<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/184/roganusar-yog" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>रोगानुसार योग  - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/184/rss</link>
                <description>रोगानुसार योग  RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>थायरॉइड</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अरुण पाण्डेय </span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3823/thyroid"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/thyroid.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#C2E0F4;border-color:#C2E0F4;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(194,224,244);">
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> <span style="color:rgb(186,55,42);">  थायरॉइड का प्रमुख कारण अस्वस्थ खान</span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पान और तनावपूर्ण जीवनशैली है। इससे हार्मोनल असंतुलन की स्थिति बनती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो एक बड़ी समस्या है। इससे उत्पन्न तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर में आयोडीन की कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल संक्रमण आदि के कारण महिलाओं में विभिन्न प्रकार की समस्याएं पैदा होती हैं।</span></span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">घरेलू उपचार व निवारण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एक आम बीमारी है जो वर्तमान में तेजी से अपने पैर पसार रही है। इसका प्रमुख कारण अस्वस्थ खान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और तनावपूर्ण जीवनशैली है। इससे हार्मोनल असंतुलन की स्थिति बनती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एक बड़ी समस्या है। इससे उत्पन्न तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में आयोडीन की कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संक्रमण आदि के कारण महिलाओं में विभिन्न प्रकार की समस्याएं पैदा होती हैं। थायरॉइड उन्हीं में से एक है। मेडिकल की भाषा में कहें तो जब थायरॉइड हार्मोन यानी ट्राईआयोडोथायरोनिन या थायरोक्सिन के स्तर में असंतुलन होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उसे थायरॉइड कहते हैं। यह महिला और पुरुष दोनों में समान प्रभाव दिखाता है लेकिन पुरुषों की तुलना में यह महिलाओं में आम रोग है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व कफ के असंतुलन के कारण थायरॉइड होता है। जब शरीर में वात एवं कफ दोष हो जाता है तब व्यक्ति को थायरॉइड होता है। आयुर्वेदीय उपचार द्वारा वात और कफ दोषों को सन्तुलित किया जाता है। अच्छी बात तो यह है कि घरेलू उपचार से भी थायरॉइड को ठीक किया जा सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रन्थि </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Thyroid gland) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अवटु ग्रन्थि भी कहा जाता है। यह मानव शरीर में पाई जाने वाली सबसे बड़ी अतस्रावी ग्रंथियों में से एक है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> द्विपिंडक रचना हमारे गले में स्वर यंत्र के नीचे </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Cricoid Cartilage </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लगभग समान स्तर पर स्थित होती है। शरीर की चयापचय क्रिया में थायरॉइड ग्रंथि का विशेष योगदान होता है। यह ग्रन्थि </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tri–iodothyronin (T3) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Thyrocalcitonin </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हार्मोन स्रावित करती है। ये हार्मोन शरीर के चयापचय दर और अन्य विकास तंत्रों को प्रभावित करते हैं। थायरॉइड हार्मोन हमारे शरीर की सभी प्रक्रियाओं की गति को नियंत्रित करता है। इसके दो प्रकार हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि की अतिसक्रियता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरथायरॉइड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hyperthyrodism)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">2</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि की अल्पसक्रियता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोथायराइड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hypothyrodism)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरथायरायडिज्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की स्थिति में थायरॉइड हार्मोन का निर्माण अधिक मात्रा में होता है और हाइपोथायरायडिज्म में हार्मोन का उत्पादन कम होता है। जब भी हमारे शरीर में हार्मोन का संतुलन बिगड़ता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हमारे शरीर के वजन में भी काफी उतार चढ़ाव देखने को मिलता है। जिससे थायरॉइड की समस्या उत्पन्न होती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड का क्या पैमाना है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की नार्मल रेंज महिलाओं और पुरुषों में एक समान ही होती है। दोनों में ही नार्मल रेंज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 0.4 mU/L </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.0 mU/L </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बीच होती है। नॉर्मल रेंज में फर्क सिर्फ उम्र का होता है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 18 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लोगों में थायरॉइड का स्तर करीब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 0.5 - 4.1 mU/L </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बीच होता है। वहीं दूसरी तरफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 51-70 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लोगों में यह स्तर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 0.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.5 mU/L </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करीब होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पिट्यूटरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि रोग का इतिहास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉयड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कैंसर का इतिहास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व वृद्धावस्था जैसी स्थितियों में टीएसएच को एक एंडोक्रिनोलॉजिस्ट द्वारा निर्देशित एक अलग श्रेणी में रखा जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड ग्रंथि की अतिसक्रियता </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hyperthyroidism)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि की अतिसक्रियता के कारण </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">T4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">T3 harmone </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आवश्यकता से अधिक उत्पादन होने लगता है जिससे शरीर ऊर्जा का उपयोग अधिक मात्रा में करने लगता है। इसे ही हाइपरथायरायडिज्म </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hyperthyroidism) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं। इसमें थायरॉइड हार्मोन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Thyroid harmone)  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अधिकता के कारण शरीर में चयापचय यानी मेटाबोलिज्म </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Metabolis) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हर काम तेजी से होने लगता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का पतला होना एवं झडऩा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घबराहट</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिड़चिड़ापन</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पसीना आना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का काँपना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में कमजोरी एवं दर्द रहना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की धडक़न बढऩा</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घटन</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में मासिक धर्म की अनियमितता</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कारण ओस्टियोपोरोसिस </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Osteoporosis) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वजह से हड्डी में कैल्शियम तेजी से खत्म होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड ग्रंथि की अल्पसक्रियता </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hypothyrodism)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की अल्प सक्रियता के कारण हाइपोथायरायडिज्म </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hypothyrodism) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जाता है। इसके सामान्य लक्षण निम्र प्रकार हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Depression)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थकान बना रहना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धडक़न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की धीमी गति।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और आँखों में सूजन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भूलना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के प्रति अधिक संवेदनशील होना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाबोलिज्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धीमा पडऩे के कारण वजन बढऩा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाखूनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का पतला होना एवं टूटना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में सूखापन आना और खुजली होना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में दर्द और मांसपेशियों में अकडऩ होना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का अधिक झडऩा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्फ्यूज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रहना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में असमर्थ होना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में नकारात्मक विचार का आना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म में अनियमितता होना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में कोलेस्ट्रॉल का स्तर बढ़ जाना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में इसके कारण बांझपन आ सकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड के कारण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तनावपूर्ण जीवन जीने से थायरॉइड हार्मोन की सक्रियता पर असर पड़ता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में आयोडीन की मात्रा कम या ज्यादा होने से थायरॉइड ग्रंथियाँ विशेष रूप से प्रभावित होती हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रोग अनुवांशिक भी हो सकता है। यदि परिवार किसी सदस्य को यह समस्या रही हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अन्य सदस्यों को भी यह समस्या हो सकती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में गर्भावस्था के दौरान थायरॉइड हार्मोन्स में असंतुलन देखा जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस समय महिलाओं के शरीर में कई हार्मोनल बदलाव आते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में सोया उत्पादों का अधिक इस्तेमाल करने के कारण।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाशिमोटो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रोग थायरॉइड ग्रंथि के किसी एक भाग को निक्रिय बना देता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि में सूजन आने के कारण भी थायरॉइड होता है। शुरुआत में इसमें थाइरॉइड हार्मोन का अधिक उत्पादन होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बाद में इसमें कमी आ जाती है। इस कारण हाइपोथायरायडिज्म हो जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में आयोडिन की कमी के कारण हाइपोथायरायडिज्म हो जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आयोडिन युक्त नमक का इस्तेमाल करना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेव्स</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रोग व्यस्क लोगों में हाइपोथायरायडिज्म होने का मुख्य कारण है। इस रोग में शरीर की रोग प्रतिक्षा प्रणाली ऐसे एंटीबायोडिट्स का उत्पादन करने लगती है जो ञ्जस्॥ को बढ़ाती है। यह अनुवांशिक बीमारी है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पीढ़ी दर पीढ़ी चलती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बीमारी गण्डमाला या घेंघा रोग के कारण भी हो सकती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कारण भी हाइपोथायरायडिज्म हो सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं में थायरॉइड के साइड इफेक्ट्स </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि के महिलाओं के प्रजनन तंत्र में बहुत बड़ी भूमिका निभाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निम्र दुष्परिणाम हो सकते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विकारों के कारण मासिक धर्म असामान्य हो सकता है। थायरॉइड हार्मोन का असामान्य रूप से अधिक या कम होना हल्का या हेवी मासिक धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मासिक धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म की अनुपस्थिति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एमेनोरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कारण बन सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> महिला को अंडरएक्टिव थायरॉइड है तो ओवरी में सिस्ट विकसित होने का खतरा बढ़ जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंडाशय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से अंडा रिलीज होने की प्रक्रिया को ओवुलेशन कहते हैं। थायरॉइड ओवुलेशन की प्रक्रिया को प्रभावित कर सकता है या पूर्ण रूप से रोक सकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हाइपोथायरायडिज्म ओव्यूलेशन के रुकने और स्तन में दूध उत्पादन का कारण बन सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हार्मोन की कमी गर्भपात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से पहले प्रसव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टिलबर्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से पहले या प्रसव के दौरान शिशु की मृत्यु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्टपार्टम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हेमरेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोत्तर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रक्तस्राव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कारण भी बन सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के दौरान ओवरएक्टिव थायरॉइड से पीडि़त महिला को गंभीर मॉर्निंग सिकनेस का खतरा अधिक होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विकार रजोनिवृत्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेनोपॉज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शुरुआत का कारण बन सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओवरएक्टिव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थायरॉइड विकार के कुछ लक्षणों को गलती से मेनोपॉज का शुरुआती लक्षण समझा जा सकता है। इसमें शामिल हैं माहवारी की कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हॉट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फ्लैशेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंसोम्निया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मूड में बदलाव।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरथायरायडिज्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का इलाज करना कभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रारंभिक रजोनिवृत्ति के लक्षणों को कम कर सकता है या प्रारंभिक रजोनिवृत्ति को होने से रोक सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं में थायरॉइड का इलाज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में थायरॉइड का इलाज रोगी महिला की उम्र और थायरॉइड की गंभीरता पर निर्भर करता है। थायरॉइड के उपचार में एंटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दवाइयाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेडियोएक्टिव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आयोडीन उपचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेवोथायरोक्सिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ब्लॉकर्स और सर्जरी आदि शामिल हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के सभी माध्यम असफल हो जाने या थायरॉइड की स्थिति गंभीर हो तो डॉक्टर सर्जरी का सुझाव देते हैं। इस प्रक्रिया के दौरान उन उत्तकों को आंशिक रूप से बाहर निकाल दिया जाता है जो अधिक हार्मोन का उत्पादन करते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड रोग का घरेलू उपचार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थायरॉइड में अति उपयोगी है। मुलेठी में पाया जाने वाला प्रमुख घटक ट्रीटरपेनोइड ग्लाइसेरीथेनिक एसिड थायरॉइड कैंसर सेल्स को बढऩे से रोकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच तुलसी के रस के साथ आधा चम्मच ऐलोवेरा जूस मिलाकर सेवन करने से थायरॉइड खत्म होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धनिया थायरॉइड में सर्वाधिक उपयोगी औषधि है। हरे धनिया के प्रयोग से थायरॉइड की बीमारी को ठीक किया जा सकता है। इसे बारीक पीस लें और रोजाना पानी में घोल कर पिएं। इससे थायरॉइड की बीमारी नियंत्रित हो जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के रोगियों को आयोडीन युक्त आहार का सेवन करना चाहिए। प्याज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लहसुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और टमाटर आदि में आयोडीन प्रचुर मात्रा में पाया जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नारियल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पानी भी थायरॉइड को नियंत्रित करने में बहुत सहायक है। थायरॉइड रोगी को इसका सेवन अवश्य करना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में करक्यूमिन नामक तत्व पाए जाते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थायरॉइड को नियंत्रित करने में सहायक हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की बीमारी से निजात पाने के लिए रोज सुबह खाली पेट लोकी का जूस पिएं। यह गुणकारी औषधि है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी खाद्य पदार्थ</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयोडीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> युक्त आहार लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में ज्यादा से ज्यादा फलों और सब्जियों को शामिल करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और दही का सेवन ज्यादा करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फाइबर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और विटामिन से भरपूर साबुत अनाजों का सेवन करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आहार में कैल्शियम और विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से युक्त खाद्य पदार्थों को शामिल करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वसा वाला आहार करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड में पतंजलि का उपचार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ने गहन शोध व आधुनिक वैज्ञानिक मापदण्डों की कसौटी पर परखकर तथा पूरे तथ्यों केसाथ गुणकारी औषधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरोग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निर्माण किया है। थायरॉइड के रोगियों पर इसके चमत्कारी परिणाम देखने को मिले हैं। इसके अतिरिक्त थायरॉइड में मेधावटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कांचनार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गुग्गुल भी लाभप्रद है। विशेष रूप से महिलाओं में नारी कान्ति का उपयोग अत्यंत प्रभावकारी है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तैल का प्रतिमर्श नस्य के रूप में प्रयोग करना लाभकारी है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जायी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्राणायाम थायरॉइड में अत्यंत उपयोगी है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>रोगानुसार योग </category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3823/thyroid</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3823/thyroid</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:52:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/thyroid.jpg"                         length="95088"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मनोरोगों के निवारण में योगनिद्रा की भूमिका</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 35.45pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सचिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">त्यागी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभागाध्यक्ष</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">षट्कर्म</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 35.45pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुसंधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केन्द्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/478/manorogon-ke-nivaran-me-yognidra-ki-bhumika"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/521.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>' <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनावभरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मबिंदुपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> - "<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यनां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष्यो</span>" <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धनो</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्मता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्कता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाचस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पागलपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृतिभ्रंश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपस्मार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शंका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराहट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिश्चतता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हताशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रियायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>:- <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषपूर्ण</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समायोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्यावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्यावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्वीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगमार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विघ्नों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्तविक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तयान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्कमण्यता</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">संशय</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">संदेहात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">योग्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्य</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">तमोगुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">अविरति</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्तिदर्शन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">विषयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथ्याज्ञान</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">अलब्धभूमिकत्व</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनवस्थितत्व</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तरायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षेपो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहभुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">विघ्नो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिभौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिदैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर्मनस्य</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षोभ</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगमेजयत्व</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्वास</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँचो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमपूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्मिता</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सुखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णा</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्तियाँ</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनिवेश</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">नश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकुलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकुलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविकारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> (1) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञापराध</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अषानता</span>) (2) <span lang="hi" xml:lang="hi">असात्मेन्द्रियार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span>), (<span lang="hi" xml:lang="hi">३</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकुलता</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुराचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विषाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>  </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनायास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्मुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/page-no--52-removebg-preview.jpg" alt="page no- 52-removebg-preview"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतोषजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावाशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हताशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईष्र्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवित्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उखाड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियात्मक</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चूंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हताशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहणशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सींचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलीभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तेजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 8-10 <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्यावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असन्तुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोरेसेस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामंजस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाँयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमान्यातायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शवनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोपामिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐन्डोरफिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेरेटोनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीटोसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉर्मोन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिलीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सांसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चरक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कालेस्ट्रॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छाशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशावादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तैयारी</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शवासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाइए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हलचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिलीकरण</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाइए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाइए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसेवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाना</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 76 <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदुओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनाओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनाओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारीपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्कापन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभुतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्ति</span>- </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आँखो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाइए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्तिपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलाइए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीजिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपसंहार</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिन्द्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> नींद <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाचार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                            <category>रोगानुसार योग </category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/478/manorogon-ke-nivaran-me-yognidra-ki-bhumika</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/478/manorogon-ke-nivaran-me-yognidra-ki-bhumika</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 21:27:59 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/521.jpg"                         length="102563"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अर्बुद-आयुर्वेद विवेचन</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैद्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">धीरज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">त्यागी</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सहायक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राध्यापक</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कॉलेज</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/690/aburd-ayurvedic-vivechana"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/224.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">माधव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गात्रप्रदेशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्चचिदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संमूर्छिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासमसृक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूष्य।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दरुजं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्तमनल्पमूलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिरवृद्धयपाकम्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (18)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्वन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसोच्छयमत्यगातं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तद्र्बुदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रविदो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वदन्ति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (19)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तञ्जायते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्णानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाननि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्ति।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पपीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">                                                                     अर्बुद</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                       </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> _____________________________________________________</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">                           </span><span lang="hi" xml:lang="hi">↓                  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">↓                   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">↓                  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">↓                </span><span lang="hi" xml:lang="hi">↓                 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">↓</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">                      वातिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लैष्मिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">        </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">          </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेदोज</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तार्बुदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षयति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदुष्टो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुधिरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिराश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकुच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपिण्डय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ततस्त्वपाकम्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सास्रावमुन्नह्यति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपिण्डं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासांकुरैराचितमाशवृद्धम्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (20) ’’</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">करोत्यजस्त्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुधिप्रवृत्तिमसाध्यमेतद्रुधिरात्मकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्ततक्षयोपद्ववपीडित्वात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डुर्भवेदर्बुदपीडितस्तु।।</span>’’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">(21)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पपाकयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासांकुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईषत्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्रावयुक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तक्षय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपद्वव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डुवर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसजन्यर्बुद</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सुष्टिप्रहारादिभिर्दितेऽङ्गे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदुष्टं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनेयद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोयम्।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (22)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अवेदनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्धमनन्यवर्णमपाकमश्मोपममप्रचाल्यम्।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदुष्टमांसस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाढमेतद्धवेन्मांसपरायणस्य।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (28)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसार्बुदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वेतदसाध्यमुक्तं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -’’</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पवेदना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाकरहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाबुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्यासाध्यता</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>‘‘ <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्येष्वपीमानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्जयेञ्च।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संप्रस्तुतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्मणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेदचाल्यम्।।</span>’’<span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (24)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रावयुक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्मस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नासिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महास्रोतादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यर्बुद</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>‘‘ <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्जयतेऽन्यत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खलु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदध्यर्बुदमर्बुदज्ञै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्द्वन्द्वजातं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगपत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमाद्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विरर्बुदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेदसाध्यम्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ’’(25)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यर्बुद</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विरर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ्यर्बुदानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यतोऽविशेष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेशहेत्वाकृतिदोषदूष्यै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ततश्चिकित्सेद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिषगर्बुदानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधानविद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थिचिकित्सितेन्।।</span>’’ </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. - 12/28)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थिशोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थिरोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थिशोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">संशोधिते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदितमश्काष्ठै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साङगुष्ठदण्डैर्विलयेदपक्वम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विपाटय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोदधृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिषक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकोशं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दग्धवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणवच्चिकित्सेत्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अदग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईषत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिशोषितश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूयोऽपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शनैर्विवृद्धिम्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मादशेष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समन्ताच्छेद्यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरदेशान्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शेषे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकवशेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतोत्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसरेद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्प</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपद्रवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तज्ज्ञस्तैर्भेषजै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वतरैर्यथोक्तै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निवारयेदादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्नाद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यानवित्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्वविधिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधाय।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमेणास्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथाविधानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणज्ञस्त्वरया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सेत्।।</span>’’ </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.-12/82-85)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदनन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टुकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दबाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्यविद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थियुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरवयव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्छेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामस्वरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शल्यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपद्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपद्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्रतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ककरिुकैर्वारुकनारिकेलप्रियालपञ्चाङ्गुलबीचूर्णे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">वातार्बुदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीरघृताम्बुसिद्वद्धैरुष्णै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्तेलैरुपनाहायेत्तु।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्याच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यान्युपनाहनानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिदैश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसैरथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसवारै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदध्यात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाऽथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रृङ्गेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुशो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरेच्च।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">वातध्ननिर्यूहपयोऽम्लभागै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताख्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवृतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिबेद्वा।</span>’’ </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.-1/29-31)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूष्माण्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नारियल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिरौजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एरण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेशवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनाहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सींग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द़्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातघ्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काञ्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शतपाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाएँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(2) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">‘‘ <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदोपनाहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृदुवस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तार्बुदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायविरेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">विघृष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोदुम्बरशाकगोजीपत्तैर्भृशं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौद्रयुतै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलिम्पेत्।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लक्ष्णीकृतै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जरसप्रियङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तङ्गरोध्राञ्जनयष्टिकाहै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">विस्त्राव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरग्वघगोजिसोमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्यामा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योज्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेपे।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्यामागिरिहाञ्जनकीरसेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वाक्षारसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तलिकारसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">घृतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिबेत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लीतकासंप्रसिद्धं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तार्बुदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तज्जठरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’ </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. -18-32-34)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृद़ु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूलर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वरुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिहोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रगडक़र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियङ्गु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतङ्गं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोध्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अञ्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमलतास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोमलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निशोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निशोथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिरिहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अञ्जनकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहात्मिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लीतक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्तोदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाएँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफजेडर्बुदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तेऽवसिक्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ततोऽर्बुदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्याणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यान्यूध्र्वमघश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कल्कघृतै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदिह्यात्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कपोतपारावतविड्विमिश्रै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सकास्यनीलै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्रुलाङ्गलाख्यै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रैस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काकादनिमूलमिश्रै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षारप्रदिग्धैरथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदिह्यात्।।</span>’’ </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.18/35-36)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधोमार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काँसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालिख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालिहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काकादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षारयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पावपिण्याककुलत्थकल्कैमसिप्रगाढैर्दधिमस्तुयुक्तै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">लेपं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदध्यात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथाडत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूचर्छन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्धन्तथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्षिकाक्ष।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदल्पमूलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रपुताम्रसीसपट्टै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समावेष्टय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदाथसैवी।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षाराग्निशस्त्राण्यसकृद्विदध्यात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणानहिंसन्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिषगप्रमत्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आस्फोतजातीकरवीरपत्रै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भार्गी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विडङ्गपाठात्रिफलाविपक्वम्।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदृच्छया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोपगतानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकक्रमेणोपचरेद्विधिज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ’’ </span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.-18/37-40)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्याक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पमूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रांगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताम्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँधकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराजिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चमेली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाङ्र्गी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विडंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिफला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाकुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भॉति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेदो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मेदोऽर्बुदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्विन्नमथो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशोध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीव्यैद्रतरक्तमाशु।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">ततो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्रागृहधूमरोघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तङ्गचूणै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिलालै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिग्राह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुप्रगाढै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करञ्जतैलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदधीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धे।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सशेषदोषाणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योडर्बुदानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्याशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्भवन्ति।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मादशेषाणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्धरेत्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हन्यु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सशेषाणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’ </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.-18/41-42)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेदोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गृहधूम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोध्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतङ्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैनशिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करञ्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्बुदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्छेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>रोगानुसार योग </category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/690/aburd-ayurvedic-vivechana</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/690/aburd-ayurvedic-vivechana</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Apr 2021 21:30:33 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/224.jpg"                         length="199167"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>थायराइड प्रकार, कारण, लक्षण व उपाय</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अरुण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पाण्डेय</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">,</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">असिस्टेंट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रोफेसर</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शालाक्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तंत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभाग</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कॉलेज</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/691/thyroid-ke-prakar--karan--lakshan-aur-upay"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/572.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थाइराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लैंड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तितली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आउंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हारमोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाबालिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसक्रियता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थाइराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोडीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोलाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थॉयरायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहनशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थॉयरायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धडक़न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हारमोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हारमोन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हारमोन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थाइराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Thyroid</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमतौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1)    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरथायरोइडिज़्म</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरथायरोइडिज़्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">hyperthyroidism</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरथायरोइडिज़्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराहट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचौनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2)    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोथायरोइडिज़्म</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोथायरोइडिज़्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">hyperthyroidism</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑटोम्यून्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोडीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खानपान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवांशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पनप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 30 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकावट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धडक़न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकडऩ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाईपोथॉयरायडिजम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्दाश्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेजान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिड़चिड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हायपरथाइरॉयडिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्दाश्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराहट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span></strong></span></h4>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थॉयरायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुजुर्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यौनेच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थॉयरायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरेलु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरेलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुस्खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयोडीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयोडीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयोडीनयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोडीनयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केऔषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असरदार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असरदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीटरपेनोइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लाइसेरीथेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिफला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिफला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमत्कारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिफला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थॉयरायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हलासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मत्स्यासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ट्रासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अद्र्धचंद्रासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिंहासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थॉयरायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्त्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विलोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वज्रासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोमुखासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मकरासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भुजंगासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनुरासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शलभासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथाशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएँ।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमत्कारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकार्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमत्कारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>रोगानुसार योग </category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/691/thyroid-ke-prakar--karan--lakshan-aur-upay</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/691/thyroid-ke-prakar--karan--lakshan-aur-upay</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Apr 2021 21:28:16 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/572.jpg"                         length="83491"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>स्वास्थ्य और सौन्दर्य का दुश्मन मोटापा</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नागेन्द्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीरज</span>’</span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निदेशक</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योगग्राम</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1435/swasthya-aur-sandaurya-ka-dushman-motapa"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/214.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रमविरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्परिणामस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतिप्रदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनराशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकासशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span></strong></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरीयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वशीभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठूँस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाखोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाखोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्लाइस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१२</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापाग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">६०००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">५००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">०००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पकौड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बे्रड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टॉफी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्फेक्शनरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैदा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सॉफ्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हलवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नमकीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिठाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्रावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रावजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैराथायरायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुगुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एड्रिनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भैंसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिण्ड्रोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोफाइसिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिट्यूटरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोथैलेमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसीडोफिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैत्याकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जियानटिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">घ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैंक्रियास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैंगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्सुलिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ङ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रोलिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिण्ड्रोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोथैलेमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महावारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्यक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोनेड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्रावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">4</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोथैलेमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षुधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्ची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैम्ब्रिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जेम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिजसाइमन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नार्थवेस्टर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डब्ल्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैन्सन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षुधा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्तीसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छप्पनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौबत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरान्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तेजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">5. वंशानुगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">८०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">6</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">7</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभावजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संखिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाँसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३६</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांसीसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफ्रीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेरिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधानकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्सुलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्सुलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खपाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाबॉलिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोलम्बिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मार्विन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्सेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरीयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोथैलेमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजिन्दगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छरहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छरहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमन्त्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्नलिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">४</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">५</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घुटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितम्ब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संधिवात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">६</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गठिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">७</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संधिवात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">८</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">र्युमेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">९</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१०</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एसीडोसिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">११</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषाक्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुह्नास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर्निया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१४</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेसिस्टाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१५</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्ताशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१६</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेरिकोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेन्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१७</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१८</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१९</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपविकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२०</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तसंचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नपुंसकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२४</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२५</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपेण्डि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२६</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लकवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२७</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२८</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वन्धयत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२९</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संत्रास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३०</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्नास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैन्सर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्टियोपोरोसिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३४</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमितता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३५</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तवाहिनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तवाहिनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेस्टेरॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाइपोप्रोटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एथरोस्क्लेरोसिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चरक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तसंचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायफ्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कचरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्ताशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधिशोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">६४</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीघार्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘‘the longer the belt the shorter the life’’ </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्विज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुश्मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटूराम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भैंसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटूमल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटल्ला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टे्रन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदमियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसूला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फटकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉक्सिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसानदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमफेटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेनमेट्राजिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डायएथाइल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोपिआन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेन्टरमिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लोरफेन्टरमीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेनफ्ल्यूरएमिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिड़चिड़ापन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिलक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुमूत्रल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोटेशियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेलुलोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनमोहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञापनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फँसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुईस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबंधात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहमदाबाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुईस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुमराह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फरेबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलाफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैसला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुईस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेपिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुथरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लुथरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञापनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फँसें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यातनादायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोर्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्लीहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवरग्रोथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्वद्र्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तसंचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँसपेशियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्कीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पॉली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थराइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभ्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोष्ठबद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span> </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२५००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फुलका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिलाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कढ़ाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">७५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टहलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१०५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१८०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइकिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ईगिरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१५०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२५०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुदाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लकड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२५०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">३५०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">८०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिघंटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१०००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकट्ठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूयार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथोडिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मार्टिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाफमैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१५</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४५</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">०००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्नलिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5.00am </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> + </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> + </span><span lang="hi" xml:lang="hi">२</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">9.00am - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौसमानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसमानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्ची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२५०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कप।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">11.30am </span><span lang="hi" xml:lang="hi">२</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) +</span><span lang="hi" xml:lang="hi">५००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> + </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२५०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2.00pm </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२५०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4.30pm </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6.30pm </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसमानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> + </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">8.30pm </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">निषेध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्रूमपान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जमीकंद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रतालू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिठाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैंगन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेचुरेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करायुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">८००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१०००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुमूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोहाइड्रेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलाहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसाहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतंराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसाहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलाहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसाहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मसंयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैथरीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़कियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इनडोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आउटडोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्तसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरबूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्प</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोकुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेस्टेरॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पट्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितम्ब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुनगुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकतानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादस्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लपेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इमर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोमसाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिऊँटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंजिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आसनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानुशिरासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमोत्तानासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तानापादासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनुरासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शलभासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भुजंगासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नौकासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तारामत्स्यासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हलासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्णपीड़ासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मत्स्यासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपालभाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विलोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यभेदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्द्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्षालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लाइकोजिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयापचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैक्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाबॉलिस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडिपोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिशु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैलोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडिपोज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षणात्मक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मानुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधानात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>रोगानुसार योग </category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>दिसम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1435/swasthya-aur-sandaurya-ka-dushman-motapa</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1435/swasthya-aur-sandaurya-ka-dushman-motapa</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Dec 2020 21:30:22 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/214.jpg"                         length="110468"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अनदेखा न करें सायटिका को</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अरुण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पाण्डेय</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in"><span>  </span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हास्पिटल</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1441/andekha-na-kre-sayatika-ko"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/335.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साइटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ादायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूल्हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितम्बों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निचले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडख़ड़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहरें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- (1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्लिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (2) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्चुरल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) (3) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्लिपवर्टिबा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 40 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरूषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊतक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ोतरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्टियोस्क्लेरोसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैै।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूकावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सायटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निचले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकडऩ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुककर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उंगलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंगड़ाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुककर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टांगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छींकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ोतरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुभती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सायटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सायटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सताता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोजीशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकड़ाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरफ्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिंचाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिचाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 80 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साईकिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिक्शा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंटगाड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रेक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूल्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सायटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span></strong></span></h4>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजवायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुरसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बबूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गेंहू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्वालपाठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूंथने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूंथकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड्डू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सायटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झटका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंदुवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पवाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूनकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड्डू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड्डूओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">एरण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिलके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सायटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सौंठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाउडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीपल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हफ्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हरसिंगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबालें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्गुण्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सहजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h4><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">घरेलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span></strong></span></h4>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौंठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबालें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">जायफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घिसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कमरदर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुल्टिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजवायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंकना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">नियमपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरूदण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तवाहिनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लचीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामबाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टहलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहनशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ोतरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठायें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">भुजंगासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मकरासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्कटासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शलभासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कटिपृष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वानुभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ान्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ान्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सायटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ान्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ान्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायटिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 400 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएँ।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयोदशंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुग्गुलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुनगुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैप्सूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्प</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्दिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेशर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रबड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाइप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छींटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकतानुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ान्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ायुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ान्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शनै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शनै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span></strong></span></h4>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सख्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तख्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिछाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गद्देदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपाट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिरछी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">धुम्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुम्र्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">आड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तिरछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">लेटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊंची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चप्पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहनें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पोछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">बोझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुटनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड़ें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठायें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुर्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 30-40 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टहलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेंहू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैथी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परवल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहजिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लहसुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नारंगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कालीदाख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अखरोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसूर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अपथ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फास्टफूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेस्ट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सायटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छाछ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतलपेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खटाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फटकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोडऩे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूदने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइकिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परहेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सायटिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुग्गुलु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महायोगराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुग्गुलु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिंहनाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुग्गुलु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाक्षादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुग्गुलु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ांतक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ांतक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजङ्गासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विपरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौकासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तानपादासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शलभासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>रोगानुसार योग </category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>दिसम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1441/andekha-na-kre-sayatika-ko</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1441/andekha-na-kre-sayatika-ko</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Dec 2020 20:59:24 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/335.jpg"                         length="69073"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>ऋतुओं की रानी- बरसात में कैसे बचा कर रखें स्वास्थ्य</title>
                                    <description><![CDATA[<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#F1C40F;border-color:#F1C40F;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(241,196,15);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्तण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रविरश्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोधाग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसुन्धरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवेली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुल्हन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिरंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनिरयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वम्भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लताएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1304/rituon-ki-rani-barsat-me-kaise-bacha-kar-rakhe-swastha"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/631.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#F1C40F;border-color:#F1C40F;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(241,196,15);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्तण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रविरश्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोधाग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसुन्धरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवेली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुल्हन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिरंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनिरयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वम्भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लताएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरियाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमड़ते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घुमड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इठलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभामंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुटाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लतिकाएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाटिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरोवरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांदनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमुदनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गगन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजूषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालीदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघदूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिझाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाट्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघाच्छादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्योम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वज्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंगारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दामिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपुलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चपलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शूरवीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयाक्रान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसीदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">घन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घमंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरजत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोरा।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियाहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरपत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोरा।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">दामिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माहीं।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">खल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाहीं।।</span></span></strong> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                               - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किष्किधाकांड</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खलिहानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मयूरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तालाबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेढक़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलाफाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघमल्हार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिनाहट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झींगुरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिच्छू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवृत्तीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलचस्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्फबारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांदनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतुल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिवृष्टि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभिशाप</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तलैया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झील</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लबालब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतराती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इठलाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अठखेलियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाँव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मचलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमड़ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घुमड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राज्ञी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिवृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारूणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यातनादायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मकान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुकान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सडक़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाहन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवहन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुग्गी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झोपडिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जागना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओढना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिशप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रद्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्नदाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कडक़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वज्रपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्योहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरियाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्माष्ठमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्दशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गणेशोत्सव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागपंचमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओणम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोमवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांवडिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवशयनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकादशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीतला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्तमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित्पुत्रिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवितिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छटा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बगीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लहरियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजधज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्दोत्साह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुलाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सितम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ्ढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नालियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पनपने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुखाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टॉयफायड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनगुनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डायरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंमौरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">pricklyheat</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)-</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  <span style="color:rgb(226,12,109);"><strong>  </strong></span></span><span style="color:rgb(226,12,109);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span></strong></span> </h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बादलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जठराग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धूंध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(226,12,109);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतोष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलनेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुमार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजवाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपालभांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यभेदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्गीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवनमुक्तासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भुजंगासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंण्डूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्रासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपाच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/371.jpg" alt="37"></img></span></p>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घरेलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span></strong></span></h4>
<ul style="list-style-type:circle;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्यारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्यारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिलीलीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबालें।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढक़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीयें।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3-5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसबगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुन्नका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 150 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबालें।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 75 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीयें।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजवाइन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीयें।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगायें।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिप्पली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनवटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूसें।</span></strong></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपूर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओलियोनॉलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोसोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोसामेरिनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूजेनॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोक्सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथोक्सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेन्जिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारवाक्रोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैरियोफाइलोन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिनालूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूजीनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिमाट्राल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिथाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्वीकोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिटोस्टेरॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एस्ट्रागोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-1, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलाइल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-4, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेथोक्सीबेन्जीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन्थोसायनन्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एपिजेनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेनोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टरपेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पाउण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंजेरॉल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शॉगेओल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेराडॉल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिनालूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फापिनेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासायमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओलिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिनोलीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जेरानियाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉमरिन्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजवाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायमोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारेवाक्राल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासायमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गामाटर्पेनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिनेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायमोक्यूनॉन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायमोहाइड्रोक्सीक्यूनोन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासायमेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारवाक्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टर्पेनॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्टीरियल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोमॉडयूलेटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनगुनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाइफायड</span></strong></span> </h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनगुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढीढ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेहया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनगुनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जापानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्सेफलाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिकाज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेस्टनाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनाफेलस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लस्मोडियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीवेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फालसीपेरम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासाइटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोजोआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लासमोडियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुगुणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीवेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगोद्भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Incubation period</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1-2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पसीना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लासमोडियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> <strong> </strong></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीवर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंगड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>  </strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनगुनिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेप्टाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्बोपीक्टस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिचली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्धे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Aedes aegypti and aedes albopictus</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेविवायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगाण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफ्रीका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेसिफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वीपो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लकवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्यूल्लेइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिण्ड्रोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> </strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">येलो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फीवर</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>:</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेप्टाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4-7 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मितली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षतिग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एल्व्यूमिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफ्रीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टॉयफायड</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>:</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सालमोनेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टायफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉयफायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकत्ते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल्ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Spleen</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलाप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्त्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉयफायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉयफायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मियादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मियाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7, 14, 21 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन्सेफलाइटिस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यूलेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेस्टनाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीवर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फाइलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन्टलूइस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्सेफ्लाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्सेफ्लाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानवरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Pathogens</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनौषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिरायता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुटकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अजवाइन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनियां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौंफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>रोगानुसार योग </category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category> सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1304/rituon-ki-rani-barsat-me-kaise-bacha-kar-rakhe-swastha</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1304/rituon-ki-rani-barsat-me-kaise-bacha-kar-rakhe-swastha</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2020 21:36:51 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/631.jpg"                         length="175765"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अस्थमा की यौगिक चिकित्सा</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अमित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अग्रवाल</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एम</span><span style="font-family:Mangal, serif;">.</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एस</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. (</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शालाक्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तंत्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">), </span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कॉलेज</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1143/asthama-ki-yogik-chikitsa"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/178.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोदैहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्वाशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उखडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारीपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराहट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">रसाहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलाहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुनगुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटिस्नान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादस्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लपेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशतित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दौरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मपाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यास्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुनगुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंबाकू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिगरेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मसाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टहलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फौरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुनगुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span></strong></span></h4>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>   <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताड़ासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटिचक्रासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजंगासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धनुरासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वज्रासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ट्रासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोमुखासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्धमत्स्येंद्रासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मत्स्यासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शवासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आसनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्दाश्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाएं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>   <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपालभाति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्त्रिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्यभेदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शवासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>   <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरोक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगशिक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपथ्य</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> 5-6 <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलायची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिगोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किशमिश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजीर</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">दोपहर</span> 11 <span lang="hi" xml:lang="hi">बजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोपहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">संतरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींबू</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किशमिश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनक्का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इलायची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> 3-4 <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोपहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चपाती</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">चोकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरोक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आलू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भिंडी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोभी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिंडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चपाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिताएं।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#B96AD9;border-color:#B96AD9;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(185,106,217);">
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वासारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्रक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिकटु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सितोपलादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वसारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंतमालती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मीविलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संजीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वसारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाईं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">घरेलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">सुहागा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलहठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूट</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाटें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रत्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span>:-<span lang="hi" xml:lang="hi">सायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकतानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वसन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजीर</span> 24 <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिगोए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्योदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नानादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरोक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चबाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खालें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्रवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फांके।</span></h5>
<ul style="list-style-type:circle;">
<li style="text-align:justify;">
<h5>     <span lang="hi" xml:lang="hi">गेंहूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिएं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>    <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उबालें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>    <span lang="hi" xml:lang="hi">हार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>    <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> 3-3 <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>    <span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाएँ।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>   10 <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलहठी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span>, 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कप</span><span lang="hi" xml:lang="hi">           </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>   <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्मच</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिएं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>   <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अडूसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> 5-5 <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" xml:lang="hi">          </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिएँ।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>  <span lang="hi" xml:lang="hi">शलजम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कप</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौष्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>रोगानुसार योग </category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1143/asthama-ki-yogik-chikitsa</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1143/asthama-ki-yogik-chikitsa</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2020 21:32:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/178.jpg"                         length="58936"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>वक्ष, उदर व प्रजनन संस्थान रोग निवारक आयुर्वेदिक घटक लवंग</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">आयुर्वेद मनीषी आचार्य <br />बालकृष्ण जी महाराज</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1547/vaksha-udar-v-prajanan-sansthan-rog-nivarak-ayurvedic-ghatak-lavang"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/024.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ल</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वंग (लौंग) का मूल उत्पत्ति स्थल मलक्का द्वीप है। भारत के दक्षिण में केरल और तमिलनाडु में भी इसकी खेती की जाती है। भारतवर्ष में इसका अधिकांश आयात सिंगापुर से किया जाता है। लौंग के वृक्ष पर लगभग 9 वर्ष की आयु में फूल लगने शुरू हो जाते हैं। इसकी पुष्प कलियों को ही सुखाकर बाजार में लौंग के नाम से बेचते हैं। देवकुसुम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीसंज्ञ तथा श्रीप्रसूनक आदि नामों से आयुर्वेदीय निघण्टुओं से इसका उल्लेख मिलता है। चरक तथा सुश्रुत आदि प्राचीन आयुर्वेदीय संहिताओं में पान के साथ लौंग के सेवन का विधान किया गया है तथा गर्भिणी के वमन में इसे उत्तम औषधि बताया गया है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/cloves.jpg" alt="cloves"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य स्वरूप</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका पिरामिड आकार का अथवा शंक्वाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">9-12 मी. ऊँचा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाहरित वृक्ष होता है। इसका मुख्य काण्ड सीधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर तथा चौड़ा होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएँ अनेक होती हैं। इसकी तने की छाल-पाण्डुर पीताभ-धूसर वर्ण की तथा चिकनी होती है। इसके पत्र सरल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">7.5-15 सेमी. लम्बे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भालाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों ओर नुकीले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों पृष्ठ पर चिकने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दुकित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे हरित वर्ण के</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चमकीले तथा अध:पृष्ठ पर पाण्डुर वर्ण के होते हैं। इसकी पुष्प कलिका शाखाओं के अन्त पर छोटे गुच्छों में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्धित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के नील-अरुण वर्ण के लगभग 6 मिमी. लम्बे होते हैं। सूखी हुई पुष्प कलिकाओं को लौंग कहा जाता है। लौंग 10-15 मिमी. लम्बी तथा रक्ताभ-बादामी वर्ण की होती है। इसके फल माँसल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग 2-5 सेमी. लम्बे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">1-5 सेमी. स्थूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डाकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे गुलाबी से बैंगनी वर्ण के तथा बीज मुलायम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">1-5 सेमी. तक लम्बे होते हैं। इसका पुष्पकाल एवं फलकाल जनवरी से मई तक होता है।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#CED4D9;border-color:#CED4D9;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(206,212,217);">
<h4 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक संघटन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सकी शुष्क पुष्प कलिका में विटामिन-बी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोहाइड्रेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युजिनॉल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओलिऐनोलिक अ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"></span><span lang="hi" xml:lang="hi">ल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरियोफाईलीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टैनिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युजिनॉल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्पशील तेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरतेल तथा फॉस्फोरस पाया जाता है।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदीय गुण-कर्म एवं प्रभाव</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग चरपरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र के लिए हितकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दीपन-पाचन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचिकारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ-पित्त विकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तरोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अफारा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास हिचकी और क्षय रोग का शमन करती है। लवंग तेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निवर्धक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातशामक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दन्तशूल तथा कफ शामक है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग के कुछ विशेष गुण </span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग के सेवन से भूख बढ़ती है। आमाशय की रस क्रिया को बल मिलता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन के प्रति रुचि पैदा होती है और मन प्रसन्न होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग कृमिनाशक है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन सूक्ष्म जन्तुओं के कारण से मनुष्य का पेट फूलता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें यह नष्ट कर देती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे मनुष्य की रोग निवारण क्षमता बढ़ती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह चेतना शक्ति को जागृत करती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह शरीर की दुर्गन्ध को नष्ट करती है। शरीर के किसी भी बाह्य-अंग पर लेप करने से लौंग चेतना कारक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदना नाशक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणशोधक और व्रणरोपक है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग मूत्रल है। यह मूत्रमार्ग की शुद्धि कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर के विजातीय द्रव्यों को मूत्र के द्वारा बाहर निकाल देती है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओलिआनॉलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"></span><span lang="hi" xml:lang="hi">ल</span></strong></span></h4>
<ul style="list-style-type:circle;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह रहित और एस.टी.जैड. (स्ञ्र्जं) प्रेरित मधुमेही चूहों में उच्चरक्तशर्करारोधी क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प कलिका का एथेनॉलिक सार विस्टर (ङ्खद्बह्यह्लड्डह्म्) चूहों में मस्तिष्क उद्दीपनरोधी और शोथरोधी क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग का वाष्पशील तेल चूहों में व्याधिक्षमत्व उत्तेजक क्रियाशीलता प्रदर्शित करता है। लौंग के सेवन से भूख बढ़ती है। आमाशय की रस क्रिया को बल मिलता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन के प्रति रुचि पैदा होती है और मन प्रसन्न होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय प्रयोग एवं विधि</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिरो रोग</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">6 ग्राम लौंग को पानी में पीसकर सुखोष्ण (किंचित् गर्म) कर गाढ़ा लेप कनपटियों पर करने से शिर: शूल एवं आधाशीशी के दर्द में लाभ होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">नेत्र रोग</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग को ताँबे के बर्तन में पीसकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद मिलाकर अंजन करने से नेत्र के सफेद भाग के रोग मिटते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख रोग</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग तेल को रूई के फाहे में लगाकर दाँतों में लगाने से दंतशूल तथा दंतकृमियों का शमन होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ  निष्कासन के लिये- लौंग के 2 ग्राम यवकुट (मोटा-मोटा कूटकर) किये हुये चूर्ण को 125 मिली. पानी में उबालें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर्थांश शेष रहने पर इसे उतारकर छान लें और थोड़ा गर्म अवस्था में पी लें। यह कफ  को द्रवित कर निकाल देता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास की दुर्गन्ध- लौंग को मुँह में रखने से मुँह और श्वास की दुर्गन्ध मिटती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दमा-लौंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकड़े के फूल और काला नमक को समभाग लेकर पीस लें। तत्पश्चात् चने के आकार की गोली बनाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख में रखकर चूसने से दमा और श्वास नलिका के रोग मिटते हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">कुक्कुरकास- 3-4 नग लौंग को आग पर भूनकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद मिलाकर चाटने से कुक्कुर खाँसी मिटती है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदर रोग</span></strong></span></h4>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">विसूचिका (हैजा)</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जन्य तृष्णा- एक या डेढ़ ग्राम लौंग को करीब डेढ़ लीटर जल में डालकर उबालें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">2-3 उबाल आने पर नीचे उतार कर ढक देें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें से 20-25 मिली. जल को बार-बार पिलाने से विसूचिका जन्य तृष्णा का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अजीर्ण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 1 ग्राम लौंग और 3 ग्राम हरड़ को मिलाकर क्वाथ (काढ़ा) बनाकर उसमें थोड़ा-सा सेंधा नमक डालकर पिलाने से अजीर्ण तथा अतिसार में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">हृल्लास-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लौंग को पानी के साथ पीसकर किंचित् उष्ण कर थोड़ा-थोड़ा पिलाने से हृल्लास (जी मिचलाना) और तृष्णा में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षुधावर्धन हेतु-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लौंग और छोटी पिप्पली दोनों को समभाग लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीसकर चूर्ण बना लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस चूर्ण को डेढ़ ग्राम की मात्रा में लेकर मधु मिलाकर प्रात: सायं चाटने से ज्वर जन्य मंदाग्नि व निर्बलता दूर होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अफारे में-10 ग्राम लौंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">10 ग्राम सोंठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अजवायन और 10 ग्राम सेंधा नमक तथा 40 ग्राम गुड़ को पीसकर 325-325 मिग्रा. की गोलियाँ बना लें। १-१ गोली को दिन में 2-3 बार सेवन करने से अफारा व मंदाग्नि दूर होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">बदहजमी-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लौंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुंठी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीपल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अजवायन 10-10 ग्राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंधा नमक 50 ग्राम तथा मिश्री 50 ग्राम को महीन पीसकर चीनी मिट्टी के बरतन में रखकर उसमें नींबू का रस इतना डालें कि सभी चूर्ण उसमें तर हो जायें। इसे धूप में सुखाकर सुरक्षित कर लें। इसे एक चम्मच भोजन के बाद सेवन करने से मुँह का स्वाद अच्छा हो जाता है तथा बदहजमी व खट्टी डकारें आदि बन्द हो जाती हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">1-2 ग्राम लौंग को यवकुट कर 100 मिली. जल में क्वाथ कर 20-25 मिली. शेष रहने पर इसे छानकर ठंडा कर पीने से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदाग्नि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीर्ण एवं हैजे में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग का फाण्ट या लौंग का तेल देने से अफारे में तुरन्त लाभ होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग के दरदरे 10 ग्राम चूर्ण को आधा लीटर उबलते हुये जल में डालकर ढक दें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आधे घंटे बाद छान लें। 25-50 मिली. जल  को दिन में 3 बार पिलाने से उदरगतवात और अपच दूर होकर अग्नि प्रदीप्त होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोंठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">10-10 ग्राम तथा अजवायन व सेंधा नमक 12-12 ग्राम का चूर्ण कर डेढ़ ग्राम मात्रा को भोजन के बाद जल के साथ सेवन करें। यह अजीर्ण और अम्ल रोग नाशक है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन संस्थान रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भकाल में वमन- 1 ग्राम लवंग चूर्ण को मिश्री की चाशनी व अनार के रस मेें मिलाकर चाटने से गर्भवती स्त्री की उल्टी (वमन) बन्द होती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">लौंग का फाण्ट पिलाने से गर्भवती स्त्री की छर्दि (वमन) बन्द हो जाती है। ज्वर में यह फाण्ट न दें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तम्भन के लिये- लौंग व जायफल को घिसकर नाभि पर लेप करने से स्त्री और पुरुष की स्तम्भन शक्ति बढ़ जाती है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिसंधि रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">वातजन्य शूल- लवंग की त्वचा को उष्णोदक के साथ पीसकर लेप करने से वातजन्य शूल का शमन होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">संधिवात-लौंग का तेल लगाने से संधिवात में लाभ होता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा रोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">5-6 लौंग और 10 ग्राम हल्दी को पीसकर लगाने से नासूर ठीक हो जाता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशरीर रोग</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दाह-2-4 नग लौंग को शीतल जल में पीसकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्री मिलाकर पीने से हृदय की दाह मिटती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर-लौंग तथा चिरायता दोनों को समान भाग लेकर पानी में पीसकर पिलाने से ज्वर में लाभ होता है। </span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>रोगानुसार योग </category>
                                            <category>2019</category>
                                            <category> फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1547/vaksha-udar-v-prajanan-sansthan-rog-nivarak-ayurvedic-ghatak-lavang</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1547/vaksha-udar-v-prajanan-sansthan-rog-nivarak-ayurvedic-ghatak-lavang</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Feb 2019 21:44:41 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/024.jpg"                         length="301693"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        