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>         <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्स।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>         <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेस्टरॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिसलिपिडेमिया।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>         <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>         <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>         <span lang="hi" xml:lang="hi">पेस्टीसाइड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सपोजर।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>         <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्कोहल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>         <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>         <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बूढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मितली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशाब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>         <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेटलॉस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्यूल्डिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्लीमेन्टस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>       <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ol>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>18. <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलबर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिण्ड्रोम</span> (Gilbert Syndrome)-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेनेटिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> UGT1A <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> UGT1A <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलिरूबिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाइण्डिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाबॉलिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> (Benign) <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्ताभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मितली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>19. <span lang="hi" xml:lang="hi">बडचिआरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिण्ड्रो</span><span lang="hi" xml:lang="hi">म</span> (Budd-Chiarisundrome)-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बडचिआरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिण्ड्रोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थक्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">हिमेटोमिगली</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोर्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरटेन्सन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एसोफेजियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीसेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेरीकोसवेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लामेटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉवेलडिजीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिकलसेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनीमिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलीसाइथेमिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूकावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>20. <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span>:-</strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइमरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलिअरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिताशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्परिणामत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइमरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलियरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेल्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइमरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्क्लोरोसिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाइटिस</span> (Primary Sclerosing Cholangitis) <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्ताशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लामेटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्घटनावश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेल्योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्त्राव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंगनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धब्बे</span> (Brusing)  <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्कोहल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइब्रोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिफलिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सख्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलीभांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृहद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मेस्युटिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैक्ट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नियोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊतकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> (End stage of liver disease) <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> 5<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रान्सप्लान्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाइवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> 11 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/072.jpg" alt="07"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(116,59,59);">21. <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span>-</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अघौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकण्ड्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइमरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(116,59,59);"><strong>22. <span lang="hi" xml:lang="hi">जलोदर</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">एसाइटिस</span>)-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निचले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलोदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right">-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>:</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/492/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%B8--%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B8--liver-cirrhosis--%E0%A4%A4%E0%A4%A5%E0%A4%BE-%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%B0</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/492/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%B8--%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B8--liver-cirrhosis--%E0%A4%A4%E0%A4%A5%E0%A4%BE-%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%B0</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Apr 2022 21:40:28 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/141.jpg"                         length="104286"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अतीत के जादूगर वर्तमान के आदर्श भविष्य के प्रेरक</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;text-indent:-21.25pt;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 1cm;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंकज</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;"> ‘</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वदेशी</span></strong><strong><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दिव्य</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रकाशन</span></strong></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/493/%E0%A4%85%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%86%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B6-%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%95"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/811.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंट्रीब्यूशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाकई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाकई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदुपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूँढने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </span></h5>
<p><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/821.jpg" alt="82" width="638" height="314"></img></span></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेसनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> Traditional Education <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> Modern Education <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 99.99 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनिंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जादूगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझेंगें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिप्राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट्रोल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिजली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रेन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कंप्यूटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीनें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केमिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिप्राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उजागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(0,0,0);">    <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बे</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">बे</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविख्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(0,0,0);">    <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>    <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span></h5>
<span style="color:rgb(0,0,0);"> </span></li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधन</span> Instrument <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने </span></span><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span>   </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पतियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूंढा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> Organs <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रॉन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूंढा</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट्रोल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डीजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐरोप्लेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंप्यूटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिघलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भरकम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालें</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जादूगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यजुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामवेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अथर्ववेद</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> 6 <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैशेषिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मीमांसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकल्पनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्मातिसूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">भास्कराचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणितज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुत्वाकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भास्कराचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उजागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्वंतरि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च्यवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्साशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> (Surgery) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुयान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारद्वाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमानशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुयान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उजागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरद्वाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुयान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">योगसूत्र</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्रक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विंदास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातुयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा।</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुव्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरणबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतुलनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टाध्यायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकारांतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूगोल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ख़ान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पानए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलर</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थाट</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लियोनार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लूम्फील्ड्</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचनावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्डीनांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सॉसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाणिनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताएंगें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुभाष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रशेखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाजपत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावरकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसीहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजगुरु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखदेव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झाँसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हँसते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हँसते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रौद्योगिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> (Engineering, IT, Medical Science, Space Research, Education etc) <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्तिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जादुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविष्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविष्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जादुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उजागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखित</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनमोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जादुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथार्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामुनकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंड</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगसूत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगसेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरवाजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजीविका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलतें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणादायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकतें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>...</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/493/%E0%A4%85%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%86%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B6-%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%95</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/493/%E0%A4%85%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%86%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B6-%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%95</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Apr 2022 21:37:43 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/811.jpg"                         length="58102"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>धरती पर अमृत है ‘गौमूत्र’</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्याशतहयान्मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रोणे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमूत्रसड्</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षयात्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्कात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खादेत्समघुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफोद्भवान्।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्नामकुष्ठवयथुगुल्मयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमीन्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ्याबुर्दापची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थौल्यपाण्डुरोगढयमारूतान्।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मकाण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/494/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E2%80%98%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E2%80%99"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/71-removebg-preview.png" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्याशतहयान्मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रोणे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमूत्रसड्</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षयात्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्कात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खादेत्समघुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफोद्भवान्।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्नामकुष्ठवयथुगुल्मयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमीन्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ्याबुर्दापची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थौल्यपाण्डुरोगढयमारूतान्।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मकाण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाइट्रोजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉस्फेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पौटेशियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लोराइड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोडियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमोनिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एटिनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लवण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महौषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्किन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉब्लम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल्ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकताा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाविष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैक्टोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूढों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेकअप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमागी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेशंन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्वस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दांतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषैले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोमूत्र।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निशान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीमाइक्रोबियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीमाइक्रोबियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिएटिनिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रॉक्साइड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैगनीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदेमंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीमाइक्रोबियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल्मानेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइफर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटियस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वल्गेरिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑरियस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैसिलस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेरेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टोफिलोकोकस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एपिडामिडिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोडियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोटेशियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिएटिनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्फोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एपिथोलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनरलयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पहाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदेमंद</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पहाड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चट्टानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदेमंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बछड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदेमंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्यवर्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनिरल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचगव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचगव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदेमंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाइजीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्यांमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्यवर्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 80 <span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोंछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉस्मेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खासतौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैम्पू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदे</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;">1. <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदेमंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करक्यूमिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करक्यूमिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 2-3 <span lang="hi" xml:lang="hi">महीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">2. <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिएटिनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंजाइम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">3. <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदेमंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिगायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लपेटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">4. <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदेमंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहांसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाउडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावची</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">बाकुची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल्कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाज</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्जि़मा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोरायसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदेमंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">5. <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामबाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेशानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल्ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल्ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>, 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">चुटकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाउडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1-2 <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल्ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">6. <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">7. <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतरीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तशोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदे</span></strong></span> </h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुखाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/494/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E2%80%98%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E2%80%99</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/494/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E2%80%98%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E2%80%99</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Apr 2022 21:35:48 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/71-removebg-preview.png"                         length="279860"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>नव-संवत्सर संदेश नवसृजन का</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 1cm;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वंदना</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बरनवाल</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राज्य</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 1cm;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महिला</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समिति</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;"> - </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उ</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">.</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्र</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">. (</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मध्य</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">)</span></strong></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><h6><strong>02 <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span>, 2022</strong></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसौटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जुलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाब्दिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बगैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्बर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइंस्टीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बगैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंगड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बगैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइये</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभूतपूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकल्पनीय</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपग्रहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपग्रहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जंतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">संदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिहाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचमुच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अकल्पनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभूतपूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुजुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांपकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्यवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बादलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुदकना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिडिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चहचहाहट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चींटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्यवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भण्डार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोमांचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठे।</span> </h5>
<h4><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जोखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारीख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिपटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलकुलेटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">घटाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनोंदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोबाईल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एप्लीकेशंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेबलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैपटॉप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपडेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोबाइल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कंप्यूटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बमुश्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदौलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुजुर्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रुटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मददगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचमुच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचंभित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तार्किक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नतीजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीज</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारीखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीणता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवरात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीबोगरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फरवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिसंबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसाख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्येष्ठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आषाढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगहन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पौष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माघ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फाल्गुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तार्किंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योर्तिविद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज़माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत्वसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिमट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिकुड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्चस्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हममें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहेजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरातल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक़ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूंढने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आएगा।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकता</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदाजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालगणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 365 <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 31 <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फरवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 9 <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 11 <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकेंड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सटीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेरिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकेंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> 355 <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुलियस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> 365 <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुलियस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्ट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालगणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञानियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सितंबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सातवां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्टूबर</span> -<span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टाम्बर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नवंबर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नवाम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिसंबर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दशाम्बर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौवां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सितंबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दसवां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्टूबर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्यारहवां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवंबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारहवां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिसंबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 7, 8, 9 <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्यात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तंभ</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यभट्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वराहमिहिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मगुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यभट्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलशास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैल्यू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोष्टक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बगैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यभट्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वराहमिहिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुत्वाकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूमती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकोलस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉपरनिकस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यभट्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खंगाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहुर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुचारू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मविश्वासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवसंवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिजरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसवीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> 60 <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> 60 <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमोद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगिरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धाता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुधान्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाथी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विषु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रभानु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभानु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तारण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्थिव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वजित्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वधारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नंदन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्मथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्मुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमलम्ब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विलम्ब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्वरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वावसु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पराभव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लवंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कीलक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सौम्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधकृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परिधावी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नलिनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंगल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रौद्रि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्मति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुंदुभि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रुधिरोद्गारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्ताक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> 2079 <span lang="hi" xml:lang="hi">नवसंवत्सर</span> 02 <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span>, 2022 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिर्विदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नलिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">संदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चहुं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चूँकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यक्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्धर्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुनि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याज्ञवल्क्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाजसनेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शतपथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यजुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 27 <span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: 45 <span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 16<span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतसूक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्रादर्णवादधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजायत।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अहोरात्रीणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिषतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशी।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> -</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ससर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहनि।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्रेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्योदये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सति।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्योदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सनद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पंदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइये</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीरसता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">देवप्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाएंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्वत</span> 2079 <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवरात्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्दिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगलकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नूतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उँचाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवसंवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परंपराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलेंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/495/%E0%A4%A8%E0%A4%B5-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%9C%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%BE</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/495/%E0%A4%A8%E0%A4%B5-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%9C%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%BE</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Apr 2022 21:33:22 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि कृषि अनुसन्धान परिसर में विद्यार्थियों ने सीखे जैविक खेती के गुर</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 1cm;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">पवन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">कुमार</span><span style="font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;"><span>   </span></span></p>
<p style="text-align:right;"><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi"> पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">ऑर्गेनिक</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">रिसर्च</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">इंस्टीट्यूट</span><span style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;">, </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/496/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%96%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%96%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/651.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषमुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्गेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/561.jpg" alt="56"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> 2022 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोद्योगिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">विधार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवसीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/102.jpg" alt="10"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पोस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अजोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पोस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/08.jpg" alt="08"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीढ़ी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/751.jpg" alt="75"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/741.jpg" alt="74"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जीवामृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाअमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोबर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गौ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रैक्टिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।<img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/58.jpg" alt="58"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुपरतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मिंग</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुपरतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुरी</span> 10X10 <span lang="hi" xml:lang="hi">फीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुरी</span> 7.5 <span lang="hi" xml:lang="hi">फीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नायलोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">फीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ्ढ़े</span> 1X1X1 <span lang="hi" xml:lang="hi">फीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनजीवामृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/632.jpg" alt="63"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोवंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्लों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहीवाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थारपारकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नस्लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयंत्र</span> (12 <span lang="hi" xml:lang="hi">किलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेगावाट</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">नाडेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पोस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पोस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवलोकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/641.jpg" alt="64"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यविधि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आवागमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लॉक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लाक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लाक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोदाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉस्मेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लाक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च्वयनप्राश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मेसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवलोकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समारोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाकलापों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑनलाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेबिनार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोधोगिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँदा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभागाध्यक्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिभावकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्टिफिकेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कु</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विदाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समारोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑनलाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेबिनार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/496/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%96%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%96%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/496/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%96%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%96%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Apr 2022 21:28:32 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/651.jpg"                         length="335142"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अजीवात् जीवोत्पत्ति-वैदिक शिक्षा की वैज्ञानिक पुष्टि</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 1cm;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चंद्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बहादुर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">थापा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">,<span>  </span></span></span></p>
<p style="text-align:right;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिवक्ता</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सलाहकार</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समूह</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/497/%E0%A4%85%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/771.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लिखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">काज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जागता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हँसते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्ताते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पराये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अमान्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कस्मै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हविषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधेम</span>'' <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आराधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाट्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वमान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीवात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवोत्पत्ति</span> (=<span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span>: Abiogenesis) <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवोत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमानित</span> 3.8 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौरमंडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौरमंडल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चांद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सुनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठोस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस्मा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनधारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादप</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकट्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोजोआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रज</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वीर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span>: 9 <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वयस्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पनीय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अकल्पनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्फूर्ति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षोभ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्चर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनगिनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हू</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ब</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनगिनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्डीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांडीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> (void) <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span> (Outer space) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> (empty) <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लाज्मा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्युत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुम्बकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकिरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चुम्बकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रिनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैद्धान्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">डार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटर</span>' (Dark matter) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">डार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span>' (Dark energy) <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तारे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्वस्तु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरमाणविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवलोकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 28 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसैक</span> (91 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्युत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुम्बकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकिरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैध्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैध्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकिरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोटान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारे</span> (Stars) <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> (Self-luminous), <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुत्वाकर्षण</span> (Gravitation) <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टिमटिमाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनजीसी</span> 4414 <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> 55,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असंख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अँधेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झिलमिलाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षितिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदाकिनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्नदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागवीथी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिताली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सीयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 19 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सीयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्फोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">बिग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थ्योरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनीवर्स</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सीयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुत्वाकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुच्छ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौरमण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">बुध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहस्पति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शनि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युरेनस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेप्चून।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">सीरीस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लूटो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एरीस।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलशास्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सापेक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सापेक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमक्कड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> Planet <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">इधर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> Planet <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरबीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौराणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शनि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राहु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केतु।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीरमार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दाकिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्पिल</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">स्पाइरल</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकारी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ओरायन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सिग्नस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 400 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span> 2011 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 22.5 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पारसैक</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ह</span> pc) <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलोमीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिकोणमितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सितारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरेलैक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> ''par''allax  <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> ''second of arc <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्थिवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 30.86 <span lang="hi" xml:lang="hi">पीटामीटर</span>, 3.262 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेधापूर्ण</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span>: ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">रेतघड़ी</span>'' <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> (Time) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीतता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानांतरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतराल</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक्षानुभूति</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सापेक्षवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्देश</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेस</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सापेक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूमकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सापेक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमण।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतएव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ह</span>: ly) <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 950 <span lang="hi" xml:lang="hi">खरब</span> (9.5 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">किलोमीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्रों</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 14,96,00,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">किलोमीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> 9,29,60,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">मील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 8.3 <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निकेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिलिकन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सल्फर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैग्निसियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नियोन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्सियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोमियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 74% <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलियम</span> 24% <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>:</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समवर्तताग्रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूतस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जात</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पतिरेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसीत्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> -<span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्णिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्वलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिवासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लकड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैंडिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टायर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एयरस्ट्रिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताप</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुआँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जठराग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतिजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्वलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदीप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुवर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिघलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्पीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्पीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौम्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निपुंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमाप्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवर्णनीय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वव्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span>' <span lang="hi" xml:lang="hi">नामित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैजस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैजस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीकात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्दिग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वव्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> "<span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span>" <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैतन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरुणिमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरुणिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शय्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुषुप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैजस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्नावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्वानर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाग्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्वानर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जाग्रत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुषुप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरीय</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span>:</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीप्तिमान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानांतरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपांतरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> (Energy) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेरती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> (Matter) <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यमान</span> (Mass) <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविनाशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविनाशिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरेनियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लूटोनियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्फोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइंस्टीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीकरण</span> E=mc² <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यप्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">जूल।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span>, E=mc² <span lang="hi" xml:lang="hi">विमीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मूलकण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐटम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐटम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रॉन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबऐटॉमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोटॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फील्ड</span> ( <span lang="hi" xml:lang="hi">हिग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फील्ड</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फील्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फील्ड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फील्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूमते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तारे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> (Elementary particle) <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपसंरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलकण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> (standard model) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप्टॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलकण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span> (ˈkwɔrk/ or /ˈkwɑrk/Quark) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकजुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिश्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेड्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवयव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेड्रॉनों</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span>: hadron) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरिऑनों</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरणार्थ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रान</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेसॉनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेड्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेड्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्युत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुम्बकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्टी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेसॉन</span> (Mason) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 140 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेसॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांख्यिकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉयन</span> pion (ud-), <span lang="hi" xml:lang="hi">केऑन</span> kaon (su-), <span lang="hi" xml:lang="hi">रो</span> rho (ud-), <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> B-zero (db-), <span lang="hi" xml:lang="hi">इटा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> eta-c (cc-) <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहांगीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप्टॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्मिऑन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचक्रण</span> 1/2 <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसॉन</span> (Gauge boson) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसॉनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> (Force carrier particle) <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साधारणतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> (Matter particle) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span>(Energy particle)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्मिऑन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तबाह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बरबाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोल्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्यूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुलबुला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखेंगे।</span>  </h5>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/093.jpg" alt="09"></img></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थायें</span> (States of matter) <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचतत्व</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समामिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रॉन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठोस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसने</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> ?</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अजीवात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवोत्पत्ति</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतज्ञता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">दशम्मण्डल</span> 121) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्त</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कस्मै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हविषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधेम</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span>:</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>1. <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समवर्तताग्रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूतस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जात</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पतिरेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसीत्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्यामुतेमां</span>........<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span>,</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>2. <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिषं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवा</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छायामृतम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span>:.....<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबिम्ब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>,</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>3. <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमिषतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महित्वै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इद्राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बभूव।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ईशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विपदश्चतुष्पद</span>:......<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलकधारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विपद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुष्पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>,</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>4. <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्येमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमवन्तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महित्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहाहु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्येमा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदिशो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहू</span>..........<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमाच्छन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">श्लाघा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभित</span>,</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>5. <span lang="hi" xml:lang="hi">येन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्यौरुग्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">येन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्व</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तभितं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">येन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्षे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रजसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमान</span>:.....<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तम्भन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>,</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>6. <span lang="hi" xml:lang="hi">यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रन्दसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्तभाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यैक्षेतां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजमाने।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्राधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाति</span>.....<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलोकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्यावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुशोभित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>,</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>7. <span lang="hi" xml:lang="hi">आपो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहतीर्विश्वमायन्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दधाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनयन्तीरग्निम्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ततो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवानाम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समवर्ततासुरेक</span>:......<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>8. <span lang="hi" xml:lang="hi">यश्चिदापो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यपश्यद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दधाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनयन्तीर्यज्ञम्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवेष्वधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसीत</span>......<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">महा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलराशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनाकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>9. <span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसीज्जनिता</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिव्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यधर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जजाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यश्चापश्चन्द्र्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहतीर्जजान</span>..<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कस्मै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हविषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधेम।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यधर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलिल</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आओ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span>" <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशवाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span>: </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>10. <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वदेतान्यन्यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बभूव।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामास्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुहुमस्तन्नो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्याम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रयीणाम्।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ॐ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ॐ</span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>2022</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/497/%E0%A4%85%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/497/%E0%A4%85%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Apr 2022 21:26:26 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/771.jpg"                         length="70918"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि विश्वविद्यालय में मनाया गया अंतराष्ट्रीय महिला दिवस</title>
                                    <description><![CDATA[<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#C2E0F4;border-color:#C2E0F4;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8435%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(194,224,244);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूक्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्ररक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हथियार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">महावीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">वैशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गॉड</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ह</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिद्वार</span>, 08 <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> ''<span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नार्यस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्यंते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमंते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>''</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कुलपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">महावीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/498/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/153.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#C2E0F4;border-color:#C2E0F4;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8435%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(194,224,244);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(132,63,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूक्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्ररक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हथियार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">महावीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">वैशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गॉड</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ह</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिद्वार</span>, 08 <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> ''<span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नार्यस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्यंते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमंते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>''</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कुलपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">महावीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूक्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूक्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूक्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्ररक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हथियार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मीबाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जज्बा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">काजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हौंसला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">वैशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गॉड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षापूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाट्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेडिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुराचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">बीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रवाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                            <category>संस्था समाचार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/498/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/498/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Apr 2022 21:15:45 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/153.jpg"                         length="247077"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        