<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/185/patanjali-research" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>पतंजलि रिसर्च - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/185/rss</link>
                <description>पतंजलि रिसर्च RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>मुक्ता पिष्टी: पेट के अल्सर का रामबाण समाधान, Elsevier प्रकाशन के रिसर्च जर्नल में शोध प्रकाशित</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">      पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> Elsevier <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span>, Journal of Ethnopharmacology <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउण्डेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया।</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> Elsevier <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span>, Journal of Ethnopharmacology <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउण्डेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसतरंगिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षारीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिडिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्र्णेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइलोरस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लिगेशन</span> (Pylorus-Ligation) <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> (Wistar rat model) <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाइलोरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिगेशन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इंड्यूस्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैप्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> (Pylorus Ligation-induced Peptic Ulcer) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिडिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंथेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हेबिटर्स</span> (Synthetic Proton-pump Inhibitors) <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>:</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><a href="https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/%20pii/S0378874125000613">https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/ pii/S0378874125000613 </a></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिष्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तालमेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनस्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3867/mukta-pishti--a-panacea-for-stomach-ulcers-research-published-in-an-elsevier-research-journal</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3867/mukta-pishti--a-panacea-for-stomach-ulcers-research-published-in-an-elsevier-research-journal</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:54:52 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अब कैंसर होगा दूर औरोग्रिट से</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुराग</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वार्ष्णेय</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3869/now--cancer-will-be-kept-at-bay-with-aurogrit"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/aurogrit.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेनाइन</span> (Benign) <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेलिग्नेंट</span> (Malignant) <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेलिग्नेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(47,135,17);"> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्मॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> (Non-Small Cell Lung Cancer) <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 85% <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षाकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> (Small Cell Lung Cancer) <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतर्कता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटशृंगि</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काकड़ासिंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटशृंगि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> Gallic Acid, Methyl Gallate, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> Penta-O-Galloyl-β-D Glucose <span lang="hi" xml:lang="hi">त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटोकेमिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> PGG <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंबाकू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 7,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोखिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मोकिंग</span> (Passive Smoking) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एस्बेस्टस</span> (Asbestos) <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएम</span> 2.5 <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनुवंशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजरअंदाज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकावट।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रोंकाइटिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमोनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजरअंदाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्स</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदाजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कैन</span> (CT Scan) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीईटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कैन</span> (PET Scan) <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमआरआई</span> (MRI) <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोप्सी</span> (Biopsy) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊतक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमूना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटशृंगि</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काकड़ासिंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्कटशृंगि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> Gallic Acid, Methyl Gallate, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> Penta-O-Galloyl-β-D Glucose <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटोकेमिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> PGG <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसरग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉलिक्यूलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिग्नलिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाथवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3869/now--cancer-will-be-kept-at-bay-with-aurogrit</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3869/now--cancer-will-be-kept-at-bay-with-aurogrit</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:50:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/aurogrit.jpg"                         length="206704"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सेहत एवं पोषण के लिए शुद्ध एवं प्राकृतिक मिठास युक्त पतंजलि शहद</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रश्मि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अतुल</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जोशी</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साइंटिस्ट</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सी</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रिसर्च</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">फाउंडेशन</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3875/patanjali-honey%E2%80%94pure-and-natural-sweetness-for-health-and-nutrition"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/bee_png74751.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">     आदिकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिठास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलालेखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाइबिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनोखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनस्र्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> 2020 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 'Sweet Revolution' <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> beekeepers <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरता</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीसेप्टिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरियल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इंफ्लेमेटरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीबायोटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोबायोटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीडेंट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोमॉड्यूलेटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 300 <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> (physicochemical properties), <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> (health promoting) <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> functional food <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> functional food <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिज़ाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्रियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">फोर्टिफाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेंहू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनरल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनीमिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियाँ</span> (Apis species) <span lang="hi" xml:lang="hi">पराग</span>/ <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समयानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> blossom honey (unifloral <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> multifloral) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परागकण</span> (&gt;45%) <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> unifloral <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> (mustard), <span lang="hi" xml:lang="hi">लीची</span> (litchi), <span lang="hi" xml:lang="hi">बबूल</span> (Acacia), <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरजमुखी</span> (sunflower), eucalyptus <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> unifloral honey <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परागकणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span>: multiflora Himalayan honey wild multiflora honey <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> Sundarbans multiflora honey <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परागकणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरकरार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्परस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौगोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंस्करण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेजिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदंडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानदंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावसायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंस्करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेजिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> – comb honey, crystallized honey, pasteurized honey, filtered honey, ultrasonicated honey, creamed honey, dry honey, bakers honey <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> Blossom honey <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> honeydew honey <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रुमयूका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माहू</span> (aphid), <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़े</span> (bugs, insects) <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपचिपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनीड्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> honeydew honey <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्मीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमाचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/bee_png74751.jpg" alt="bee_PNG74751" width="448" height="374"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;">Honeydew honey <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीऑक्सीडेंट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाणुरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोम</span> (Wax) <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृदु</span> (soft), <span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्निग्ध</span> (smooth), <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्तुघ्न</span> (antimicrobial), <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रणरोपण</span> (antiulcer) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्धानीय</span> (good for bones and cartilages) <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातविकार</span> (disorders of vata), <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> (leprosy), <span lang="hi" xml:lang="hi">वीसर्प</span> (erysipelas) <span lang="hi" xml:lang="hi">विपादिका</span> (chillblains) <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलहम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यायवाची</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माद्विका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौद्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सारदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्षिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वन्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वरति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भृंगवंता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्परासोद्भव।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौत्तिक</span> -<span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिवर्धक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौत्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपचिपापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिठास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौद्र</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माक्षिक</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">चतरा</span>)- <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपचिपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूकोडर्मा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्रमार्गीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्दालक</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीखा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माक्षिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैत्तक।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षौद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदानुसार</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span>)  <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कषाय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span>, (astringent sweet) <span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्ष</span>, (dry) <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span>, (heavy to digest) <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span>, (Cold) <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तपित्तहर</span>, (useful in bleeding disorders) <span lang="hi" xml:lang="hi">कफशामक</span>, (manage khapha imbalance) <span lang="hi" xml:lang="hi">वातवर्धक</span> (increase vata in body), <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदन</span> (scraping) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपक्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोषशामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिपक्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषैला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्णकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्णताजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">विषाक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्रिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> (artifical sweetener) <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणकर्म</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्षिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्परस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्षिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">पीताभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्ताभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णाभ</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span>)- <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुर</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरास</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्वाद</span>)- <span lang="hi" xml:lang="hi">कषाय</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कसैला</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">विशदा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्टता</span>) - <span lang="hi" xml:lang="hi">रुक्ष</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सूखापन</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विपाक</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">पाचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span>) - <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुरा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span>)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वीर्य</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>) - <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शीतलक</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">*<span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सान्द्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">खांसी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कासा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">दमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तस्राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिचकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">उदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीलिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसार</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">डायरिया</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">उक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाँत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्धिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">चक्षुष्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृट्श्लेष्मदिषदिध्मास्रदित्तनुत्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्षं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कषायमधुरं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्तुल्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुशकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रा।।</span>’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयम</span>, (<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इक्षा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघटन</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सान्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 200 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोएक्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोहाइड्रेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोलिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>1, <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>6, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>12, <span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉस्फोरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तांबा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंगनीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलीफेनोल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवोनोइड्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूमर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रोधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीबायोटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोबायोटिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीसेप्टिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीऑक्सीडेंट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डियोप्रोटेक्टिव</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोमॉड्यूलेटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंस्करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेजिंग</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कायम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रैसेबिलिटी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुमधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐप</span> (Sumadhu app) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> Artificial Intelligence (AI) <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगोष्ठी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> ((NI MSME), <span lang="hi" xml:lang="hi">हैदराबाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलंगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> (National Bee Board), <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंतजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीसेप्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> (Sugar) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेस्ट्रॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> (energy) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रुक्टोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ॐ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखिन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामया</span>:’ <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्रार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंद।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">(<span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुनियादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span>)</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3875/patanjali-honey%E2%80%94pure-and-natural-sweetness-for-health-and-nutrition</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3875/patanjali-honey%E2%80%94pure-and-natural-sweetness-for-health-and-nutrition</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:42:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/bee_png74751.jpg"                         length="62682"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>रेनोग्रिट</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुराग वार्ष्णेय</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3820/renogrit"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/57.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     किडनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हमारे शरीर के सबसे महत्वपूर्ण अंगों में से एक है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रक्त को साफ करने का काम करती है। यह शरीर के विषैले तत्वों यानि </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">toxic substance </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मूत्र के रास्ते शरीर से बाहर निकालती है। इसके अलावा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (BP) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नियंत्रित करने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, Red Blood Cells </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बनाने और शरीर में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Minerals </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Electrolytes </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संतुलन बनाए रखने में भी अहम भूमिका निभाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी का कार्य</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कैसे काम करती है यह समझना इसलिए जरूरी है क्योंकि इसके बिना शरीर में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">toxic substance </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> होना शुरू हो जाते हैं। किडनी की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">structural units </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Nephrons </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं। इनमें मौजूद प्रॉक्सिमल ट्यूब्यूल्स ग्लूकोज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और अमीनो एसिड जैसे महत्वपूर्ण तत्वों को दुबारा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">absorb </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बॉडी के लिए उपलब्ध कराते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जब किडनी पर कोई दवा या विषाक्त पदार्थ बुरा प्रभाव डालते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यह कार्यप्रणाली बिगड़ जाती है और शरीर में जहरीले तत्वों का स्तर बढ़ जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक दवाइयों के बढ़ते प्रयोग का दुष्परिणाम</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एलोपैथिक दवाइयों का इस्तेमाल बहुत अधिक हो रहा है। इनका जरूरत से ज्यादा और लंबे समय तक सेवन कई गंभीर समस्याओं को जन्म देता है। किडनी की खराबी भी इन्हीं में से एक है। वैंकोमाइसिन एक एंटीबायोटिक है जो एंटीबायोटिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बैक्टीरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, MRSA </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इलाज में दी जाती है। हालांकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दवा का लंबे समय तक इस्तेमाल किडनी को गंभीर नुकसान पहुंचा सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दवाओं के दुष्प्रभाव का ध्यान रखते हुए पतंजलि अनुसंधान संस्थान ने आयुर्वेदिक औषधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रीनोग्रिट</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निर्माण किया है। यह अपामार्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कासनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाणभेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पलाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वरुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मूल और गोखरू आदि प्राकृतिक जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के द्वारा आयुर्वेद विधि के अनुसार निर्मित औषधि है जोकि किडनी तथा मूत्र तंत्र की बीमारियों को दूर करने में मदद करती है</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बताते हैं कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5-35% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में वैंकोमाइसिन के कारण किडनी के काम करने की क्षमता कम हो जाती है। इससे मरीज को इलाज के लिए अधिक समय तक अस्पताल में रहना पड़ता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दवाइयों और इलाज का खर्च भी बढ़ जाता है और जान का जोखिम भी बढ़ता है। वैंकोमाइसिन से किडनी को नुकसान मुख्य रूप से तीन कारणों से होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शरीर में रिएक्टिव ऑक्सीजन स्पीशीज </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(ROS) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बढ़ाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किडनी की कोशिकाओं को नुकसान पहुंचाते हैं। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किडनी के ट्यूब्यूल्स के आसपास सूजन पैदा करता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एक्यूट इंटरस्टिशियल नेफ्राइटिस कहा जाता है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और ऑक्सीडेटिव स्ट्रेस की वजह से किडनी की कोशिकाएं नष्ट होने लगती हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किडनी सही से काम नहीं कर पाती।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी रोग के लक्षण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> खराब होने के लक्षणों को समझना बेहद जरूरी है ताकि समय रहते इसका इलाज किया जा सके। पेशाब का कम होना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और टखनों में सूजन आना और कमजोरी या भ्रम की स्थिति पैदा होना इसके मुख्य लक्षण हैं। अगर इन लक्षणों को नजरअंदाज किया गया तो स्थिति गंभीर हो सकती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी रोगों के उपचार हेतु पतंजलि के गहन अनुसंधान से निर्मित औषधि रीनोग्रिट</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दवाओं के दुष्प्रभाव का ध्यान रखते हुए पतंजलि अनुसंधान संस्थान ने आयुर्वेदिक औषधि रीनोग्रिट का निर्माण किया है। यह अपामार्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कासनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाणभेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पलाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वरुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्नवा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मूल और गोखरू आदि प्राकृतिक जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के द्वारा आयुर्वेद विधि के अनुसार निर्मित औषधि है जोकि किडनी तथा मूत्र तंत्र की बीमारियों को दूर करने में मदद करती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विश्लेषण से ज्ञात हुआ कि इसमें गैलिक एसिड </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Gallic acid), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बर्जेनिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Bergenin), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिथाइल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गैलेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Methyl gallate), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्वेरसेटिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Quercetin), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोइराविनोनबी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Boeravinone B), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्यूट्रिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Butrin), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोनोस्पर्मोसाइड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Monospermoside) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ब्यूटिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (Butin) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घटक हैं जो किडनी के लिए लाभदायक हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अनुसंधान संस्थान द्वारा रीनोग्रिट की प्रभावशीलता की पुष्टि के लिए आधुनिक तकनीकों के माध्यम से दो अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> परीक्षण किए गए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शरीर के अंग थ्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डाइमेंशनल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यानि त्रि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयामी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> होते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शोध के लिए मनुष्य की किडनी के प्रॉक्सिमल ट्यूब्यूलर कोशिकाओं से बनी थ्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डाइमेंशनल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संरचनाएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्फेरॉइड्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की गई और उसमें वैंकोमाइसिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">induced </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विट्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्षण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लिए रीनोग्रिट का प्रयोग इन्हीं थ्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डाइमेंशनल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संरचनाओं पर किया गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस औषधि ने किडनी को हानि पहुंचाने वाले मार्कर्स को कम किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/57.jpg" alt="57" width="1000" height="1000"></img></span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चूहों पर सफल प्रयोग</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शोध में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीवो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्षण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के अंतर्गत चूहों को भी वैंकोमाइसिन दिया गया और उनकी किडनी पर शोध किया गया। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रक्त यूरिया नाइट्रोजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीरम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> क्रिएटिनिन और उनकी निकासी को नापा गया।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमानित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्लोमेरुलर फिल्ट्रेशन रेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और किडनी के वजन का अनुपात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीडेटिव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्ट्रेस और </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">gene expressions </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी विश्लेषण किया गया।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी रीनोग्रिट ने </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">disease related parameters </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">normalise </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की रीनोग्रिट औषधि ने यह सिद्ध कर दिया है कि आयुर्वेद में वह क्षमता है जो आधुनिक चिकित्सा की चुनौतियों का समाधान कर सकती है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> औषधि न केवल किडनी को वैंकोमाइसिन जैसे एंटीबायोटिक्स के दुष्प्रभाव से बचाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किडनी को स्वस्थ और मजबूत बनाने में भी सहायक है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आयुर्वेदिक समाधान हमारे प्राचीन ज्ञान पर आधारित है और पूरी तरह प्राकृतिक होने के कारण सुरक्षित भी है। </span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">रीनोग्रिट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का उपयोग किडनी स्वास्थ्य के क्षेत्र में एक नई क्रांति का संकेत देता है और यह भरोसा दिलाता है कि आयुर्वेदिक चिकित्सा हमारे स्वास्थ्य के लिए एक सशक्त और प्रभावी विकल्प है। </span></h5>
</li>
</ul>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3820/renogrit</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3820/renogrit</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:54:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/57.jpg"                         length="235039"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सुबह की चाय का आयुर्वेदिक, स्वास्थ्यवर्धक विकल्प  दिव्य हर्बल पेय</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;">  भागदौड भरी आधुनिक जीवनशैली में सुबह की शुरुआत अक्सर चाय या कॉफी के बिना अधूरी सी लगती है। ये पेय हमारे दिन की शुरुआत का अभिन्न हिस्सा बन गए हैं। लेकिन क्या आपने कभी सोचा है कि सुबह-सुबह खाली पेट चाय या कॉफी का सेवन आपके स्वास्थ्य पर क्या असर डालता है?</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>चाय-कॉफी से होने वाले रोग</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">विशेषज्ञों की मानें तो सुबह खाली पेट चाय या कॉफी पीने से न केवल पेट की समस्याएं बढ़ती हैं, बल्कि इससे नींद की गुणवत्ता, पाचन तंत्र और यहां तक कि मानसिक स्वास्थ्य पर भी नकारात्मक प्रभाव पड़ता है।<br />चाय और कॉफी में कैफीन</h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3725/subah-ki-chaya-ka-ayurvedic--swasthyavardhak-vikalp-diva-harbal-pay"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-08/herbal-tea.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"> भागदौड भरी आधुनिक जीवनशैली में सुबह की शुरुआत अक्सर चाय या कॉफी के बिना अधूरी सी लगती है। ये पेय हमारे दिन की शुरुआत का अभिन्न हिस्सा बन गए हैं। लेकिन क्या आपने कभी सोचा है कि सुबह-सुबह खाली पेट चाय या कॉफी का सेवन आपके स्वास्थ्य पर क्या असर डालता है?</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>चाय-कॉफी से होने वाले रोग</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">विशेषज्ञों की मानें तो सुबह खाली पेट चाय या कॉफी पीने से न केवल पेट की समस्याएं बढ़ती हैं, बल्कि इससे नींद की गुणवत्ता, पाचन तंत्र और यहां तक कि मानसिक स्वास्थ्य पर भी नकारात्मक प्रभाव पड़ता है।<br />चाय और कॉफी में कैफीन की मात्रा अधिक होती है, जो शरीर के प्राकृतिक संतुलन को प्रभावित करती है। इसका अत्यधिक सेवन शरीर को ऊर्जा की झूठी अनुभूति तो देता है, लेकिन दीर्घकालिक रूप से थकावट, चिंता और अनिद्रा की समस्या उत्पन्न कर सकता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>पाचन तंत्र खराब करता है कैफीन : WHO</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) के अनुसार, यदि एक दिन में 400 मिलीग्राम से अधिक कैफीन का सेवन किया जाए, तो यह पाचन संबंधी समस्याओं को जन्म दे सकता है। इसके दुष्प्रभावों में पेट की गैस, नींद में कमी, हृदय गति का बढऩा और मस्तिष्क का अत्यधिक सक्रिय हो जाना शामिल हैं। ये सभी हमारी जीवनशैली और मानसिक शांति पर नकारात्मक प्रभाव डालते हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>आयुर्वेद रोग प्रतिरोधक क्षमता बढ़ाने में कारगर</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">आयुर्वेद हजारों वर्षों पुरानी चिकित्सा प्रणाली है, जिसमें ऐसे अनेक जड़ी-बूटियों का वर्णन मिलता है। ये हमारे स्वास्थ्य को बेहतर बनाने में सहायक हैं। ये जड़ी-बूटियां न केवल ऊर्जा प्रदान करती हैं बल्कि शरीर की रोग प्रतिरोधक क्षमता को भी मजबूत करती हैं।<br />पतंजलि ने आयुर्वेद के इसी ज्ञान का अनुसरण करते हुए दिव्य हर्बल पेय का निर्माण किया है। यह हर्बल पेय 28 विशेष जड़ी-बूटियों का मिश्रण है, जिनमें छोटी इलायची, बड़ी इलायची, दालचीनी, जावित्री, काली मिर्च, सौंठ, लाल चंदन, मुलेठी, तुलसी, अर्जुन, गुलाब, और छोटी पिप्पली शामिल हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>दिव्य हर्बल पेय पर पतंजलि का अनुंसधान</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">दिव्य हर्बल पेय के लाभों की पुष्टि के लिए गहन वैज्ञानिक अध्ययन किए गए हैं। सबसे पहले इसका रासायनिक विश्लेषण किया गया, जिसमें इसके सक्रिय घटकों की मात्रा और सूजन रोधक यौगिकों की पहचान की गई। इसके बाद, इसे ज़ेब्रा फिश मॉडल पर जांचा गया, जो जैव चिकित्सा अनुसंधान में एक मान्य मॉडल है।<br />तत्पश्चात किये गए अध्ययन में ज़ेब्रा फिश में बैक्टीरियल लिपोपॉलिसैकेराइड (LPS) को प्रेरित किया गया, जिससे उनके शरीर में सूजन और बुखार जैसे लक्षण उत्पन्न हुए। यह बिलकुल ऐसा ही है जैसे हमारे शरीर में कहीं किसी प्रकार का आतंरिक संक्रमण होने पर खांसी, जुकाम, बुखार होना जिसका तात्पर्य यह होता है कि हमारी रोग प्रतिरोधक क्षमता उस बैक्टीरिया के विरूद्ध लड़ रही है। इन मछलियों में भी एलपीएस इंड्यूस्ड करने के उपरांत इनके शारीरिक तापमान में वृद्धि हुई। इसके बाद, इन मछलियों को दिव्य हर्बल पेय की विभिन्न मात्राओं में डोज़ दी गई, जिस कारण इन मछलियों में सूजन के लक्षण कम हो गए और शारीरिक तापमान में सुधार देखा गया।<br />यह इस बात की पुष्टि करता है कि दिव्य हर्बल पेय के प्रयोग के द्वारा सूजन और अन्य लक्षणों के मूल कारण को नियंत्रित किया जा सकता है। <br />इसके साथ ही विभिन्न समूह को 7 दिन, 10 दिन और 15 दिन तक हर्बल पेय के सेवन से इन मछलियों की रोग प्रतिरक्षा प्रणाली में भी सुधार देखा गया।<br />साथ ही साथ एलपीएस के कारण ज़्वर आने की वजह से इन मछलियों के फिन्स में आई विकृति को भी हर्बल पेय ने डोज़ डिपेंडेंट तरीके से कम किया। <br />विभिन्न जीन मार्कर पर किये गए शोध में यह ज्ञात हुआ कि हर्बल पेय ने उन साइटोकाइन्स को भी नियंत्रित किया, जो सूजन और ज्वर का कारण बनते हैं। साथ ही, इसने सूजन के कारण बढ़े हुए hs-CRP (सी-रिएक्टिव प्रोटीन) के स्तर को भी कम किया।  <br />इन सभी शोध के द्वारा यह फलित हुआ कि दिव्य हर्बल पेय में प्राकृतिक सूजनरोधी गुण मौजूद हैं जो शरीर में सूजन और बुखार के कारणों को नियंत्रित करते हैं। इसके अतिरिक्त हर्बल पेय का लम्बे समय तक प्रयोग रोग प्रतिरोधक क्षमता बढ़ाता है। यह पेय कैफीन के विपरीत तनाव और मस्तिष्क की सक्रियता को संतुलित कर उसको शांत और स्थिर रखता है, पाचन तंत्र को मजबूत करता है और पेट से जुड़ी समस्याओं को भी दूर करने में सहायक है। प्राकृतिक जड़ी-बूटियों से निर्मित होने के कारण यह शरीर को स्वस्थ रखता है और ऊर्जा प्रदान करता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>चाय-कॉफी बनाम हर्बल पेय</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">जहां चाय और कॉफी शरीर को अस्थायी ऊर्जा और कैफीन का असर प्रदान करते हैं, वहीं हर्बल पेय दीर्घकालिक स्वास्थ्य लाभ देता है। इसके नियमित सेवन से न केवल शारीरिक बल्कि मानसिक स्वास्थ्य भी बेहतर होता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>स्वस्थ जीवन के लिए सही विकल्प चुनें</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">आज की भागदौड़ भरी जिंदगी में, जहां हर कोई तेजी से आगे बढऩे की कोशिश कर रहा है, यह जरूरी है कि हम अपने स्वास्थ्य के लिए सही विकल्प चुनें। चाय और कॉफी जैसे अस्वास्थ्यकर पेय को छोडक़र आयुर्वेद के ज्ञान से प्रेरित हर्बल पेय को अपनाना एक बेहतर और स्वस्थ निर्णय हो सकता है।<br />दिव्य हर्बल पेय न केवल शरीर की रोग प्रतिरोधक क्षमता को बढ़ाता है, बल्कि यह एक संतुलित और स्वस्थ जीवनशैली की ओर भी प्रेरित करता है। स्वस्थ जीवन के लिए, हर्बल पेय को अपनी दिनचर्या में शामिल करें और एक नए, स्वस्थ जीवन की शुरुआत करें।  </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>अनुसंधान</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) के अनुसार, यदि एक दिन में 400 मिलीग्राम से अधिक कैफीन का सेवन किया जाए, तो यह पाचन संबंधी समस्याओं को जन्म दे सकता है। इसके दुष्प्रभावों में पेट की गैस, नींद में कमी, हृदय गति का बढऩा और मस्तिष्क का अत्यधिक सक्रिय हो जाना शामिल हैं। ये सभी हमारी जीवनशैली और मानसिक शांति पर नकारात्मक प्रभाव डालते हैं।</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>दिसम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3725/subah-ki-chaya-ka-ayurvedic--swasthyavardhak-vikalp-diva-harbal-pay</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3725/subah-ki-chaya-ka-ayurvedic--swasthyavardhak-vikalp-diva-harbal-pay</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Dec 2024 18:56:48 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-08/herbal-tea.jpg"                         length="307771"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>'पतंजलि व्हे परफॉर्मेंस' Patanjali Whey Performance  माँसपेशियों के लिए संपूर्ण आहार</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">डॉ. रश्मि अतुल जोशी<br />साइंटिस्ट-सी, पतंजलि रिसर्च फाउंडेशन, हरिद्वार</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3731/patanjali-whey-performance"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-09/gfhfg.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">    आज की व्यस्त जीवन शैली, खान-पान की खराब आदतें एवं चारों ओर उपस्थित दूषित पर्यावरण, मनुष्यों को कई प्रकार से शारीरिक एवं मानसिक रूप से कमजोर कर रहा है। चाहे ग्रामीण परिवेश हो या शहरी, बच्चे, युवा, वृद्ध, हर मनुष्य अपनी नियमित दिनचर्या एवं संतुलित आहार को कहीं पीछे छोड़ता जा रहा है। संतुलित आहार ही स्वस्थ शरीर एवं मन का मूल आधार है। असंतुलित आहार को पूर्ण रूप से संतुलित करने हेतु मनुष्य अपने नियमित भोजन के अलावा विभिन्न प्रकार के पदार्थ, जैसे कुछ जड़ी-बूटीयाँ, जैव किण्वित विटामिन, विभिन्न अमिनो ऐसिड (amino acid) इत्यादि के सेवन को अपनी दिनचर्या में भोजन के साथ अथवा किसी अन्य सुविधाजनक समय में ग्रहण करता है। हर उम्र का मनुष्य इन प्राकृतिक पदार्थों से अपने स्वास्थ्य लाभ की ओर अग्रसर होता है। ‘सर्वे भवन्तु सुखिन: सर्वे संतु निरामया’ इस मूल मंत्र को पतंजलि की ‘न्यूट्रिला स्पोर्टस’ यर्थाथ रूप से व्यक्त करती है। मनुष्य के पूर्ण संतुलित भोजन में प्रोटीन (protein) जिसे हम body building food के नाम से भी जानते हैं का प्रमुख योगदान है क्योंकि इसके द्वारा शरीर को सही शक्ति एवं विकास मिलता है। इसकी मात्रा (Recommended Dietary Allowance RDA) विभिन्न आयुवर्ग, कार्यक्षमता, पुरुष व स्त्रियों में तय मानकों से निर्धारित की गई है, पर प्रमुखत: 0.8 ग्राम/किलोग्राम साधारण रूप से तय किया गया है। शरीर में प्रोटीन के द्वारा विभिन्न कार्य जैसे शारीरिक संरचना का गठन, विभिन्न हार्मोन को बनाना, शरीर की प्रतिरोधक क्षमता को बढ़ाना, विभिन्न जैव रसायनिक प्रक्रियाओं को पूर्ण करना इत्यादि होता है। एक ग्राम प्रोटीन लगभग 4 कैलोरी उर्जा प्रदान करता है। यह प्रोटीन विभिन्न दाल (उड़द, मूँग, राजमा, सोयाबीन इत्यादि), पनीर, दूध, बादाम, अखरोट, अलसी, ब्रोकली, पालक, मूँगफली, सूरजमुखी के बीज, चिया सीड, फ्लेक्स सीड में बहुतायत से पाया जाता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong>पतंजलि व्हे परफॉर्मेंस </strong></span><br /><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong>(Patanjali Whey Performance)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">‘व्हे प्रोटीन’ (Whey protein) क्या है? ‘व्हे प्रोटीन’ मूल रूप से प्राकृतिक दूध एवं दुग्ध उत्पादों में पाया जाता है एवं प्रमुखत: पनीर बनाते समय दूध से अलग हो जाता है। इसमें मुख्य रूप से beta-lactoglobulin, alpha-lactalbumin, bovine serum albumin एवं immunoglobulins का मिश्रण होता है। इसे प्राय: सम्पूर्ण प्रोटीन माना जाता है क्योंकि इसमें सभी essential amino acids (जो शरीर में नहीं बनते पर शरीर के लिए जरूरी होते हैं) पाए जाते हैं। leucine (branched amino acid भी पाया जाता है जो माँसपेशियों के बनने (muscle synthesis) के लिए अति आवश्यक माना जाता है। इसमें उपलब्ध अन्य branched chain amino acids मानव शरीर में glutathione का स्तर बढ़ाने में सहायक होते हैं जो कि ऊतक निर्माण और मरम्मत, शरीर में आवश्यक रसायन और प्रोटीन बनाने और प्रतिरक्षा प्रणाली के कार्य में शामिल हैं। इसके द्वारा शारीरिक विकास पूर्ण रूप से हो पाता है क्योंकि इसका सीधा असर माँसपेशियों पर पड़ता है। इसमें lactose की मात्रा कम होती है। विभिन्न शोधकर्ताओं ने व्हे प्रोटीन को कोलेस्ट्रॉल कम करने वाला, वजन घटाने वाला, प्रतिरोधक क्षमता में सुधार करने में उपयुक्त, उच्च रक्ताचाप एवं हृदय रोगों को क्षीण करने हेतु अत्यंत उपयोगी बताया गया है। नवीन शोधों में इसकी कैंसर प्रतिरोधक क्षमता का भी विवरण प्राप्त होता है इसके अलावा ये HIV से लडऩे, कॉटीसोल (cortisol) को कम करने, दिमाग में serotonin (सिरोटॉनिन) के स्तर को बढ़ाने में सहायक है। सेरोटोनिन मनुष्य  की नींद, पाचन, मतली, घाव भरने, हड्डियों के स्वास्थ्य, रक्त के थक्के जमने जैसे शारीरिक कार्यों में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है।<br />संतुलित प्राकृतिक एवं स्वस्थ पोषण हेतु पतंजलि के द्वारा निर्मित ‘न्यूट्रेला न्यूट्रस्युटिकल’ की श्रेणी में ‘पतंजलि व्हे परफॉर्मेंस’ एक उच्चतर श्रेणी dietary/nutrition supplement है। यह आवश्यक पोषक तत्वों से बना वैज्ञानिक रूप से, आयुर्वेदिक सिद्धातों के परिपेक्ष में प्राकृतिक शाकाहारी न्यूट्रस्युटिकल’ है। स्वाद बढ़ाने हेतु पतंजलि ‘व्हे परफॉर्मेंस’ फे्रंच वनिला, मलाई कुल्फी एवं चाकलेट के स्वाद (flavour) में उपलब्ध किया गया है जो कि ‘सेहत के साथ स्वाद’ को यर्थाथ रूप से दर्शाता है, क्योंकि स्वाद के साथ सेहत बहुत ही कम पदार्थ में प्राप्त होती है। ‘पतंजलि व्हे परफॉर्मेंस’ में व्हे प्रोटीन कॉस्ट्रेट (Whey protein concentrate) एवं व्हे प्रोटीन आइसोलेट (Whey protein isolate) का प्रयोग किया गया है जिसमें कम वसा एवं कम शर्करा (carbohydrate) होते हैं एवं प्रोटीन की मात्रा 90% तक होती है। इसमें अप्राकृतिक रूप से किसी भी शर्करा का उपयोग नहीं किया गया है। यह gluten व Zero trans fat रहित भी है। Gluten न होने के कारण यह celiac बीमारी से ग्रसित व्यक्तियों के लिए भी पूर्ण पोषण प्रदान करता है। इसके 30 ग्राम में लगभग 24 ग्राम प्रोटीन जिसमें 5.5 g branched chain amino acids एवं 4.2g  ग्लूटामाइन (glutamine) के साथ 12 आवश्यक अमीनो एसिड,साथ 11 जैव किण्वित विटामिन, 17 प्राकृतिक जड़ी-बूटीयाँ, जैसे- सोया (Glycine max (L.) Merr), जिंको (Ginko biloba), अश्वगंधा (Withania somnifera (L.) Dunal) मूसली (Chlorophytum borivilianum Santapaux R. R. Fern.), हडजोड (Cissus quadrangularis L.), रोज हिप (Rosa canina L.), पालक ((Spinacia oleracea L.) इत्यादि, का समावेश है। इसके प्रोटीन पाउडर की लगभग 100 ग्राम मात्रा लगभग 392 kcal उर्जा प्राप्त होती है।<br /><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong>Nutritional information</strong></span><br /><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-09/gfhfg.jpg" alt="gfhfg" width="566" height="432"></img></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong>उत्पाद के लाभ</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">मनुष्य के शरीर में जब पाचन प्रक्रिया पूर्ण हो जाती है तब आवश्यक एमिनो एसिड्स शरीर की कोशिकाओं (Cell) में अवशोषित हो जाते है, जिसके फलस्वरूप वो इन कोशिकाओं में प्रोटीन संश्लेषण (protein synthesis ) को बढ़ावा देते हैं और उनके विकास में मदद करते हैं, इस प्रकार से यह ‘व्हे प्रोटीन’ सबके लिए एक आवश्यक पूरक बनाता है। यह केवल एक प्रोटीन सप्लीमेंट नहीं है अपितु यह स्वास्थ्य लाभ करने हेतु पूर्ण रूप से आधुनिक पोषण विज्ञान एवं आयुर्वेदिक सिद्धातों का समावेश किया हुआ एक प्रभावशाली पदार्थ है। इसमें उपलब्ध जैविक एन्जाइम पाचन क्रिया के बाद पोषक तत्वों को जल्दी अवशोषित करने में सहायक होते है। इस पतंजलि ‘व्हेपरफॉर्मेंस’ के प्रयोग से माँसपेशियों का पूर्ण विकास, प्रतिरोधक क्षमता में सुधार, माँसपेशियों में अत्याधिक थकान या दर्द, वजन कम करना इत्यादि का पूर्ण लाभ मिलता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong>प्रस्तावित दैनिक खुराक/मात्रा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">प्रत्येक आयुवर्ग का व्यक्ति इस न्यूट्रास्युटिकल (health supplement) से लाभ प्राप्त कर सकता है। इस प्राकृतिक पोषक फार्मूलेशन को समय की माँग अनुसार विभिन्न स्वाद में रखा गया है। इसको उपयोग करने हेतु सर्वप्रथम आधा चम्मच (15 ग्राम) को 100 मि.ली. ठण्डे पानी में घोलकर पहले पाँच दिन पीना चाहिये। उसके बाद नियमित रूप से एक चम्मच (30 ग्राम) 200 मि.ली. पानी में घोलकर लेना चाहिये। आप चाहे तो इस प्रोटीन को अपने स्वादनुसार स्मूदी, ओट्स इत्यादि में भी मिलाकर ले सकते हैं। जिस प्रकार हर सिक्के के दो पहलू होते हैं उसी प्रकार अत्यंत लाभ के साथ, इसकी अधिक मात्रा को ग्रहण करना थोड़ा हानिकारक भी हो सकता है जैसे कि जिन मनुष्यों को दूध से एलर्जी है, वे इसका प्रयोग न करें। गर्भवती महिलाओं एवं स्तनपान कराने वाली माताओं को भी कम मात्रा में इसका सेवन करना चाहिये। आवश्यकतानुसार, उचित मात्रा में इस ‘पतंजलि व्हे परफॉर्मेंस’ के सेवन से आप पूर्ण रूप से शाकाहारी, आयुर्वेदिक सिद्धांतो के अनुसार तैयार किए गए एक प्रभावी न्यूट्रास्युटिकल के द्वारा अपने शारीरिक व मानसिक विकास को बल देने में सक्षम हो पाते हैं।</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>दिसम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3731/patanjali-whey-performance</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3731/patanjali-whey-performance</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Dec 2024 18:49:48 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-09/gfhfg.jpg"                         length="65798"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>तीन दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय सम्मेलन  ‘आयुर्धन 2024’ का समापन</title>
                                    <description><![CDATA[<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>आयुर्वेद में अस्थमा, गठिया, मधुमेह, कैंसर जैसी कई पुरानी असाध्य बीमारियों का उपचार करने की अद्भुत क्षमता: स्वामी रामदेव</strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>भारत उत्सव, पर्वों का देश है : आचार्य बालकृष्ण</strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">  हरिद्वार, 29 अक्टूबर। पतंजलि रिसर्च फाउंडेशन और पतंजलि विश्वविद्यालय के सहयोग तथा भारत सरकार के आयुष मंत्रालय द्वारा आयुर्स्वास्थ्य योजना के अंतर्गत ‘आयुर्धन 2024-स्वस्थ भविष्य के लिए आयुर्वेद, प्रौद्योगिकी एवं नवाचार के सामंजस्य पर अंतर्राष्ट्रीय सम्मेलन’ विषय पर आयोजित तीन दिवसीय सम्मेलन का समापन पतंजलि विश्वविद्यालय के सभागार में  हुआ। कार्यक्रम का शुभारंभ दीप प्रज्वलन एवं धन्वंतरि वंदना से किया गया। सम्मेलन में पूज्य योगऋषि स्वामी रामदेव जी ने कहा कि</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-09/conference-(1).jpg" alt="Conference-(1)" width="800" height="1200" /><br />कार्यक्रम</h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3734/three-day-international-conference-%E2%80%98ayurdhan-2024%E2%80%99-concludes"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-09/conference-(1).jpg" alt=""></a><br /><ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>आयुर्वेद में अस्थमा, गठिया, मधुमेह, कैंसर जैसी कई पुरानी असाध्य बीमारियों का उपचार करने की अद्भुत क्षमता: स्वामी रामदेव</strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>भारत उत्सव, पर्वों का देश है : आचार्य बालकृष्ण</strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"> हरिद्वार, 29 अक्टूबर। पतंजलि रिसर्च फाउंडेशन और पतंजलि विश्वविद्यालय के सहयोग तथा भारत सरकार के आयुष मंत्रालय द्वारा आयुर्स्वास्थ्य योजना के अंतर्गत ‘आयुर्धन 2024-स्वस्थ भविष्य के लिए आयुर्वेद, प्रौद्योगिकी एवं नवाचार के सामंजस्य पर अंतर्राष्ट्रीय सम्मेलन’ विषय पर आयोजित तीन दिवसीय सम्मेलन का समापन पतंजलि विश्वविद्यालय के सभागार में  हुआ। कार्यक्रम का शुभारंभ दीप प्रज्वलन एवं धन्वंतरि वंदना से किया गया। सम्मेलन में पूज्य योगऋषि स्वामी रामदेव जी ने कहा कि आयुर्वेद में अस्थमा, गठिया, मधुमेह, कैंसर जैसी कई पुरानी असाध्य बीमारियों का उपचार करने की अद्भुत क्षमता है जिनका आधुनिक चिकित्सा प्रणाली में उपचार संभव नहीं है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-09/conference-(1).jpg" alt="Conference-(1)" width="800" height="1209"></img><br />कार्यक्रम में आचार्य बालकृष्ण जी ने कहा कि हमारे ऋषियों ने हमें विभिन्न पर्वों का संयोजन प्रदान करके स्वस्थ भविष्य के लिए आयुर्वेद प्रौद्योगिकी के प्रति अग्रसर किया है। भारतीय चिकित्सा ग्रंथों में भगवान धन्वंतरि को आयुर्वेद का देवता माना गया है। आचार्य जी ने आयुर्वेद के विस्तार एवं उन्नति की संभावनाओं का उल्लेख करते हुए कहा कि चिकित्सा के क्षेत्र में लूट के षडयंत्र का समाधान आयुर्वेद के रूप में पतंजलि ने खोजा है।<br />सम्मेलन में मुख्य अतिथि उत्तराखंड आयुर्वेद विश्वविद्यालय, देहरादून के कुलपति प्रो. (डॉ.) अरुण ने आयुर्वेद में गुणवत्तापूर्ण शोध एवं विशिष्ट कार्यों के उन्नयन में आधुनिक तकनीकी एवं अनुभवी शोधकर्ताओं को आवश्यकता पर बल देते हुए नवाचार के निर्माण की बात कही। अथ आयुर्वेद, गुरुग्राम के वरिष्ठ सलाहकार, डॉ. परमेश्वर अरोड़ा ने मधुमेह नियंत्रण एवं मुक्ति संबंधित आयुर्वेदिक विवेचना की व्याख्या प्रस्तुत करते हुए कहा कि प्राचीन ज्ञान को आधुनिक ज्ञान से जोडक़र ही सम्पूर्ण कल्याण संभव है। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-09/conference-(2).jpg" alt="Conference-(2)" width="900" height="646"></img><br />आयुष मंत्रालय, उड़ीसा सरकार में अध्यक्ष प्रो. (डॉ.) गोपाल सी. नंदा ने ‘वैश्विक स्वास्थ्य प्रणाली में आयुर्वेद का योगदान एवं सतत विकास के लक्ष्य’ विषय का उल्लेख करते हुए कहा कि हमें अभी आयुर्वेद, योग एवं प्राकृतिक चिकित्सा, यूनानी, सिद्ध तथा होम्योपैथी के अंतर्राष्ट्रीय विकास के लिए अवसर तलाशने हैं। टीडीयू बेंगलुरु के कुलपति पद्मश्री प्रो. (डॉ.) दर्शन शंकर ने ऑनलाइन प्रस्तुति के माध्यम से भारत के नोबल पुरस्कार पाने की दिशा में आयुर्वेद एवं आधुनिक चिकित्सा की अंतर्दृष्टि और एकीकृत शोध-समाधान पर महत्त्वपूर्ण वक्तव्य प्रस्तुत किया।<br />अंतर्राष्ट्रीय यूरोपियन संगठन के डिजास्टर मेडिसिन ग्रुप के अध्यक्ष प्रो. रॉबर्टो मुगावेरो, (डॉ.) गोपाल सी. नंदा, प्रो. सत्येन्द्र राजपूत, प्रो. पार्थ रॉय और नेपाल से आये विशिष्ट अतिथि बाबू काजी ने जीवन में आयुर्वेद के विविध पहलुओं को साझा किया। पतंजलि रिसर्च फाउंडेशन, हरिद्वार के उपाध्यक्ष डॉ. अनुराग वाष्र्णेय ने अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर आयुर्वेद के विस्तार एवं विकास के महत्त्वपूर्ण विषय पर विचार प्रस्तुत किया।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-09/conference-(3).jpg" alt="Conference-(3)" width="900" height="600"></img><br />साउथ टेक्सास सेंटर ऑफ एक्सीलेंस इन कैंसर रिसर्च के संस्थापक निदेशक प्रो. सुभाष सी. चौहान, एस. व्यास सम विश्वविद्यालय, बेंगलुरु के डिप्टी रजिस्ट्रार डॉ. वासुदेव वैद्य, शूलिनी विश्वविद्यालय, सोलन, हिमाचल प्रदेश की प्रो. पूनम नेगी, केंद्रीय विश्वविद्यालय एचएनबी गढ़वाल से औषधि विज्ञान के प्रो. अजय नामदेव आदि ने आयुर्वेद से नवीन नवाचारों की यात्रा में अपार सम्भावनाएँ, प्राचीन एवं आधुनिक चिकित्सा में संयोजन और चिकित्सीय लाभों पर प्रकाश डाला। <br />भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान, दिल्ली के डॉ. भूपेंद्र सिंह, ट्रांस डिसिप्लिनरी स्वास्थ्य विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय, बेंगलुरु की अनुशासनिक प्रो. (डॉ.) अश्विनी गोडबोले, अमेटी इंस्टीट्यूट ऑफ नैनोटेक्नोलॉजी, हरियाणा गुडग़ाँव के प्रो. अतुल ठाकुर, डोईवाला, देहरादून स्पर्श हिमालय विश्वविद्यालय के प्रो. (डॉ.) प्रदीप कुमार भारद्वाज, ऋषिकुल परिसर, हरिद्वार की प्रो. रूबी रानी अग्रवाल, पतंजलि रिसर्च अनुसंधान के वैज्ञानिक डॉ. अनुपम श्रीवास्तव आदि ने आयुर्वेद के विविध पहलुओं पर ज्ञान साझा किया। राष्ट्रीय-अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर विभिन्न शोधार्थियों, विद्वानों ने शोध पत्र प्रस्तुत किए।<br />आगन्तुक अतिथियों का आभार ज्ञापित करते हुए पतंजलि हर्बल रिसर्च डिविजन की विभागाध्यक्ष डॉ. वेदप्रिया आर्या ने आयुर्वेद की वैश्विक मान्यता एवं स्वीकृति के लिए साक्ष्य आधारित शोध पर बल दिया।<br />आयुर्वेद कॉलेज, हरिद्वार के प्राचार्य डॉ. अनिल कुमार ने कहा कि ऐसी संगोष्ठियाँ नवीन दृष्टिकोण प्रदान करती हैं। उन्होंने देश-विदेश से पधारे समस्त विद्वानों, वैद्यों, वैज्ञानिकों, चिकित्सकों एवं आयुर्वेद के सुधीजनों का धन्यवाद ज्ञापित किया।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>दिसम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3734/three-day-international-conference-%E2%80%98ayurdhan-2024%E2%80%99-concludes</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3734/three-day-international-conference-%E2%80%98ayurdhan-2024%E2%80%99-concludes</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Dec 2024 18:41:48 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-09/conference-%281%29.jpg"                         length="357526"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>जल चिकित्सा के चमत्कारिक सरल प्रयोग जो रोग मुक्त करते हैं</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">डॉ.  नागेन्द्र कुमार नीरज,  <br />निर्देशक व चिकित्सा प्रभारी<br />योग-प्राकृतिक-पंचकर्म चिकित्सा एवं अनुसंधान केन्द्र (योग-ग्राम)<br />पतंजलि योगपीठ, हरिद्वार (उत्तराखण्ड)</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3656/miraculous-simple-experiments-of-water-therapy-which-cure-diseases"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-05/158094252_1616841565174299_.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">   प्राकृतिक चिकित्सा पद्धति में सर्वाधिक जल चिकित्सा का प्रयोग किया जाता है। जल चिकित्सा के कुछ सरलतम प्रयोग प्रस्तृत लेख में समाहित किया गया है।<br />उपर्युक्त बताये गये प्रयोग डॉक्टर के निर्देशन व सलाह से ही करें। यहाँ जल चिकित्सा के चिकित्सकीय महत्ता की जानकारी दी गयी है। अर्थव वेद, ऋग्वेद तथा यजुर्वेद में जल को अमृत तथा विश्वभेषज कहा गया है। ‘‘अप्सुन्तरमृतं अप्सुभेषजम्’’ तथा आप इद्धाउ भेषजीरापो अभीव चातनी:। आपो विश्वस्य भेषजीस्तास्ते कृण्वन्तु भेषजम्। ऋग्वेद 10/136/3 तथा अर्थवेद 3/7/5 में सम सदृशमंत्र है ‘‘आपो विश्वस्थ भेषजीस्तास्त्वा मुमचन्तु श्रेत्रियात्’’ अर्थात् जल वैश्विक औषध है, जो निसन्देह निश्चय ही शरीर के सभी संस्थानों के रोगों को दूर करता है। ‘‘सुमित्रिया न आप औषधय: सन्तु।’’ युजुर्वेद 20/19 अर्थात् परम औषध जल हमारा सुहृद मित्र है। आयुर्वेद के शास्त्रों में भी जल चिकित्सा के महिमा का गान गाया गया है।<br />प्राकृतिक चिकित्सा में जल का विशेष महत्त्व है। योगग्राम में प्राकृतिक चिकित्सा के सैकड़ों तरीके अपनाये जाते है। योगग्राम हाइटेक नेचुरोपैथी, (पंचकर्म) आयुर्वेद एवं योग का विशालतम संस्थान है। योग के महान गुरु पतंजलि गौतम, कणाद आदि परम्परा के स्वामी रामदेव जी महाराज के संरक्षकत्त्व एवं चरक, सुश्रुत, वाग्भट्ट परम्परा के महान आयुर्वेद आचार्य श्री बालकृष्ण जी के निर्देशन में संचालित है जहाँ चिकित्सा के अनेक अद्भूत प्रयोग हो रहे है, जिससे योग ग्राम असाध्य-दु:साध्य एवं साध्य रोगियों के लिए तीर्थ स्थान बन गया है। योग आयुर्वेद एवं प्राकृतिक चिकित्सा तीनों के संगम से परिपूर्ण हजारों साल तक शिवालिक पहाडिय़ों एवं हरे-भरे वन-प्राणियों एवं वनस्पतियों से आच्छादित अरण्यवासी ऋषियों की तपोस्थली के सूक्ष्म तरंगों से आविष्ट ‘‘योगग्राम’’ में संचालित योगग्राम संस्थान आरोग्य के पावन भूमि पर दूर-दराजों, विभिन्न राज्यों एवं सरहदों से पार देश-विदेश से अतृप्त एवं अशान्त आत्माएं तथा विविध रोग ग्रस्त रोगी आकर अपने रोगों से मुक्ततो हो ही रहे है तथा अपने अस्त होते जीवन में आशा की नयी प्रकाश प्राप्त कर रहे है। ‘‘आतुरस्य विकार प्रशमनं स्वस्थस्य स्वास्थ्य रक्षणम्’’ के संकल्प के साथ स्वस्थ होकर लौट रहे है। योगग्राम तथा इसके साथ हमारे अन्य संस्थान निरामयम, पतंजलि योगपीठ वेलनेस सेन्टर, आसाम, पूना, गुजरात तथा अन्य कई राज्यों से संचालित वेलनेस सेन्टर से लाखों लोग लाभान्वित हो रहे हैं। राष्ट्रीय स्वास्थ्य सेवा संम्वर्धन स्वास्थ्य संरक्षण एवं विविध रोग निवारण चेतना जागरण का सतत महा प्रकल्प सतत प्रवाहमान है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>जल चिकित्सा के सर्वसाध्य प्रयोग</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>आँख तथा चेहरे पर छींटे मारना :</strong> प्रात: दो गिलास जल पीने के पश्चात मुँह में पानी भरें। मुँह बंद कर गाल फुलाएँ तथा लोटे या नल के जल से एक बार में 20-25 बार आँखों में छींटे मारें। पुन: मुँह का पानी फेंककर 3-4 बार इसी क्रिया को दोहरायें।<br /><strong>सिर एवं ऑखों का जल धारा प्रपात स्नान :</strong> सिर से 6 इंच की दूरी से जल की धारा ललाट पर इस प्रकार गिरायें कि पानी भौंहों पर गिरे। इससे आँखों की तरफ रक्त संचार तीव्र होता है। आँखों के रोग दूर होते हैं, चेहरे का सौन्दर्य निखरता है। <br /><strong>आँखों पर छीटें मारना :</strong> नेत्र प्रदाह में आँखें बन्द करके सौम्य पानी से आँखों पर छीटे मारें।<br />चूस-चूस कर जल पीना या आचमन करना : चाय के चम्मच का पाँचवा हिस्सा या दस बूंद जल को चूस-चूसकर घुमाते हुए कुल्ला करने की तरह मुँह में चलाते हुए आचमन करने से सभी प्रकार के ज्वर में लाभ पहुँचता है। कुछ ज्वर तो 5-7 बार के आचमन से ही दूर हो जाते हैं। 25 बार चूसने के बाद 5 मिनट रुकें। बीच-बीच में रुककर 5 से 10 बार आचमन करें।<br /><strong>गरम-ठण्डा सेक : </strong>यह प्राकृतिक चिकित्सा का चमत्कारिक प्रयोग है। इसका प्रयोग सभी प्रकार के सूजन या दर्द में कमाल का प्रभाव डालता है। एक बर्तन में खूब ठण्डा तथा दूसरे बर्तन में खूब गरम जल लें। तीन फलालेन या रोयेंदार टर्किश तौलिये लें। गर्म पानी वाले तौलिये को निचोडक़र अक्रान्त अंग पर रखें। ऊपर से सूखें तौलिये से ढक दें ताकि क्रिया-प्रतिक्रिया सही ढंग से हो। 3 मिनट के बाद ठण्डे कपड़े को निचोडकर 2 मिनट ढक कर रखें। 3-5 बार क्रम से 25 मिनट तक सेंक करें। सेंक हमेशा गर्म से प्रारम्भ करें तथा ठण्डे से समाप्त करें। ठण्डे से समाप्ति के बाद सूखे तौलये से भलीभॉति शुष्क घर्षण कर स्थानीय लपेट देकर विश्राम करें।<br />गरम ठण्डे सेंक से रक्तवाहिनियाँ फैलती तथा सिकुड़ती हैं। खून का दौरा नियमित तथा नियंत्रित होता है। न्यूरोवस्कुलर तथा न्यूरोमस्कुलर संचार सही होता है। अवरोध, तनाव तथा दबाव दूर होता है। विजातीय पदार्थ घुलकर बाहर आते हैं। ज्यादा देर तक गरम उपचार करने से उस अंग में कमजोरी तथा ठण्डे से उस अंग को शक्ति मिलती है। गर्म ठण्डे सेंक के प्रतिवर्त प्रभाव से मस्तिष्क से दर्द व सूजननाशक औषधि एंडोर्फिन तेजी से निकलकर दर्द व सूजन को दूर करती है। जीर्ण, खॉसी, दमा, न्यूमोनिया तथा टी.बी. में छाती तथा ऊपरी पीठ का, आँतों, पैंक्रियास, अपेण्डिक्स, गुदाद्वार का दर्द, गर्भाशय के दर्द में, पल्विक फ्लोर पेरिनियम का हाइड्रोथैरैपी के अन्र्तगत मेरे ‘‘गरम-ठण्डा कम्प्रेश’’ व्याख्यान का लाभ एक गायनिक आबेस्टेट्रिसियन डॉक्टर ने अपने प्रेक्टिस के दौरान इस प्रकार उठाया। प्रसव कराते समय सामान्य डेलिवरी नहीं हो पा रही थी। सीजेरियन की भी व्यवस्था कर ली गयी थी। अचानक उनके दिमाग में गरम-ठण्डा कम्प्रेश का विचार कौंधा, प्रयोग किया एवं सामान्य प्रसव कराने में सफल रही, इस प्रकार गरम-ठण्डा कम्प्रेश का चिकित्सा की दृष्टि से बहुआयामी महत्त्व है। यकृत, गुर्दे तथा आमाशय के रोग में उस अंग विशेष का 3 मिनट गरम, 2 मिनट ठण्डा क्रम से 3-5 बार सेंक करें। जादुई लाभ होता है।<br /><strong>अदरक, लहसुन व प्याज का गरम ठण्डा कम्प्रेस :</strong> प्रकृति के सहयोग से ध्यान के क्षणों में अन्वेषित यह चमत्कारिक प्रयोग लाइलाज दमा तथा अन्य असाध्य रोगियों के लिए दिव्य वरदान है। 50 ग्राम अदरक, 50 ग्राम प्याज तथा 20 ग्राम लहसुन को कूटकर रस निकालें। आधे रस से जिस अंग का सेंक करना है उसकी मालिश करें। बचे हुए आधे रस को गरम पानी में डाल दें। कूटे हुए खुज्झे को पोटली बनाकर गरम पानी में डाल दें। एक भगोने में रस मिश्रित गरम तथा दूसरे में बर्फ जैसा ठण्डा पानी लें। दमा, टी.बी., ब्रोंकाइटिस या खॉसी की स्थिति में गरम पानी में तौलिये के दोनों किनारों को पकडक़र भिगोयें, निचोडक़र छाती पर 3 मिनट रखें, ऊपर से सूखे तौलिये से ढकें। पुन: इस उल्टा लिटाकर पीठ का करें। 3 मिनट गरम, 2 मिनट ठण्डा क्रम से 5 बार 25 मिनट सेंक करने के बाद लपेट बाँधे। अनेक रोगियों पर गरम ठण्डा कम्प्रेस का सफल प्रयोग किया गया है। इन रागियों में असाध्य दमा के रोगी भी थे, जिन्हें बराबर ऑक्सीजन की आवश्यकता होती थी, स्टीरायड का निरन्तर प्रयोग करते थे। स्वस्थ हुए है।<br /><strong>किडनी का गरम कम्प्रेश : </strong>सी.के.डी. तथा अन्य गुर्दे के रोग में सिर्फ और सिर्फ 75-100 ग्राम अदरक लेकर कूटकर पूर्व-वत रस से मालिश तथा पोटली को गरम पानी में रखकर 20 मिनट सेंक करें।<br />यकृत की सूजन, पीलिया, गुर्दे की सूजन, किडनी फेल्योर, कमर दर्द, घुटने या संधियों के दर्द, आँतों तथा आमाशय की सूजन, अल्सर, एक्यूट गैस्ट्राइटिस, उदरशूल, सिरदर्द अर्थात् सभी प्रकार के दर्द तथा शूूल में गरम ठण्डा कम्प्रेस या सेंक कमाल का असर करता है। हजारों घरों तथा लाखों दिलों में यातनादायी पीड़ा से कराहते लोगों को राहत देकर गरम ठण्डा कम्प्रेस ने जगह बनायी है। किसी भी दर्द का मुख्य कारण खून मांसपेशीय व तंत्रिका (Neuro Vascular &amp; Neuromuscular flow ) के प्रवाह का अस्त-व्यस्त होने से हाता है। गरम-ठण्डा कम्प्रेश फ्लो (प्रवाह) को नियमित कर देता है। दर्द से राहत मिल जाता है। ठीक ही कहा गया है जहाँ फ्लो है वहाँ ग्लो है। ग्लो यानि आभा, प्रभा, चमक स्वास्थ्य, सुख शांति।<br />गरम ठण्डा कम्प्रेश या सेंक के बाद लपेट दें। जितना देर संभव हो बंधे रहने दें। यदि सिरदर्द, मूर्छा, चक्कर आना आदि लक्षण परिलक्षित होने पर लपेट खोल दें।<br /><strong>रीढ़ की गली पट्टी :</strong> तख्त या जमीन पर दरी या चटाई बिछा दें। आधा इंच मोटी, आठ इंच चौड़ी, पच्चीस इंच लम्बी सूती गीली पट्टी रीढ़ पर रखें। गर्दन से लेकर नितम्ब के नीचे वाली पूँछ कशेरुका टेलबोन पट्टी के सम्पर्क में रहे। जहां पर पट्टी रीढ़ को छू नहीं रही हो वहाँ पर कपड़े की गददी लगा दें ताकि रीढ़ को स्पर्श कर सकें। रीढ़ की पट्टी के दौरान एक पतले सूती कपड़े को भिगो निचोडक़र पेट तथा छाती पर रखें। पैर से ग्रीवा तक ऋतु अनुसार चादर या कम्बल से ढकें। शवासन एवं शिथिलीकरण में लेटे रहें।<br /><strong>अनिद्रा, स्नायु दौर्बल्य, नाड़ी की कमजोरी, नर्वस ब्रेकडाउन, अवसाद, मन:</strong> स्नायविक रोग, क्रोध, दुश्चिन्ता, रजोनिवृत्ति काल में गर्मी के झोंके, गर्मी, उत्ताप, लू, जलन, मंदाग्नि, कब्ज तथा गर्दन तोड़ बुखार में सर्वप्रथम समताप जल में भिगोई रीढ़ की पट्टी बाद में ठण्डे जल में भिगोई रीढ़ की पट्टी दिन में तीन-चार बार दें। रीढ़ से निकलने वाले स्नायु शरीर के  समस्त अंगों से जुड़े हुए हैं। ये स्नायु इन अंगों को नियंत्रित, नियमित एवं संचालित करते हैं। सामान्यावस्था में भी रीढ़ की ठण्डी पट्टी शरीर के समस्त अंगों को पोषण देकर स्वस्थ एवं शक्तिशाली बनाती है। यह जनरल टॉनिक का काम करती है।<br /><strong>स्थानीय वाष्प स्नान या नाड़ी स्वेदन :</strong> प्रेशर कुकर की सीटी हटाकर उसमें आवश्यकता के अनुसार 6 से 8 फीट लम्बे रबर की पाइप लगायें। प्रेशर कुकर में आवश्यकता अनुसार पानी भरकर स्टोव पर रखकर भाप बनायें। पाइप के दूसरे सिरे को तौलिये से पकडक़र आवश्यकता के अनुसार अलग-अलग अंगों पर स्थानीय वाष्प दें। चेहरा, सिर व गले, बाल, नेत्र कान आदि उध्र्व अंगों के रोगों में पाइप से भाप दें अथवा एक छोटे से पात्र में पानी गर्म करें। भाप बनने पर उस पात्र को तख्त या चारपाई पर रखकर सिर को कम्बल अथवा मोटे कपड़े या तौलिये से ढककर बर्तन के ढक्कन को धीरे-धीरे खोलें। सहन करने योग्य ही भाप लें। 10-15 मिनट तक अत्यन्त सावधानी से स्थानीय वाष्प लें। गर्दन से ऊपर के अंगों को भाप के लिए विद्युत चालित फेशियल सावना यंत्र भी मिलता है। किसी भी अंग का स्थानीय वाष्प देने के बाद ठण्डे पानी में भिगो निचोडक़र तेजी से घर्षण स्नान के बाद लपेट देने के योग्य अंगो को सूती ऊनी लपेट दें। जिन अंगों की लपेट नहीं दे सकते हैं उन अंगों का ठण्डा स्पंज बाथ देने के बाद गरम कपड़े से ढके।<br />इसके अतिरिक्त जहरीले कीटों के काटने, अंगों में मरोड़ या मोच आने चोट लगने, सभी प्रकार के दर्द व सूजन, घुटना, जंघा, कोहनी, कन्धे तथा कमर की सभी सन्धियों के अकडऩे, जकडऩे, पैरों की सूजन, यकृत, गुर्दे तथा पाचन तन्त्र के अन्य अंगों की सूजन, खाज, खुजली, बवासीर, गुदा द्वार का घाव, भगन्दर, दाँत का दर्द, दाँत का सेप्टिक, ग्लूकोमा, आँखों की स्टाई, इन्फेक्शन (आँखों को बन्द करके) तथा सभी प्रकार के स्थानीय रोग में स्थानीय भाप अत्यन्त उपयोगी तथा प्रभावी होती है। ब्रोंकाइटिस, दमा, न्यूमोनिया आदि फेफड़े सम्बन्धी रोगों में चेहरा छाती पीठ का स्थानीय भाप दें, ठण्ड़े के ज्यादा प्रयोग से कभी-कभी साँस की नलियों में ऐंठन आ जाती है। ठण्ड से बचें सावधानी रखें।<br /><strong>गरम पाद (पैर) स्नान :</strong> डेढ़-दो गिलास गरम पानी पिए। सिर, चेहरा तथा गले को धोयें। सिर पर गीला तौलिया बाँधे। स्टूल पर बैठ जायें। दोनों पैरों को सहने योग्य गरम पानी से आधे भरे ड्रम, टब अथवा बाल्टी में रखें। ग्रीवा से लेकर टब तक का हिस्सा गरम कम्बल से इस प्रकार ढकें कि भाप बाहर नहीं निकले। रोगी को पसीना आने तक गरम पाद स्नान लें। पसीना नहीं आने पर रोगी को गरम पानी पिलायें। टब में किनारे से गरम पानी डालकर तापमान बढ़ायें। गरम पानी घुटने तक डालें। गरमी के दिनों में 10-15 मिनट तथा जाडे के दिनों में 20-25 मिनट में पसीना आने लगता है। पसीना आने पर रोगी की स्थिति के अनुसार ठण्डा शावर स्नान, ठण्डा घर्षण मालिश अथवा स्पंज बाथ दें।<br />निम्न रक्तचाप दुर्बल तथा उच्च रक्तचाप के रोगियों को वाष्प स्नान तथा गरम पाद स्नान देते समय सावधानी रखनी चाहिए। नीबू, पानी तथा शहद स्नान के पहले तथा बाद में दें।<br />गरम पाद स्नान मृदु वाष्प स्नान का कार्य करता है। वाष्प स्नान एवं गरम पाद स्नान से पसीने के द्वारा गन्दगी तेजी से बाहर निकलती है। समस्त विष निष्कासक एवं वायटल अंग यकृत, गुर्दे, त्वचा हृदय, मस्तिष्क एवं फेफड़े सक्रिय और शान्त सौम्य हो जाते हैं। ये शक्तिशाली एवं स्वस्थ बनते है। सिर तथा ऊपर के अंगों की तरफ रक्त का दबाव कम होता है। उत्तेजना शान्त हो जाती है। फलत: सिरदर्द, उच्च रक्तचाप, अनिद्रा पैरों का दर्द, पैरों का ठण्डा होना, रक्तार्श, कंपकंपी देकर आने वाला ज्वर आदि रोग दूर होते हैं। गरम पाद स्नान से नींद अच्छी आती है। अनिद्रा दूर होती है।<br /><strong>ठण्डा स्पंज घर्षण स्नान :</strong> अशक्तएवं कमजोर मरीज जिन्हें वाष्प स्नान, गरम पाद स्नान या अन्य गरम उपचार के बाद, तीव्र ज्वर अथवा अत्यन्त अशक्ता एवं दूर्बलता की स्थिति में शावर बाथ या सर्वांग ठण्डा स्नान नहीं दे सकते हैं उनके लिए ठण्डा स्पंज घर्षण स्नान या ठण्डी मालिश संजीवनी का काम करती है। सर्वप्रथम रोगी का बायाँ हाथ, दाहिना हाथ, दाहिना पैर, बायाँ पैर, पेडू, छाती, जंघा, पीठ नितम्ब, गुदाद्वार, जननेन्द्रिय यानि अंग प्रत्यंग को ठण्डे गीले रोयेंदार टर्किश तौलिये से रगड़ते हुए घर्षण मालिश करें। घर्षण मालिश के लिए छोटे-छोटे तीन टर्किश तौलिये लें। इन्हें ठण्डे पानी में भिगो निचोडक़र बार-बार घर्षण मालिश करें। पानी गन्दा हो जाने पर बदल दें। अन्त में सूखे तौलिये से सारे शरीर का सूखा घर्षण करके शरीर को गरम कर लें। विश्राम करें। ठण्डी घर्षण मालिश की तरह रोयेंदार छोटे टर्किश तौलिया को गरम पानी में भिगो निचोडक़र गरम घर्षण मालिश तथा एक बार गरम, एक बार ठण्डा क्रम से गरम ठण्डा मालिश करें। रोगी को लाभ मिलता है। यह गरम-ठण्डा घर्षण रोगी की जीवनी शक्ति एवं स्थिति के अनुसार निर्धारित किया जाता है। घर्षण के लिए बर्फ का सादा ठण्डा पानी, नल का ठण्डा पानी, नीम के पत्ते उबले गरम पानी, ठण्डा पानी, 10 बूँदे डेटॉल ठण्डे या गरम पानी में डालकर घर्षण स्नान रोग की स्थिति के अनुसार दिया जाता है।<br /><strong>गीला चादर लपेट :</strong> हे जीव! तू जो अपने लिए करता है, वही लडक़े के लिए भी करे, तो परमेश्वर को संतोष होगा। तुझे पानी के उपचार पर श्रद्धा है, दवा पर नहीं। डॉक्टर रोगी को प्राणदान नहीं देता। वह भी तो प्रयोग ही करता है। जीवन की डोर तो ईश्वर का नाम लेकर, उस पर श्रद्धा रखकर तू अपना मार्ग मत छोड़- बापू की आत्मकथा ‘‘सत्य के प्रयोग’’ अंग्रेजी में The truth of my life अपने पुत्र मणिलाल गांधी को 104 डिग्री ज्वर में गीली चादर लपेट देने के पूर्व का चिन्तन। लपेट के प्रयोग के बाद ज्वर उतर गया। बापू ने अपने पुत्र को प्राकृतिक चिकित्सा एवं प्रभु की देन माना है। गीली चादर लपेट के लिए दो कम्बल, एक सूती सफेद साफ चादर एक पतले कपड़े का टुकड़ा, एक प्लास्टिक की चादर तथा दो तौलिये लें। बेंच, तख्त, पलंग, तनी चारपायी अथवा जमीन पर दोनों कम्बल बिछा दें। गरमी के दिनों में एक ही कम्बल पर्याप्त है। ऊपर से सूती सफेद चादर को नीम के पत्ते उबले पानी या सादे जल में भिगो निचोडक़र ग्रीवा के नीचे के अंग को लपेटने के लिए बिछायें।<br />रोगी के सिर, चेहरा तथा गर्दन को ठण्डे पानी से धो पोंछकर एक गिलास गरम पानी पिलायें। सिर पर गीला तौलिया बाँधें। सिर्फ कौपीन (अण्डरवीयर) पहनाकर रोगी को निर्वस्त्र लिटा दें। पहले वस्त्र से हाथों को बाहर निकालकर धड़ (सीना तथा पेट) को लपेटें। पैरों की तरफ चादर के एक किनारे से एक पैर को दूसरे किनारे से दोनों पैरों से लेकर गर्दन तक दूसरा भाग इस प्रकार लपेटें कि शरीर का हिस्सा गीले वस्त्र के सम्पर्क में रहे। ऊपर से प्लास्टिक चादर तत्पश्चात कम्बल से भलीभाँति लपेट दें। लपेट देने के बाद शरीर मिश्र की पिरामिड की ममी की तरह दिखता है। ठण्ड या बरसात के दिनों में जब शरीर से पसीना निकलना कठिन होता है। ऐसी स्थिति में चादर लपेटने के बाद उसमें दो गरम पानी थैली जंघा एवं छाती के पास रखें अथवा शरीर को प्लास्टिक की चादर में लपेट धूप में दें। बीच में गरम पानी पिलाते रहें। सभी प्रकार के गरम उपचार में सिर पर गीला तौलिया रखना तथा बीच-बीच में उस पर पानी डालते रहना नहीं भूलें।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>सामन्यत: गीली चादर लपेट का </strong></span><br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>प्रभाव चार चरणों में होता है </strong></span><br />प्रारम्भ में 5 से 15 मिनट बलदायक संकोचक ठण्डक (Cold) प्रभाव होता है। रक्त संचार तीव्र होता है। 5-10 मिनट में शरीर का तापमान बढक़र चादर के ठण्डक प्रभाव को कम करता हुआ शरीर एवं चादर के अन्दर का तापमान सम बराबर (न्यूट्रॉल) हो जाता है। शिथिल-सुखद एवं नींद की स्थिति पैदा होती है। मूत्राशय उद्दीप्त होता है। 10 मिनट की इस स्थिति के बाद शरीर का तापमान बढऩे लगता है। शरीर से गर्मी निकलनी प्रारम्भ होती है। तापोत्पादक (Thermal) प्रभाव से खून का दौरा तेज हो जाता है। त्वचा सक्रिय हो जाती है। पसीने की ग्रंथियाँ उत्तेजित हो जाती हैं। त्वचा, स्नायु नाड़ी मंडल संस्थान, निकोटिनिक व मसकेरिनिक रिसेप्टर्स हृदय, गुर्दे, यकृत, फेफड़े आदि अंग उत्तेजित एवं सक्रिय हो जाते है। कुल 25 से 30 मिनट में विष निष्कासक प्रभाव (Detoxifying Effect) तेज हो जाता है।<br />गीली चादर लपेट यकृत, गुर्दे, प्लीहा, फेफड़े, अग्नाशय की सूजन तथा इनसे सम्बन्धित रोग, पीलिया, चमड़ी के रोग, खुजली, शीत पित्त, सोरायसिस, ज्वर, जुकाम, न्यूमोनिया, सूजन, वात रोग, मोटापा, गठिया, संधिवात, इनफ्लूएंजा, ब्रोंकाइटिस, जीर्ण विषाक्ता, मलेरिया, मृगी, सिरदर्द, शराब, अफीम एवं अन्य नशीले पदार्थों के दुष्प्रभाव को दूर करने में उपयोगी है। गीली चादर लपेट रोगी की क्षमता के अनुसार 30 से 50 मिनट तक दी जाती है।<br />गीली चादर लपेट में पसीना आने पर शावर स्नान करायें। अशक्त दुर्बल रोगी को सौम्य गीले तौलिये से घर्षण स्पंज स्नान करायें।<br />लपेट के दौरान सिरदर्द, मू्र्छा, चक्कर आना इत्यादि लक्षण परिलक्षित होते हैं। ऐसी स्थिति में देर तक गीली चादर लपेट नहीं दें।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>निषेध </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">रक्तहीनता, अशक्ता, हृदय रोग, फेफड़े के रोग, वातजन्य गठिया आदि स्थिति में गीली चादर लपेट नहीं दें।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>सावधानी</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">स्टीम बाथ, गरम पैर स्नान, गीली चादर लपेट, कलर थर्मोलियम, ग्रीन हाउस थर्मोलियम आदि गरम चिकित्सा में पसीने से यूरिया, यूरिक एसिड, लैक्टिक एसिड, अमोनिया आदि बॉयोकेमिकल टॉक्सिक विजातीय मेटाबोलाइट्स निकल जाते है। इलेक्ट्रोलाइट्स की कमी न हो इसका ख्याल रखें। कमजोरी को दूर करने के लिए नीबू पानी शहद पिलायें।<br />चमत्कारिक ठण्डी पट्टियाँ : रोयेंदार टर्किश या उपलब्ध स्वच्छ सूती कपड़े को 3-4 तहकर ठण्डे पानी में भिगोकर निचोडक़र आक्रान्त अंग पर 5 से 15 मिनट तक रखें। ऊपर से सूखे तौलिये या ऊनी कपड़े से ढक दें। पानी का यह अनोखा किन्तु छोटा सा प्रयोग अपने जादुई प्रभाव से सभी रोग तुरन्त दूर कर देता है।<br />5 वर्षीय टिंकू को 48 घंटे से पेशाब रूका हुआ था। असह्य पीड़ा से ग्रस्त एवं बेचैन होकर मेरे पास लाया गया। ठण्डी पट्टी पेडू तथा मूत्रेन्द्रिय पर रखी गई। 15 मिनट बाद चमत्कार हुआ। खुलकर पेशाब आया। पीड़ा से मुक्ति मिली। चैन मिला। चेहरे पर मुस्कान खिल गई। दो माह की अपूर्वा रोये जा रही थी। उसकी माँ बेचैन थी। तभी मेरे पास लायी गई। पेट पर सूती रूमाल भिगोकर पट्टी रखी। अपूर्वा सो गई। दर्द की पीड़ा से मुक्त थी।<br />6 माह की प्रिया पेट की पीड़ा से तड़प रही थी। इस पीड़ा को अभिव्यक्तकरने के लिए वह लगातार रोये जा रही थी। उसकी माँ समझ नहीं पा रही थी कि क्या करें? कई दिनों से सो नहीं पायी थी। मेरे पास लायी गई। पेडू पर ठण्डी पट्टी रखते ही चमत्कार हो गया। खूब सोयी। सोकर उठने पर पीड़ा से मुक्त होकर मुस्कुरा रही थी।<br />9 वर्ष की माधवी योनिद्वार मूत्र नली के संक्रमण से तड़प रही थी। उसे पर्याप्त मात्रा में पानी पिलाया गया तथा योनि द्वार पर बर्फ की ठण्डी पट्टी 15 मिनट के अन्तराल से रखी गई। यातना से मुक्ति मिली। ज्वर में ठण्डी पट्टी चमत्कार करती है।<br />योनि, गुदा, पेट, पैर, एड़ी, पिण्डलियों, हाथ, आँख, घुटने, सिर आदि में जलन, सूजन, दर्द, पीड़ा एवं ज्वर होने पर ठण्डी पट्टी रखने से शीघ्र राहत, रोग लक्षणों से मुक्ति एवं शक्तिमहसूस होती है। कटने, जलने, चोट, रक्तश्राव तथा किसी भी आकस्मिक चोट में ठण्डी पट्टी लाभ पहुँचाती है।<br />चमत्कारिक बलदायक लपेट : आक्रान्त अंग को सूखे तौलिये से रगडक़र-रगडक़र गरम सेंक अथवा स्थानीय भाप द्वारा गरम करने के तुरन्त बाद चारों तरफ से सूती कपड़े को भिगो निचोडक़र तीन बार ठण्डी सूती पट्टी से लपेटें। ऊपर से सूखा ऊनी कपड़ा इस प्रकार लपेटें कि नीचे का सूती कपड़ा दिखे नहीं। वायु अवरुद्ध रहे। इस ठण्डी गरम लपेट से सूजन, अन्दरूनी घाव, चोट, जलन, दर्द तथा पीड़ा दूर होती है।<br />फेफड़े तथा हृदय रोग में छाती की लपेट (12 फीट 10 इंच), पेट सम्बन्धी समस्त रोगों में पेट की लपेट (6 फीट, 12 इंच), गले सम्बन्धी रोगों में गले की लपेट (3 फीट, 4 इंच), सिर सम्बन्धी रोग में सिर की लपेट (5 फीट, 10 इंच), पैरों सम्बन्धी रोग में पैर की लपेट (10 फीट, 4 इंच), घुटने के दर्द में घुटने की लपेट (4 फीट, 4 इंच), बेचैनी, मेनिनजाइटिस, न्यूमोनिया, यकृत की सूजन, मूत्र ग्रंथियो में सूजन, अनिद्रा, स्नायविक, शूल तथा मूर्छा में पिण्डलियों की लपेट (6 फीट, 4 इंच), पैरों की एड़ी से लेकर घुटने तक दें। पिंडलियों के ठण्डा रहने पर जंघा की संधि से लेकर टखने की संधि तक लपेट दें। हाथ के रोगों में हाथ की लपेट (4 फीट, 4 इंच), वक्ष स्थल एवं उदर सम्बन्धित रोग में धड़ की लपेट (8 फीट, 2 इंच), गुर्दे, मूत्र, प्रोस्टेट तथा गर्भाशय सम्बन्धित रोग में सूती ऊनी कौपीन या लंगोट यानि टी पैक दें ।<br />लपेट में सर्वप्रथम उपर्युक्तमाप की सूती लपेट रोगग्रस्त अंग पर बाँधे। ऊपर उसी नाप की ऊनी लपेट इस प्रकार बाँधे कि नीचे की सूती लपेट दिखे नहीं। लपेट के अन्दर वायु का प्रवेश नहीं हों। संभव हो तो ऊनी लपेट के बाद उस अंग को सूती या ऊनी कपड़े से ढक दें। लपेट को न तो इतना ढीला छोड़े कि वायु अन्दर प्रवेश करके समुचित क्रिया-प्रतिक्रिया में अवरोध उत्पत्न करें और न इतनी कसकर बांधे कि रक्त संचार अवरुद्ध हो तथा रोगी बेचैनी महसूस करें। अशक्तएवं दुर्बल मरीज को विश्राम करायें। नींद आ जाये तो अच्छी बात है।<br />जल चिकित्सा के संदर्भ में विस्तृत अनुसंधान से परिपूर्ण जानकारी के लिए प्रस्तुत लेखक की पुस्तक जल चिकित्सा चमत्कार एवं व्यवहार तथा दूसरी पुस्तक जल चिकित्सा आयुवैज्ञानिक प्रयोग अवश्य पढें। इन पुस्तकों में जल के साथ सूर्य चिकित्सा, वायु चिकित्सा, मिट्टी चिकित्सा एवं आकाश अपवास चिकित्सा के संदर्भ में विस्तृत शोधपूर्ण जानकारी दी गयी है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3656/miraculous-simple-experiments-of-water-therapy-which-cure-diseases</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3656/miraculous-simple-experiments-of-water-therapy-which-cure-diseases</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Nov 2024 17:43:04 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/158094252_1616841565174299_.jpg"                         length="282164"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि द्वारा निर्मित मृदा परीक्षण मशीन ‘धरती का डॉक्टर’ को आई.सी.ए.आर. ने किया प्रमाणित</title>
                                    <description><![CDATA[<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>रसायनों के अंधाधुंध प्रयोग से कृषि भूमि प्रदूषित व बंजर हो रही है: स्वामी रामदेव</strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>‘धरती का डॉक्टर’ भारत सरकार द्वारा पेटेंट व CE-सर्टिफिकेट प्राप्त: आचार्य बालकृष्ण</strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>ये देश की पहली मशीन है जिसके द्वारा सभी 12 पैरामीटर्स की सटीक जाँच की जा सकती है: डॉ. राजेन्द्र कुमार यादव</strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">      <img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/dharti-ka-doctor-machine-(4.jpg" alt="Dharti-Ka-Doctor-Machine-(4" width="1000" height="748" />पतंजलि विश्वविद्यालय के प्रांगण में मृदा परीक्षण मशीन ‘धरती का डॉक्टर’ को भारतीय कृषि अुनसंधान परिषद (ICAR) के केन्द्रीय मृदा लवणता अनुसंधान संस्थान के द्वारा प्रमाणन-पत्र प्रदान किया गया। <br />इस अवसर पर पतंजलि योगपीठ के संस्थाक अध्यक्ष परम पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज ने बताया कि धरती का डॉक्टर एक अत्याधुनिक</h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3661/soil-testing-machine--dharti-ka-doctor--manufactured-by-patanjali-has-been-certified-by-icar"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-05/dharti-ka-doctor-machine-(1.jpg" alt=""></a><br /><ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>रसायनों के अंधाधुंध प्रयोग से कृषि भूमि प्रदूषित व बंजर हो रही है: स्वामी रामदेव</strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>‘धरती का डॉक्टर’ भारत सरकार द्वारा पेटेंट व CE-सर्टिफिकेट प्राप्त: आचार्य बालकृष्ण</strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>ये देश की पहली मशीन है जिसके द्वारा सभी 12 पैरामीटर्स की सटीक जाँच की जा सकती है: डॉ. राजेन्द्र कुमार यादव</strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">   <img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/dharti-ka-doctor-machine-(4.jpg" alt="Dharti-Ka-Doctor-Machine-(4" width="1000" height="748"></img>पतंजलि विश्वविद्यालय के प्रांगण में मृदा परीक्षण मशीन ‘धरती का डॉक्टर’ को भारतीय कृषि अुनसंधान परिषद (ICAR) के केन्द्रीय मृदा लवणता अनुसंधान संस्थान के द्वारा प्रमाणन-पत्र प्रदान किया गया। <br />इस अवसर पर पतंजलि योगपीठ के संस्थाक अध्यक्ष परम पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज ने बताया कि धरती का डॉक्टर एक अत्याधुनिक मृदा परीक्षण मशीन है जिससे मृदा की सटीक जाँच परिणाम कम लागत एवं कम समय में प्राप्त किए जा सकते हैं। <br />उन्होंने कहा कि रसायनों के अंधाधुंध प्रयोग से हमारी अन्न व औषधि प्रदाता कृषि भूमि प्रदूषित व बंजर हो रही है जिसको समय पर मशीन के द्वारा जाँच कर सुधारा जा सकता है। उन्होंने कहा कि हम किसानों की आय को दोगुना करने हेतु संकल्पित हैं जिसमें यह मृदा परीक्षण मशीन अत्यंत सहायक सिद्ध होगी।  <br />भरूआ एग्री साइंस के प्रबंध निदेशक परम श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज ने बताया कि धरती का डॉक्टर मृदा परीक्षण मशीन के द्वारा मृदा स्वास्थ्य के 12 आवश्यक मानकों का परीक्षण किया जाता है जिसमें मुख्य पोषक तत्व उपलब्ध नाइट्रोजन, फास्फोरस व पोटाश एवं गौण पोषक तत्व बोरॉन, आयरन, जिंक, कॉपर एवं मैंगनीज सम्मिलित हैं। इस मशीन को भारत सरकार द्वारा पेटेंट तथा ष्टश्व-सर्टिफिकेट प्राप्त है। <br />उन्होंने कहा कि इस मशीन को पतंजलि के वैज्ञानिकों द्वारा वर्षों के व्यापक शोध के बाद विकसित किया गया है जो किसानों के लिए वरदान सिद्ध होगी। यह मशीन किसानों की कृषि सम्बंधी प्रत्येक समस्या के लिए सर्वोत्तम संभव समाधान प्रदान करती है। श्रद्धेय आचार्य जी ने बताया कि यह मशीन उपयोग में बहुत ही सरल है। इसके द्वारा फसलानुसार उर्वरक संस्तुतियाँ रासायनिक, जैविक एवं मिश्रित तीनों प्रकार से प्राप्त की जा सकती हैं।<br />केन्द्रीय मृदा लवणता अनुसंधान संस्थान के निदेशक डॉ. राजेन्द्र कुमार यादव ने कहा कि धरती का डॉक्टर देश के किसानों तथा भारत सरकार की मृदा स्वास्थ्य योजना के लिए बड़ी उपयोगी मशीन साबित होगी। <br />उन्होंने कहा कि हमारा स्वास्थ्य धरती के स्वास्थ्य के साथ जुड़ा है। मृदा स्वास्थ्य के लिए 12 पैरामीटर्स हैं जिनके आधार पर मिट्टी की गुणवत्ता निर्धारित की जाती है। हमारी टीम ने इस मशीन पर गहन परीक्षण किया जिसमें पाया गया कि यह देश की ऐसी पहली मशीन है जिसके द्वारा सभी 12 पैरामीटर्स की सटीक जाँच की जा सकती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/dharti-ka-doctor-machine-(1.jpg" alt="Dharti-Ka-Doctor-Machine-(1" width="900" height="601"></img><br />इस अवसर पर  केन्द्रीय मृदा लवणता अनुसंधान संस्थान के प्रधान वैज्ञानिक एवं विभागाध्यक्ष डॉ. अरविन्द कुमार राय एवं पतंजलि संस्थान की ओर से डॉ. अशोक कुमार मेहता, भरूआ एग्री साइंस के निदेशक डॉ. ऋषि कुमार के साथ प्रमुख वैज्ञानिक विक्रांत वर्मा, हेमंत त्यागी एवं डॉ. आशुतोष गुप्ता आदि उपस्थित रहे।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3661/soil-testing-machine--dharti-ka-doctor--manufactured-by-patanjali-has-been-certified-by-icar</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3661/soil-testing-machine--dharti-ka-doctor--manufactured-by-patanjali-has-been-certified-by-icar</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Nov 2024 17:36:04 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/dharti-ka-doctor-machine-%281.jpg"                         length="469796"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>आयुर्वेदिक औषधि Bronchom है, स्टेरॉयड से अधिक प्रभावशाली, Peer-reviewed अंतरराष्ट्रीय जर्नल Molecular Medicine में शोध प्रकाशित</title>
                                    <description><![CDATA[<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong>पतंजलि का लक्ष्य, रोग-मुक्त विश्व : आचार्य बालकृष्ण</strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">      24 अगस्त। आयुर्वेदिक औषधि ब्रोंकॉम अस्थमा रोग में अत्यंत कारगर औषधि है। यह शोध अमेरिका के विश्व-प्रसिद्ध वैज्ञानिक प्रकाशन Springer Nature के peer-reviewed जर्नल Molecular Medicine में प्रकाशित हुआ है।<br />इस अवसर पर आचार्य बालकृष्ण जी ने कहा कि जब कोई दवाई कार्य नहीं करती है, तब एलोपैथी में रोगियों को दिया जाता है भयानक स्टेरॉयड, जो तत्काल तो कुछ प्रभाव दिखाती  है, परन्तु उसके दुष्प्रभाव से जीवन दुखदाई बन जाता है, उसके बाद भी बीमारी ठीक होने की कोई आशा की किरण नहीं दिखाई देती।<br />उन्होंने बताया कि अब अस्थमा के</h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3622/ayurvedic-medicine-bronchom-is-more-effective-than-steroids--research-published-in-peer-reviewed-international-journal-molecular-medicine"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-05/research-paper---bronchom_p.jpg" alt=""></a><br /><ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(230,126,35);"><strong>पतंजलि का लक्ष्य, रोग-मुक्त विश्व : आचार्य बालकृष्ण</strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">   24 अगस्त। आयुर्वेदिक औषधि ब्रोंकॉम अस्थमा रोग में अत्यंत कारगर औषधि है। यह शोध अमेरिका के विश्व-प्रसिद्ध वैज्ञानिक प्रकाशन Springer Nature के peer-reviewed जर्नल Molecular Medicine में प्रकाशित हुआ है।<br />इस अवसर पर आचार्य बालकृष्ण जी ने कहा कि जब कोई दवाई कार्य नहीं करती है, तब एलोपैथी में रोगियों को दिया जाता है भयानक स्टेरॉयड, जो तत्काल तो कुछ प्रभाव दिखाती  है, परन्तु उसके दुष्प्रभाव से जीवन दुखदाई बन जाता है, उसके बाद भी बीमारी ठीक होने की कोई आशा की किरण नहीं दिखाई देती।<br />उन्होंने बताया कि अब अस्थमा के रोगियों के लिए आयुर्वेद की प्रमाणित दवा Bronchom नया जीवन ले कर आयी है। जब एलोपैथिक स्टेरॉयड भी काम नहीं करता है तब यह काम करती और इसका कोई दुष्प्रभाव भी नहीं है। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/tgdfggdf.jpg" alt="tgdfggdf" width="1100" height="747"></img><br />Mixed Granulocytic Asthma  के animal (mouse) modal पर किए गए शोध में Bronchom ने dose-dependent तरीके से hyper responsiveness को कम किया।<br />इसके साथ ही श्वसन तंत्र में ईसिनोफिल्स और न्यूट्रोफिल्स और म्यूकस सीक्रिशन को एलोपैथिक स्टेरॉयड की तुलना में अधिक बेहतर तरीके से ठीक किया। यह प्रमाण है कि Bronchom, स्टेरॉयड से अधिक प्रभावी है।<br />आचार्य जी ने कहा कि आयुर्वेद के विज्ञान को नवीन तकनीकों के माध्यम से वैश्विक मंच पर प्रस्तुत कर, पतंजलि रोग-मुक्त विश्व के अपने लक्ष्य को प्राप्त करने के लिए प्रतिबद्ध है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">यह रिसर्च पेपर इस लिंक पर उपलब्ध है: <br />https://molmed.biomedcentral.com/articles/10.1186/ s10020-024-00888-7</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>अक्टूबर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3622/ayurvedic-medicine-bronchom-is-more-effective-than-steroids--research-published-in-peer-reviewed-international-journal-molecular-medicine</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3622/ayurvedic-medicine-bronchom-is-more-effective-than-steroids--research-published-in-peer-reviewed-international-journal-molecular-medicine</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Oct 2024 17:48:47 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/research-paper---bronchom_p.jpg"                         length="337445"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अमेरिका के रिसर्च जर्नल Scientific Reports के अनुसार आयुर्वेदिक औषधि रीनोग्रिट है किडनी रोगो के लिए है प्रभावशाली उपचार</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><strong>आयुर्वेद सत्य है, यह एक तथ्य है, क्योंकि अनुसन्धान का प्रमाण है : आचार्य बालकृष्ण</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">हरिद्वार, 22 अगस्त।  देश में बिना तथ्य के षड्यंत्रपूर्वक एक अफवाह फैलाने का प्रयास किया गया कि आयुर्वेदिक दवाइयों से किडनी खराब होती है। परन्तु, आयुर्वेदिक औषधि रीनोग्रिट ने न केवल कैंसर की एलोपैथिक दवा Cisplatin से खराब हुए किडनी को ठीक किया अपितु किडनी सेल्स पर पडऩे वाली ऑक्सीडेटिव स्ट्रेस को भी ठीक किया।<br />ये हम नहीं कह रहे, अमेरिका का प्रसिद्ध रिसर्च जर्नल Nature प्रकाशन का Scientific Reports कह रहा है।<br />इस रिसर्च पेपर को आप विस्तार से देख सकते हैं-<br />https://www.nature.com/articles/s41598- 024-69797-3</h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3625/according-to-the-american-research-journal-scientific-reports--the-ayurvedic-medicine-renogrit-is-an-effective-treatment-for-kidney-diseases"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-05/kii1.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong>आयुर्वेद सत्य है, यह एक तथ्य है, क्योंकि अनुसन्धान का प्रमाण है : आचार्य बालकृष्ण</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">हरिद्वार, 22 अगस्त।  देश में बिना तथ्य के षड्यंत्रपूर्वक एक अफवाह फैलाने का प्रयास किया गया कि आयुर्वेदिक दवाइयों से किडनी खराब होती है। परन्तु, आयुर्वेदिक औषधि रीनोग्रिट ने न केवल कैंसर की एलोपैथिक दवा Cisplatin से खराब हुए किडनी को ठीक किया अपितु किडनी सेल्स पर पडऩे वाली ऑक्सीडेटिव स्ट्रेस को भी ठीक किया।<br />ये हम नहीं कह रहे, अमेरिका का प्रसिद्ध रिसर्च जर्नल Nature प्रकाशन का Scientific Reports कह रहा है।<br />इस रिसर्च पेपर को आप विस्तार से देख सकते हैं-<br />https://www.nature.com/articles/s41598- 024-69797-3<br />इस अवसर पर पतंजलि योगपीठ के महामंत्री आचार्य बालकृष्ण जी महाराज ने कहा कि आयुर्वेद के विभिन्न ग्रंथों में किडनी रोगों की औषधियों का वर्णन है और पुरातन समय से ही इन रोगों का उपचार प्रभावकारी रूप से किया जा रहा है। उन्होंने आगे कहा कि आयुर्वेद ही सत्य है, यह एक तथ्य है, क्योंकि अनुसन्धान का प्रमाण है। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/research-paper-(5).jpg" alt="Research-paper-(5)" width="1000" height="1313"></img></h5>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/kol.jpg" alt="kol" width="1000" height="1313"></img></p>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/kol2.jpg" alt="kol2" width="1000" height="1313"></img></p>
<p> </p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>अक्टूबर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3625/according-to-the-american-research-journal-scientific-reports--the-ayurvedic-medicine-renogrit-is-an-effective-treatment-for-kidney-diseases</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3625/according-to-the-american-research-journal-scientific-reports--the-ayurvedic-medicine-renogrit-is-an-effective-treatment-for-kidney-diseases</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Oct 2024 17:45:40 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/kii1.jpg"                         length="261695"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>साक्ष्य आधारित लिवोग्रिट एक प्रभावी और सुरक्षित औषधि</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">डॉ. अनुराग वार्ष्णेय <br />उपाध्यक्ष- पतंजलि अनुसंधान संस्थान</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3599/evidence-based-livogrit-is-an-effective-and-safe-medicine"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/livogrit-(1).jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">  नई औषधियों की खोज और विकास के दो बड़े आयाम हैं- एक इनकी efficacy यानि दवा का प्रभाव कैसा है? और यह कैसे काम करती है? साथ ही साथ यह बीमारी के किन-किन कारणों पर असर कारक है, तथा दूसरा इनकी safety या जिसे दवाई का टोक्सिकोलॉजिकल अस्सेस्मेंट भी कहते हैं, जिसमें यह पता लगाने का प्रयास किया जाता है कि क्या बनाई गई नई औषधि का कोई दुष्प्रभाव है या नहीं और अगर है तो वह कितनी मात्रा लेने के बाद और कितने समय के पश्चात हो रहा Efficacy और safety दोनों ही औषधियों के विकास और निर्माण के महत्पूर्ण घटक हैं और इसी से यह प्रमाणित होता है कि कोई औषधि कितने लम्बे समय तक कारगर साबित होगी।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>पतंजलि की सभी औषधियाँ साक्ष्य आधारित</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">पतंजलि की सभी औषधियां इस पूरी प्रक्रिया से गुजरने के बाद ही बाजार में रोगियों के लिए उपलब्ध कराई जाती है, इसलिए ही इन्हें साक्ष्य आधारित औषधियों की संज्ञा दी गई है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>लिवर कोशिकाओं पर गहन अनुसंधान</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">इस प्रक्रिया को जानने के लिए लिवर कोशिकाओं के ऊपर एक शोध किया गया। लिवर हमारे शरीर का दूसरा सबसे बड़ा अंग है और यह एक तरह से सबसे मेहनती अंग भी है। इसका एक प्रमुख कार्य ड्रग मेटाबोलिज्म है अर्थात् जो भी औषधियां हम खाते हैं उनको रासायनिक प्रक्रियाओं द्वारा शरीर के लिए आसान बनाना होता है। इन एलोपैथिक और सिंथेटिक दवाइयों के सेवन से यकृत या लिवर में डिली (ड्रग इंडयूस्ड लिवर इंजरी) पैदा हो जाती है जिसका प्रभाव लिवर के साथ-साथ पूरे शरीर पर पड़ता है। इस शोध के माध्यम से यह जानने का प्रयास किया गया कि क्या यकृत पर पडऩे वाले इन दुष्प्रभावों को आयुर्वेदिक औषधियों के माध्यम से ठीक किया जा सकता है। अमेरिका के विभिन्न अस्पतालों में भर्ती हुए लगभग 1321 रोगियों पर हुए एक शोध से एक आश्चर्यजनक डाटा सामने आया जिससे यह पता चला कि एक्यूट लिवर फेलियर की घटनाएं उन रोगियों के साथ ज़्यादा घटित हुई जिन्होंने बुखार में प्रयोग होने वाली दवाई पैरासिटामोल का प्रयोग बहुत लम्बे समय तक और अधिक मात्रा में किया था। गर्भावस्था के दौरान और दिल की बीमारियों में दी जाने वाली दवाइयों से भी यकृत के काम करना बंद करने की घटनाएं अधिक देखी गई।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>आयुर्वेद का सरलीकरण</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">आयुर्वेद में वर्णित विभिन्न औषधियों के सन्दर्भ से बनाए गए सर्वकल्प क्वाथ जो पुनर्नवा, भूमि आंवला, और मकोय जड़ी-बूटियों से निर्मित हैं में निहित विभिन्न फाइटोकेमिकल के एक्सट्रैक्ट और फार्मूलेशन बनाये गए जिससे रोगियों और उनके परिवारजन बीमारी के समय काढ़े को बनाने वाली परेशानी से बच सकें। उसके बाद इन्हीं अर्क से बनाए गए लिवोग्रिट की Efficacy और safety को सिद्ध करने के लिए शोध भी किया गया। इस शोध में यह देखा गया कि क्या सर्वकल्प क्वाथ या लिवोग्रिट के प्रयोग से यकृत की कार्यशीलता में सुधार किया जा सकता है और क्या डिली को भी ठीक किया जा सकता है या नहीं। शोध के लिए सबसे पहले मानव यकृत कोशिकाओं को अनुसंधान प्रयोगशाला में निर्मित कर उन्हें एक रसायन, कार्बन टेट्रा क्लोराइड (CCL4) दिया गया, जोकि एक औद्योगिक रसायन है और डिली की उत्पत्ति का एक प्रमुख कारण भी है। जब यह रसायन इन कोशिकाओं में प्रेरित किया गया तो इन कोशिकाओं का जीवन कम हो गया अर्थात् इनकी मृत्यु होने लगी। तत्पश्चात सर्वकल्प क्वाथ देने पर उन कोशिकाओं की पुन: उत्पत्ति होने लगी। इन कोशिकाओं की मृत्यु के दो प्रमुख कारण थे, पहला इन सेल्स में ऑक्सीडेटिव स्ट्रेस का शुरू होना और दूसरा जो माइटोकॉन्ड्रिया हमारे सेल्स का पावर हाउस है, का मेम्ब्रेन पोटेंशियल कम होना। रिएक्टिव ऑक्सीडेटिव स्ट्रेस और एमएमपी स्तर जो औद्योगिक रसायन की वजह से बढ़ गया था वह भी डोज़ डिपेंडेंट तरीके से कम हुआ और यह दोनों पैरामीटर्स लिवोग्रिट के माध्यम से पुन: सही अवस्था में आ गए।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>लिवोग्रिट का चूहों पर सफल प्रयोग</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">इसके बाद इन-वीवो शोध के लिए विन्स्टर चूहों को चुना गया। 9 हफ्तों तक किए गए इन शोध में विभिन्न पैरामीटर्स को जांचा गया जिसमें सीरम एएलटी और सीरम एएसटी प्रमुख हैं, शोध में पाया गया कि सर्वकल्प क्वाथ या लिवोग्रिट देने पर इन पैरामीटर्स का स्तर डोज़ डिपेंडेंट और टाइम डिपेंडेंट तरीके से कम हुआ। एक अन्य पैरामीटर सीरम बिलीरुबिन जोकि पीलिया के समय भी नापा जाता है वह भी सीसीएल 4 के प्रयोग से बढ़ चुका था वह भी लिवोग्रिट के माध्यम से डोज़ डिपेंडेंट तरीके से कम हुआ। स्ट्रेस की वजह से जानवरों में कोलेस्ट्रॉल और यूरिक एसिड के बढ़े हुए स्तर को भी इन आयुर्वेदिक औषधियों के माध्यम से कम किया। <br />इन्हीं दवाइयों के साथ-साथ ही सिलिमेरिन जोकि एक कारगर ऐलोपैथिक औषधि है पर भी शोध किये गए, तत्पश्चात देखा गया कि यकृत की कोशिकाओं पर दोनों का क्या प्रभाव पड़ता है और पता लगा कि लिवोग्रिट अपने समकक्ष सिलिमेरिन से ज़्यादा प्रभावकारी है।<br />सीसीएल 4 के कारण इन यकृत कोशिकाओं में फाइब्रोसिस, लिम्फोसिस्टिक इंफिल्ट्रेशन, और हेपैटोसेलुलर वैक्यूओलेशन जैसी समस्या पाई गई, जिसका मतलब इन कोशिकाओं के बीच बहुत बड़ी-बड़ी खाली जगह बननी शुरू हो गई, लिवोग्रिट को डोज़ डिपेंडेंट और टाइम डिपेंडेंट तरीके से देने पर इन समस्याओं में भी कमी आई। <br />इन शोधों से यह निष्कर्ष निकला कि सर्वकल्प क्वाथ या लिवोग्रिट एक असरकारक औषधि है। उसके बाद सेफ्टी और टॉक्सिकोलॉजी पर कार्य करने के लिए रेगुलेटरी गॉइडलाइंस और ओसीडी गॉइडलाइन के अनुरूप 28  दिन तक 1000 mg/kg डोज़ दी गई और किसी भी प्रकार का दुष्प्रभाव देखने को नहीं मिला, तत्पश्चात महत्वपूर्ण अंगो की अलग-अलग हिस्टोपैथोलॉजी करने के बाद यह पता लगा कि इन अंगो में आयुर्वेदिक औषधि लिवोग्रिट देने से किसी भी प्रकार का कोई साइड इफ़ेक्ट नहीं है। <br />लाल रक्त कणिकाओं और श्वेत रक्त कणिकाओं, तथा 118 अलग-अलग प्रकार के पैरामीटर्स देखने के बाद यह निष्कर्ष प्राप्त हुआ कि लिवोग्रिट हर प्रकार से एक सुरक्षित और असरदारक औषधि है। </h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#F8CAC6;border-color:#F8CAC6;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(248,202,198);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>आयुर्वेद की पुन: प्रतिष्ठा में पतंजलि की भूमिका</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">भारत के प्राचीन ग्रंथों में विभिन्न प्रकार के औषधीय पेड़-पौधों का वर्णन है, परन्तु अपनी भाषा का ज्ञान न होने के कारण यह विद्या हमारे देश से विलुप्त होती जा रही थी। परन्तु पतंजलि इस अनमोल धरोहर को जन-जन तक पहुंचाने का संकल्प लेकर, साक्ष्य आधारित आयुर्वेदिक औषधियों से हर नागरिक को रोग मुक्त कर विश्व को आगे बढऩे के लिए प्रोत्साहित कर रही है।</h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पतंजलि रिसर्च</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3599/evidence-based-livogrit-is-an-effective-and-safe-medicine</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3599/evidence-based-livogrit-is-an-effective-and-safe-medicine</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Sep 2024 17:54:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/livogrit-%281%29.jpg"                         length="203559"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        