<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/189/karyashala" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>कार्यशाला - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/189/rss</link>
                <description>कार्यशाला RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>पतंजलि विश्वविद्यालय में शल्य-तंत्र आधारित तीन दिवसीय ‘सुश्रुतकोन’ सम्मेलन का समापन</title>
                                    <description><![CDATA[<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>हमारा प्रयास ऋषियों की विद्या को जन-जन तक पहुंचाना है: आचार्य बालकृष्ण</strong></span></h5>
<h5>  </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>पतंजलि अनुसंधान संस्थान ने योग व आयुर्वेद के क्षेत्र में देश का नाम विश्व पटल पर स्थापित किया है : प्रो. मनोरंजन साहू</strong></span></h5>
<h5>  </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>प्राचीन शास्त्र ‘शल्य तंत्र’ एवं आधुनिक शल्य चिकित्सा के समन्वय हेतु वैज्ञानिक अनुसंधान करने की आवश्यकता : प्रो. संजीव शर्मा</strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">    पतंजलि विश्वविद्यालय के सभागार में तीन दिवसीय ‘सुश्रुतकोन’ सम्मेलन का समापन पूज्य योगऋषि स्वामी रामदेव जी महाराज, आयुर्वेद शिरोमणि आचार्य बालकृष्ण जी महाराज तथा आयुर्वेद विज्ञान एवं आधुनिक चिकित्सा विज्ञान के मूर्धन्य विद्वानों की उपस्थिति में सम्पन्न हुआ। यह सम्मेलन शल्य तंत्र के जनक<br />शल्य</h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3605/-patanjali-vishvavidyaalay-mein-shaly-tantr-aadhaarit-teen-divaseey-%E2%80%98sushrutakon%E2%80%99-sammelan-ka-samaapan-83---5-000-three-day-sushrutkon-conference-based-on-surgery-concluded-at-patanjali-university"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/sushrutkon-conference-at-uo1.jpg" alt=""></a><br /><ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>हमारा प्रयास ऋषियों की विद्या को जन-जन तक पहुंचाना है: आचार्य बालकृष्ण</strong></span></h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>पतंजलि अनुसंधान संस्थान ने योग व आयुर्वेद के क्षेत्र में देश का नाम विश्व पटल पर स्थापित किया है : प्रो. मनोरंजन साहू</strong></span></h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>प्राचीन शास्त्र ‘शल्य तंत्र’ एवं आधुनिक शल्य चिकित्सा के समन्वय हेतु वैज्ञानिक अनुसंधान करने की आवश्यकता : प्रो. संजीव शर्मा</strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">  पतंजलि विश्वविद्यालय के सभागार में तीन दिवसीय ‘सुश्रुतकोन’ सम्मेलन का समापन पूज्य योगऋषि स्वामी रामदेव जी महाराज, आयुर्वेद शिरोमणि आचार्य बालकृष्ण जी महाराज तथा आयुर्वेद विज्ञान एवं आधुनिक चिकित्सा विज्ञान के मूर्धन्य विद्वानों की उपस्थिति में सम्पन्न हुआ। यह सम्मेलन शल्य तंत्र के जनक महर्षि सुश्रुत की जयंती एवं आचार्य बालकृष्ण जी के जन्मदिवस ‘जड़ी-बूटी दिवस’ के अवसर पर पतंजलि भारतीय आयुर्विज्ञान एवं अनुसंधान संस्थान तथा पतंजलि विश्वविद्यालय के संयुक्त तत्वाधान में पतंजलि रिसर्च फाउण्डेशन, नेशनल सुश्रुत एसोसिएशन, भारत एवं नियोवी लेजर, इजराइल के सहयोग से किया गया। इस अवसर पर पतंजलि विश्वविद्यालय के अध्यक्ष स्वामी रामदेव जी तथा कुलपति आचार्य बालकृष्ण जी ने अतिथि विद्वानों एवं प्रतिभागियों को प्रतीक चिन्ह भेंट कर सम्मानित किया। सम्मेलन में श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज ने कहा कि हमारा प्रयास ऋषियों की विद्या को जन-जन तक पहुंचाना है। उन्होंने उपस्थित विद्वानों एवं प्रतिभागियों को संबोधित करते हुए बताया कि विधा चाहे कोई भी हो, हम सभी का लक्ष्य रोगी को शीघ्रता से स्वास्थ्य लाभ करवाना होना चाहिए। सम्मेलन के मुख्य अतिथि काशी हिन्दू विश्वविद्यालय के पद्म भूषण प्रो. मनोरंजन साहू ने आचार्यश्री को जन्मदिवस की शुभकामनाएँ देते हुए कहा कि पतंजलि अनुसंधान संस्थान ने योग व आयुर्वेद के क्षेत्र में देश का नाम विश्व पटल पर स्थापित किया है। उपस्थित प्रतिभागियों का मार्गदर्शन करते हुए उन्होंने बताया कि वर्तमान समय में समेकित चिकित्सा पद्धति के विकास के साथ ही शल्य चिकित्सा के क्षेत्र में गहन अनुसंधान की आवश्यकता है जिसमें पतंजलि का प्रयास निश्चित ही सराहनीय है। डॉ. अनुराग श्रीवास्तव ने शल्य एवं शालाक्य तंत्र की अनुसंधानपरक व्याख्या करते हुए आयुर्वेद की प्राचीन विरासत से सम्मेलन में आए प्रतिभागियों को अवगत कराया। <br />शल्य तंत्र विभाग, पतंजलि आयुर्वेद महाविद्यालय के प्रोफेसर एवं अध्यक्ष डॉ. सचिन गुप्ता ने सम्मेलन की रूपरेखा प्रस्तुत करते हुए शल्य तंत्र के क्षेत्र में पतंजलि के योगदान की विषद् व्याख्या की। पतंजलि हर्बल रिसर्च डिविजन की प्रमुख- डॉ. वेदप्रिया आर्या ने सम्मेलन में आए विशेषज्ञों का स्वागत करते हुए पतंजलि अनुसंधान संस्थान द्वारा आयुर्वेद के क्षेत्र में किए गए भगीरथ प्रयास पर विस्तार से प्रकाश डाला।<br />इस अवसर पर शल्य चिकित्सा के विद्वान एवं राष्ट्रीय आयुर्वेद मानद विश्वविद्यालय, जयपुर के कुलपति प्रो. संजीव शर्मा ने सत्र को संबोधित करते हुए कहा कि हम सभी को जनकल्याण के उद्देश्य से प्राचीन शास्त्र ‘शल्य तंत्र’ एवं आधुनिक शल्य चिकित्सा के समन्वय हेतु वैज्ञानिक अनुसंधान करने की आवश्यकता है।<br />पतंजलि विश्वविद्यालय के उप-कुलपति प्रो. महावीर अग्रवाल ने अपने उद्बोधन के क्रम में बताया कि इस सम्मेलन में योग, आयुर्वेद व आधुनिक चिकित्सा विज्ञान की त्रिवेणी का संगम हो रहा है। पतंजलि आयुर्वेद महाविद्यालय के प्राचार्य प्रो. अनिल कुमार ने अध्यक्षीय उद्बोधन में बोलते हुए कहा कि पूज्य आचार्य जी का सम्पूर्ण जीवन आयुर्वेद द्वारा मानवता के कल्याण हेतु समर्पित है। उपस्थित प्रतिभागियों को उन्होंने पतंजलि आयुर्वेद हॉस्पिटल एवं पतंजलि आयुर्वेद महाविद्यालय की गतिविधियों से भी अवगत कराया। सम्मेलन के तकनीकी सत्र में डॉ. अनुराग श्रीवास्तव ने सामान्य कैंसर की रोकथाम एवं प्रबंधन हेतु आयुर्वेद के सिद्धांतों एवं आधुनिक चिकित्सा के समन्वय विषय पर एवं डॉ. विनोथ फिलिप ने वेरिकोज़ वेन्स के उपचार में लेजर की नवीन तकनीकों पर प्रकाश डाला। सम्मेलन के तीसरे सत्र में डॉ. एम.सी. मिश्रा, डॉ. मनोरंजन साहू, डॉ. शिव जी गुप्ता, डॉ. पी. हेमन्था, डॉ. सचिन गुप्ता, डॉ. संजीव शर्मा, डॉ. अजय गुप्ता द्वारा अपने संबोधन एवं समूह परिचर्चा के माध्यम से उपस्थित प्रतिभागियों का मार्गदर्शन किया गया। सम्मेलन के दूसरे दिन लेजर वैरिकोज वेन, लेप्रोस्कोपिक वैरिकोसेले और प्रोक्टोलॉजी की हाइब्रिड तकनीक विषय पर समानांतर मौखिक पेपर और पोस्टर प्रस्तुति से प्रकाश डाला गया।<br />डॉ. विनोथ फिलिप, डॉ. पी. हेमंथा, डॉ. हेमंत गुप्ता, डॉ. सचिन गुप्ता ने शल्य चिकित्सा का लाईव सत्र प्रस्तुत किया जिसकी अध्यक्षता डॉ. एम.सी. मिश्रा तथा डॉ. मनोरंजन साहू ने की। सर्जिकल प्रक्रियाओं में एकीकृत दृष्टिकोण विषय पर समानांतर मौखिक पेपर और पोस्टर सत्र प्रदर्शित किए गए जिसकी अध्यक्षता डॉ. प्रदीप भारद्वाज तथा डॉ. पी. हेमंथा कुमार ने की। डॉ. एम.सी. मिश्रा ने लैपरो एंडोहर्निया सर्जरी में प्रशिक्षण-एक सतत चुनौती : आगे बढ़ें- देखें, करें, सिखाएं विषय पर प्रकाश डाला। उन्होंने पतंजलि विश्वविद्यालय के विद्यार्थियों व शोधार्थियों को सम्बोधित करते हुए कहा कि सर्जरी को एक चुनौति के रूप में लें और सदैव रोगी हित को सर्वोपरि रखें।<br />काशी हिन्दू विश्वविद्यालय के पद्म भूषण डॉ. मनोरंजन साहू ने आयुर्वेद में साक्ष्य आधारित शल्य चिकित्सा प्रक्रिया के विषय में बताते हुए कहा कि आयुर्वेद में शल्य चिकित्सा प्राचीनकाल से है जिसका जीवंत प्रमाण सुश्रुत संहिता है। महर्षि सुश्रुत को आयुर्वेद में शल्य चिकित्सा का जनक कहा जाता है। डॉ. मोहित वर्मा ने प्री-ऑपरेटिव कार्डियो-डायबिटिक रिस्क एसेसमेंट विषय से छात्र-छात्राओं को अवगत कराया। उन्होंने बताया कि हृदय रोग में सर्जरी से पहले कई बातों का ध्यान रखना होता है जिसमें मधुमेह मुख्य है।<br />डॉ. शिवजी गुप्ता ने क्षारसूत्र द्वारा गुदा में फिस्टुला के प्रबंधन में क्या करें और क्या न करें विषय पर प्रकाश डाला। उन्होंने कहा कि फिस्टुला अत्यंत गम्भीर रोग है जिसका प्रामाणिक उपचार आयुर्वेद की शल्य क्रिया ‘क्षारसूत्र’द्वारा सम्भव है। डॉ. अजय गुप्ता ने ‘गुदा फिस्टुला निदान सीमाएँ’ विषय पर विषद् व्याख्या प्रस्तुत की।<br />सम्मेलन के समापन अवसर पर महर्षि सुश्रुत द्वारा प्रणीत ‘शल्य चिकित्सा’ का लाईव सत्र डॉ. पी. हेमंथा एवं डॉ. मोहित वर्मा की अध्यक्षता में डॉ. अजय गुप्ता, डॉ. शिवजी गुप्ता एवं डॉ. सचिन गुप्ता आदि चिकित्सकों द्वारा सम्पन्न हुआ। सभी प्रतिभागियों ने इस सत्र में शल्य चिकित्सा की बारीकियों को विस्तार से सीखा।<br />डॉ. पी. हेमंथा कुमार ने एनोरेक्टल डिसऑर्डर में क्षार कर्म की उपयोगिता पर प्रकाश डालते हुए बताया कि आयुर्वेद की शल्य क्रिया ‘क्षारसूत्र’ एक प्रामाणिक उपचार पद्धति है। वहीं डॉ. अनिल दत्त ने लोकल एनेस्थीसिया की जटिलता विषय पर अपना व्याख्यान दिया। पतंजलि आयुर्वेद महाविद्यालय के प्रोफेसर एवं शल्य चिकित्सा विभाग के अध्यक्ष डॉ. सचिन गुप्ता ने उपरोक्त विषय पर अपनी सारगर्भित प्रस्तुति दी तथा अपना चिकित्सकीय अनुभव उपस्थित प्रतिभागियों से साझा किया। इस सत्र में सर्जिकल प्रक्रिया के समेकित उपागम पर अतिथि चिकित्सकों द्वारा समूह परिचर्चा भी की गई। यथार्थ हॉस्पिटल के वरिष्ठ चिकित्सक डॉ. प्रशान्त शर्मा ने हर्निया सर्जरी विषय पर साक्ष्य आधारित सम्बोधन दिया। उन्होंने सम्मेलन के प्रतिभागियों को बताया कि सदैव रोगी हित को सर्वोपरि रखकर सर्जरी की चुनौती को हमें स्वीकार करना चाहिए।<br />समापन सत्र में पतंजलि विश्वविद्यालय एवं पतंजलि आयुर्वेद महाविद्यालय के वरिष्ठ अधिकारियों एवं सम्मेलन के आयोजकों द्वारा अतिथि विद्वानों एवं प्रतिभागियों को प्रतीक चिह्न एवं प्रमाण-पत्र देकर सम्मानित किया गया। इस सम्मेलन में 12 राज्यों के 1100 से अधिक प्रतिभागियों ने ऑनलाईन एवं ऑफलाईन माध्यम से जुडक़र शल्य चिकित्सा की प्रक्रिया एवं जटिलता आदि विषयों पर ज्ञानार्जन किया। अतिथि विद्वानों एवं प्रतिभागियों के सम्मान में सांस्कृतिक संध्या का भी आयोजन किया गया जिसमें पतंजलि विश्वविद्यालय एवं पतंजलि आयुर्वेद महाविद्यालय के विद्यार्थियों द्वारा भजन, नृत्य, योग आदि की भव्य प्रस्तुति दी गई। <br />कार्यक्रम में प्रति कुलपति डॉ. मयंक अग्रवाल, मुख्य परामर्शदाता प्रो. के.एन.एस. यादव, कुलसचिव डॉ. प्रवीन पूनिया, पतंजलि हर्बल रिसर्च डिविजन की प्रमुख- डॉ. वेदप्रिया आर्या, डॉ. केतन महाजन, डॉ. विक्रम गुप्ता, डॉ. मनोज भाटी सहित समस्त अधिकारीगण, शिक्षकगण, शोधार्थी व छात्र- छात्राएं उपस्थित रहे।</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>कार्यशाला</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3605/-patanjali-vishvavidyaalay-mein-shaly-tantr-aadhaarit-teen-divaseey-%E2%80%98sushrutakon%E2%80%99-sammelan-ka-samaapan-83---5-000-three-day-sushrutkon-conference-based-on-surgery-concluded-at-patanjali-university</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3605/-patanjali-vishvavidyaalay-mein-shaly-tantr-aadhaarit-teen-divaseey-%E2%80%98sushrutakon%E2%80%99-sammelan-ka-samaapan-83---5-000-three-day-sushrutkon-conference-based-on-surgery-concluded-at-patanjali-university</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Sep 2024 17:43:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/sushrutkon-conference-at-uo1.jpg"                         length="355208"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि आयुर्वेद महाविद्यालय के तत्वावधान में दो दिवसीय समेलन ‘सौमित्रेयनिदानम्’</title>
                                    <description><![CDATA[<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>हमारा प्रयास ऋषियों की विद्या को जन-जन तक पहुंचाना है: आचार्य बालकृष्ण</strong></span></h5>
<h5>  </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>‘सौमित्रेयनिदानम्’ एक मौलिक, कालजयी और अप्रतिम रचना : स्वामी रामदेव</strong></span></h5>
<h5>  </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>अनुपलब्ध व्याधियों को एक स्थान पर नूतन रूप में स्थापित करने का प्रयास है ‘सौमित्रेयनिदानम्’ : आचार्य बालकृष्ण</strong></span></h5>
<h5>  </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>सौमित्रेयनिदानम् शास्त्रीय शैली में लिखा प्रमाणिक ग्रंथ : आचार्य जी</strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">      पतंजलि आयुर्वेद महाविद्यालय के तत्वावधान तथा पतंजलि विश्वविद्यालय के सभागार में दो दिवसीय सम्मेलन ‘सौमित्रेयनिदानम्’ का उद्घाटन स्वामी रामदेव जी महाराज, आचार्य बालकृष्ण जी महाराज, मुख्य अतिथि एवं केंद्रीय आयुर्वेदिक विज्ञान अनुसंधान परिषद के महानिदेशक प्रो. (डॉ.) रबिन्द्रनारायण आचार्य, केन्द्रीय विश्वविद्यालय नई दिल्ली के कुलपति प्रो. श्रीनिवास वरखेड़ी, भारतीय<br />ग्रन्थ</h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3606/two-day-conference-%E2%80%98soumitrayanidanam%E2%80%99-under-the-aegis-of-patanjali-ayurved-college"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/saumitranidanam-21.jpg" alt=""></a><br /><ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>हमारा प्रयास ऋषियों की विद्या को जन-जन तक पहुंचाना है: आचार्य बालकृष्ण</strong></span></h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>‘सौमित्रेयनिदानम्’ एक मौलिक, कालजयी और अप्रतिम रचना : स्वामी रामदेव</strong></span></h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>अनुपलब्ध व्याधियों को एक स्थान पर नूतन रूप में स्थापित करने का प्रयास है ‘सौमित्रेयनिदानम्’ : आचार्य बालकृष्ण</strong></span></h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>सौमित्रेयनिदानम् शास्त्रीय शैली में लिखा प्रमाणिक ग्रंथ : आचार्य जी</strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">   पतंजलि आयुर्वेद महाविद्यालय के तत्वावधान तथा पतंजलि विश्वविद्यालय के सभागार में दो दिवसीय सम्मेलन ‘सौमित्रेयनिदानम्’ का उद्घाटन स्वामी रामदेव जी महाराज, आचार्य बालकृष्ण जी महाराज, मुख्य अतिथि एवं केंद्रीय आयुर्वेदिक विज्ञान अनुसंधान परिषद के महानिदेशक प्रो. (डॉ.) रबिन्द्रनारायण आचार्य, केन्द्रीय विश्वविद्यालय नई दिल्ली के कुलपति प्रो. श्रीनिवास वरखेड़ी, भारतीय चिकित्सा पद्धति के लिए राष्ट्रीय आयोग के अध्यक्ष वैद्य जयंत यशवंत देवपुजारी, आयुष मंत्रालय, भारत सरकार के सचिव वैद्य राजेश कोटेचा एवं आयुर्वेद के मूर्धन्य विद्वानों द्वारा दीप प्रज्ज्वलन कर किया। इस अवसर पर आचार्य बालकृष्ण जी के नेतृत्व में रचित कालजयी रचना ‘सौमित्रेयनिदानम्’ के साथ-साथ सौमित्रेयनिदानम् रोगावली तथा सम्मेलन की स्मारिका का भी विमोचन किया गया।<br />ग्रन्थ का विमोचन करते हुए स्वामी रामदेव जी ने कहा कि आचार्य बालकृष्ण जी के नेतृत्व में निष्पन्न ‘सौमित्रेयनिदानम्’ एक मौलिक, कालजयी और अप्रतिम रचना है। उन्होंने कहा कि अपने पूर्वजों के प्रति कृतज्ञता का भाव और उनके ज्ञान, प्रज्ञान, विज्ञान के अनुरूप नव अनुसंधानों का नवोन्मेष का समन्वय संश्लेषण करते हुए इस नवयुग में नवायुगाचार के अनुरूप नए रोग, नए विकार, नई व्याधियाँ जो संसार में पनप रही हैं, उनका स्वरूप, लक्षण व निदान सचित्र प्रस्तुत करना एक चूनौतिपूर्ण कार्य था। अभी तक हमारी ऋषि परम्परा में लगभग 234 रोगों का वर्णन प्राप्त था, हमारे ऋषियों के बोध के साथ नवबोध का समन्वय करके लगभग 500 रोगों का सचित्र स्वरूप, लक्षण व निदान अद्वितीय कार्य है। <br />सम्मेलन में श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज ने कहा कि आयुर्वेद शाश्वत है, अनादि है किंतु लगभग 2000 वर्ष पूर्व आयुर्वेद काल, समय, स्थिति के प्रभाव से लोगों ने आयुर्वेद को भुला दिया था। पिछले 2000 वर्ष के पूर्व के आयुर्वेद और वर्तमान समय के आयुर्वेद की कड़ी को जोडऩे का कार्य ‘सौमित्रेयनिदानम्’ के माध्यम से किया गया है। सौमित्रेयनिदानम् शास्त्रीय शैली में लिखा प्रमाणिक ग्रंथ है।<br />इस अवसर पर प्रो. (डॉ.) रबिन्द्रनारायण ने कहा कि यदि हम आयुर्वेद के इतिहास में जाएं तो देखेंगे कि आयुर्वेद के शास्त्रों पर विशेष चर्चा, उनकी समीक्षा तथा समय-समय पर युग और राष्ट्र की आवश्यकताओं के अनुसार उनका नवीनीकरण नहीं किया जाता। आयुर्वेद विज्ञान को काल व समय के आधार पर प्रगतिशील बनाना होगा। औषधीय पौधों तथा रोगों की संख्या, लक्षण व उनके निदान का वर्णन वेदों, संहिताओं, पुराणों में निघण्टुओं में अब दिन-प्रतिदिन बढ़ता जा रहा है। पिछले कुछ दशकों में इस कार्य में आचार्य बालकृष्ण जी की विशेष भूमिका रही है।<br />कार्यक्रम में प्रो. श्रीनिवास वरखेड़ी ने कहा कि आयुर्वेद केवल चिकित्सा पद्धति नहीं अपितु वेद, उपनिषद्, दर्शन, शास्त्र भी है। संस्कृत भाषा को बल प्रदान करते हुए उन्होंने कहा कि संस्कृत भूमि है, शास्त्र बीज रूप में उसमें उत्पन्न हुआ है। इस कृषि को आचार्य जी ने अपने अनुभव रूपी जल से सिंचित किया है। इससे एक नए निदान शास्त्र का अंकुर उत्पन्न हुआ है, इसको वृक्ष बनाना, फल प्राप्त करना, यह सब हमारा कार्य एवं कर्तव्य है।<br />सम्मेलन के प्रथम दिन प्रथम सत्र में ए.आई.आई.एम.एस. (एम्स), नई दिल्ली के प्रोफेसर तथा रोग निदान विभाग के विभागाध्यक्ष, शैक्षणिक संकायाध्यक्ष, डॉ. आनंद ने ‘हृदय रोग की अवधारणा और समकालीन अवलोकन’ विषय पर प्रकाश डाला। पारूल आयुर्वेद संस्थान, वडोदरा के प्रोफेसर डॉ. सचिन देवा ने ‘सौमित्रेयनिदानम् में शीतपित्त की खोज : व्यापक समीक्षा और विस्तृत जानकारी’ विषय पर विस्तार से चर्चा की। केन्द्रीय संस्कृत विश्वविद्यालय, जम्मू के सहायक प्रो. डॉ. रविकांत तिवारी ने आयुर्वेद एवं योग के मतानुसार मानसिक रोग के कारण एवं निवारण पर व्याख्यान दिया।<br />पंडित खुशीलाल शर्मा शाशकीय (स्वायत्त) आयुर्वेद संस्थान, भोपाल की रोग निदान विभाग की एसोसिएट प्रोफेसर डॉ. रीता सिंह ने रुमेटिक गठिया (आमवात), ऑस्टियोआर्थराइटिस (संधिवात) और एंकिलॉजिंग स्पॉन्डिलाइटिस (वंशकशेरु) के लिए नैदानिक ​​दृष्टिकोण पर विषद् चर्चा की। ऑस्ट्रेलियाई पाठ्यक्रम, मूल्यांकन और रिपोर्टिंग प्राधिकरण (ACARA), आयुर्वेद विद्यालय, अमृतपुरी के अनुसंधान निदेशक प्रो. डॉ. राममनोहर पी. ने ‘अनुक्त व्याधियों के मूल्यांकन और नैदानिक रूपरेखा के लिए आयुर्वेदिक नवाचार’ विषय पर व्याख्यान दिया।<br />सम्मेलन के दूसरे सत्र में एस.ए.एम. कॉलेज ऑफ आयुर्वेदिक साइंसेज एंड हॉस्पिटल, भोपाल के प्राचार्य प्रो. डॉ. अखिलेश सिंह ने जोंक चिकित्सा में बायोमार्कर और चिकित्सीय लक्ष्य, रोग निदान एवं विकृति विज्ञान विभाग, ऋषिकुल परिसर, उत्तराखण्ड आयुर्वेद विश्वविद्यालय, हरिद्वार के प्रोफेसर डॉ. संजय कुमार सिंह ने वर्तमान परिप्रेक्ष्य में आयुर्वेदिक निदान प्रक्रियाओं/तकनीकों की प्रासंगिकता तथा केन्द्रीय संस्कृत विश्वविद्यालय, श्री सदाशिव परिसर, पुरी, उड़ीसा के डीन-यौगिक साइंस एण्ड हॉलिस्टिक हैल्थ प्रेक्टिसिस, दिल्ली के निदेशक डॉ. बनमाली बिसवाल ने ‘सौमित्रेयनिदानम् में वर्णित संक्रामक रोग और उनके उपचार’ विषय पर विषद् चर्चा की।<br />सम्मेलन में आई.एम.एस., बी.एच.यू., वाराणसी के आयुर्वेद संकाय में क्रियाशारीर विभाग के सहायक-प्राध्यापक वैद्य सुशील कुमार दूबे ने ‘आयुर्वेदिक नाड़ी परीक्षा और प्रकृति परीक्षा में निदान की भूमिका का उपयोग’ विषय पर व्याख्यान दिया।<br />अखिल भारतीय आयुर्वेद संस्थान, नई दिल्ली के सह-प्राध्यापक डॉ. संदीप तिवारी ने ‘रोग निदान और पैथोलॉजी प्रयोगशाला के क्षेत्र में कृत्रिम बुद्धिमत्ता और मशीन लर्निंग का लाभ’ विषय पर उद्बोधन दिया। ऋषिकुल परिसर, हरिद्वार, उत्तराखण्ड आयुर्वेद विश्वविद्यालय के रोग निदान एवं विकृति विज्ञान विभाग की विभागाध्यक्षा डॉ. रूबी रानी ने ‘क्रिया-काल की अवधारणा का पुनर्मूल्यांकन’ विषय पर विषद् चर्चा की। <br />आई.एम.एस. बी.एच.यू. वाराणसी के रोग निदान एवं विकृति विज्ञान विभाग के सहायक प्राध्यापक डॉ. अनुराग पाण्डेय ने ‘पुरुष बांझपन से संबंधित आयुर्जीनोमिक्स और सटीक चिकित्सा के सिद्धांत डब्ल्यूएसआर से सौमित्रेयनिदानम्’ विषय पर वक्तव्य दिया। आरोग्य लक्ष्मी आयुर्वेद केन्द्र, जयपुर के संस्थापक डॉ. श्रीकृष्ण खण्डेल ने ‘आयुर्वेद में रोगनिदानम्’ विषय पर ज्ञानवर्धन किया। दत्तामेघी आयुर्वेद महाविद्यालय एवं हॉस्पिटल, नागपुर के सहायक प्राध्यापक वैद्य माधव आष्टिकर ने ‘सौमित्रेयनिदानम् इति ग्रन्थस्य तन्त्रगुण-दोष युक्त्यात्मकमध्ययनम्’ विषय पर मार्गदर्शन दिया।<br />पैनल चर्चा में ‘आयुसंस्कृतम् - संस्कृत फॉर आयुर्वेदा’ विषय पर प्रो- (डॉ-) श्रीप्रसाद बावाडेकर, प्रो- विजयपाल शास्त्री, प्रो- एस- वेनूगोपालन, प्रो- महेश व्यास, डॉ- शशीरेखा एस-के-, प्रो- बनमाली बिस्वाल, प्रो- सत्यपाल ने सभी का ज्ञानवर्धन किया। <br />देश भगत विश्वविद्यालय, पंजाब के कुलपति डॉ- अभिजीत एच- जोशी ने ‘आयुर्वेदोक्तव्याधिनिदानमपद्धति’ विषय के द्वारा आयुर्वेद के माध्यम से रोगों की निदान पद्धति पर प्रकाश डाला। ऋषिकुल परिसर, उत्तराखण्ड आयुर्वेद विश्वविद्यालय, हरिद्वार के रोग निदान एवं विकृति विज्ञान विभाग के प्रोफेसर डॉ- संजय कुमार सिंह ने ‘वर्तमान परिप्रेक्ष्य में आयुर्वेदिक निदान प्रक्रियाओं/तकनीकों की प्रासंगिकता’ विषय पर व्याख्यान दिया। पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज की रोग निदान विभाग की विभागाध्यक्षा एवं सह-प्राध्यापिका डॉ. नेहा बरूआ ने ‘आयुर्वेदिक त्वचा विज्ञान में इंद्रलुप्त की अवधारणा : सौमित्रेयनिदानम् से अंतर्दृष्टि’ विषय पर विषद् चर्चा की।<br />कार्यक्रम के अंत में आचार्य बालकृष्ण जी ने कार्यक्रम में पधारे सभी विद्वान अतिथियों को स्मृतिचिन्ह भेंट कर सम्मानित किया। कार्यक्रम का सफल संचालन पतंजलि हर्बल रिसर्च डिविजन की प्रमुख डॉ. वेदप्रिया आर्या ने किया। <br />कार्यक्रम में देश के विभिन्न राज्यों से पधारे आयुर्वेद के प्रकाण्ड विद्वान, पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज व पतंजलि विश्वविद्यालय के शिक्षकगण, विद्यार्थीगण तथा शोधार्थियों ने ज्ञानवर्धन किया।<br />आचार्य जी ने प्रो. सत्यपाल जी तथा पतंजलि विश्वविद्यालय के संस्कृत विभाग के प्रो. मनोहर लाल आर्य का विशेष रूप से सौमित्रेयनिदानम् को श्लोकबद्ध करने हेतु धन्यवाद ज्ञापित किया। साथ ही इस कालजयी रचना में किसी न किसी रूप में सहभागी व्यक्तियों का भी आभार व्यक्त किया।  </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>कार्यशाला</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3606/two-day-conference-%E2%80%98soumitrayanidanam%E2%80%99-under-the-aegis-of-patanjali-ayurved-college</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3606/two-day-conference-%E2%80%98soumitrayanidanam%E2%80%99-under-the-aegis-of-patanjali-ayurved-college</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Sep 2024 17:42:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/saumitranidanam-21.jpg"                         length="165116"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि विश्वविद्यालय में 'समग्र स्वास्थ्य के लिए प्राकृतिक चिकित्सा’  विषय पर दो दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय सम्मेलन</title>
                                    <description><![CDATA[<ul style="list-style-type:square;">
<li class="MsoListParagraphCxSpFirst" style="text-indent:-0.25in;text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·  <span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>    </strong></span></span><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span></strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span></strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">18</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवंबर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रलय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिषद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवसीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्धन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3359/two-day-international-conference-on--naturopathy-for-holistic-health--at-patanjali-university"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2024-07/37.jpg" alt=""></a><br /><ul style="list-style-type:square;">
<li class="MsoListParagraphCxSpFirst" style="text-indent:-0.25in;text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·  <span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>  </strong></span></span><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span></strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span></strong></span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></strong></span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">18</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवंबर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रलय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिषद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवसीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्धन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलाधिपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगगुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<p><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-07/411.jpg" alt="41" width="900" height="600"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभावरहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-07/461.jpg" alt="46" width="900" height="600"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-07/471.jpg" alt="47" width="900" height="600"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदमताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोकॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतिस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिषद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीसीआरवाईएन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदेशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राघवेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-07/381.jpg" alt="38" width="900" height="600"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्बानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोनोवाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विडियो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभागियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबोधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्मश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटेचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महानिदेशक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यजीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैंगलोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलाधिपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्मश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभागियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्कालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घकालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारगर्भित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्बोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-07/401.jpg" alt="40" width="900" height="600"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुलपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महावीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रवाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्बोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुप्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राघवेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागेन्द्र्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीरज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्र्णेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवप्रिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थदेव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्जूनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभागियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुनील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौडेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्राध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेट्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीरज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजकुमार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागाज्योति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीनिवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेड्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सतीश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होमबली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नैदानिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ​​</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्तिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम्बियार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्यामराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभिषेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैलनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिनियामक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडरेटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नागेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-07/37.jpg" alt="37" width="900" height="600"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजनावकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राघवेन्द्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिमांशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैबयर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकलव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोहरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विनायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंबेडकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तोरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानकीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्सेना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिवानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीनिवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नरेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिरादेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधीजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भरता</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रमेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेवानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अम्बलम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रशेसरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिनियामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सायंकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्ला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्साधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोफिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्दा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्साधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्सेना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वदिराजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रणनीति</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिनियामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुलदीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरदान</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भण्डारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-19 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंपरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रीकरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्निमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहर</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुनीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राघवेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विनूथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतियोगिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभागियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सागोंडकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीनिवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करिश्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सरताज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राघवेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 15,000/-, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10,000/- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5,000/- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनराशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ताओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोधार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभागियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तोरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्ददेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभागियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनमोहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ायेंगे</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्द्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभागियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>कार्यशाला</category>
                                            <category>दिसम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3359/two-day-international-conference-on--naturopathy-for-holistic-health--at-patanjali-university</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3359/two-day-international-conference-on--naturopathy-for-holistic-health--at-patanjali-university</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Dec 2023 21:52:18 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-07/37.jpg"                         length="214668"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>समृद्धि का मूल मंत्र खाद्य तेलों में स्वदेशीकरण</title>
                                    <description><![CDATA[<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#F1C40F;border-color:#F1C40F;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(241,196,15);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेलों में स्वदेशीकरण तथा पॉम प्लांटेशन के क्षेत्र में पतंजलि फूड्स की भावी योजना को पूज्य स्वामी जी महाराज ने आंध्र प्रदेश के पैदापुरम में एक प्रेस-वार्ता कर साझा किया। उन्होंने बताया की खाद्य तेलों में स्वदेशीकरण को लेकर केन्द्र सरकार भी बड़े स्तर पर कार्य कर रही है। प्रेस-वार्ता के दौरान पूज्य स्वामी जी महाराज ने पॉम प्लांटेशन से लेकर इसके बीजों को क्रश करके तेल निकालने तक की पूरी कार्य प्रणाली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों को पॉम प्लांटेशन में पतंजलि के सहयोग की पूरी कार्य योजना तथा पॉम प्लांटेशन से किसान भाइयों को होने वाले लाभ के विषय में</span></strong></h5></td></tr></tbody></table>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2739/samriddhi-ka-mul-mantra-khadya-telon-me-swadeshikaran"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-12/461.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#F1C40F;border-color:#F1C40F;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(241,196,15);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेलों में स्वदेशीकरण तथा पॉम प्लांटेशन के क्षेत्र में पतंजलि फूड्स की भावी योजना को पूज्य स्वामी जी महाराज ने आंध्र प्रदेश के पैदापुरम में एक प्रेस-वार्ता कर साझा किया। उन्होंने बताया की खाद्य तेलों में स्वदेशीकरण को लेकर केन्द्र सरकार भी बड़े स्तर पर कार्य कर रही है। प्रेस-वार्ता के दौरान पूज्य स्वामी जी महाराज ने पॉम प्लांटेशन से लेकर इसके बीजों को क्रश करके तेल निकालने तक की पूरी कार्य प्रणाली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों को पॉम प्लांटेशन में पतंजलि के सहयोग की पूरी कार्य योजना तथा पॉम प्लांटेशन से किसान भाइयों को होने वाले लाभ के विषय में बताया। कार्यक्रम में पतंजलि फूड्स के सीइओ श्री संजीव अस्थाना जी ने भी कम्पनी की भावी योजनाओं के विषय में जानकारी दी। हम आपके समक्ष प्रेस-वार्ता के मुख्य बिन्दुओं को साझा कर रहे हैं-             सहसंपादक</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेस वार्ता में पूज्य स्वामी जी महाराज ने कहा कि पॉम के नए पौधे को उगाने के लिए सर्वप्रथम इसके बीज को अंकुरित करते हैं। फिर इसको गमले में बो दिया जाता है और फिर बड़ा होकर ये फल देने लगता है। फिर पॉम प्लांट के बीज को प्रोसेस करके तेल निकाला जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत: पॉम के पेड़ की आयु 35-40 वर्ष होती है। जैसे-जैसे कोई पेड़ खराब हो जाता है उसके स्थान पर दूसरा पौधा लगाते रहते हैं। पहले तो इसका बीज 16 से 18 टन प्रति हेक्टेअर आता था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अब ये 20 से 25 टन प्र्रति हेक्टेअर हो गया है। एक पॉम प्लांट को तैयार होने में करीब 4-5 वर्ष का समय लगता है। बड़ी बात यह है कि अभी तक हम करीब 40 हजार किसानों को इससे जोड़ पाये थे। आने वाले 5-6 वर्षों में हमारा लक्ष्य है कि हम इससे 4-5 लाख किसानों को जोड़ पायें। अभी तक हमने करीब 1 करोड़ पॉम प्लांटेशन कर लिया है जिसका बड़ा भाग अभी आन्ध्र प्रदेश में है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलंगाना में है। अभी असम और नार्थ-ईस्ट में पॉम प्लांटेशन करना शुरू कर दिया है। कुल मिलाकर हमारा 12 स्टेट में पॉम प्लांटेशन का कार्य चल रहा है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम पॉम प्लांटेशन की बात करें तो करीब 1 करोड़ प्लांट हम तैयार कर चुके हैं और आगे इसको 8 से 10 करोड़ करने की तैयारी है। आने वाले ६ वर्षों में इसका लाभ होगा। जहाँ करीब हम 5 लाख किसानों से आगे जुड़ पायेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं करीब 1.5 से 2 लाख रूपये का इण्डोनेशिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेशिया देशों से हमें पाम ऑयल इम्पोर्ट करना पड़ता है। इससे हमारे फोरेन एक्सेक्स की हानि होती है और हमारे रूपये का भी अमुल्यांकन होता है जिसका बुरा प्रभाव हमारी इकोनॉमी पर भी पड़ता है। जब हमारा इम्पोर्ट ज्यादा होता है एक्पोर्ट कम होता है। जैसे-जैसे हमारा इम्पोर्ट बढ़ता जाता है वैसे-वैसे हमारी देश की अर्थव्यवस्था कमजोर पड़ती है। देश को आर्थिक रूप से स्वावलम्बी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर बनाने के लिए खाद्य पदार्थ में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य तेलों में हम देश को आत्मनिर्भर बनाना चाहते हैं। इसके लिए हम पैदापुरम में पॉम प्लांटेशन पर फोकस कर रहे हैं जो आन्ध्र प्रदेश की धरती पर बड़ा हरा-भरा प्रदेश है। यहाँ ज्यादातर ऐसी फसलें हैं जो आंधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तूफान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिवृष्टि तथा अनावृष्टि में खराब हो जाती हैं। एक बार पॉम प्लांटेशन से लेकर नर्सरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकेण्डरी से लेकर और जब ये पाम प्लॉटेशन पूरा हो जाता है तो इस पर किसी आंधी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तूफान का कोई असर नहीं होता। जो जमीन बंजर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उबड़-खाबड़ है वहाँ पर भी और जो पथरीली जमीन है जिसको किसी के उपयोग में नहीं लाया जा रहा है। जहाँ किसान को 10-20 हजार रूपये प्रति हेक्टेयर की आमदनी होती थी वहाँ २ लाख रूपये प्रति हेक्टेअर आमदनी हो सकेगी। ये एक बहुत बड़ा मिशन था इसलिए आज हमने ग्राउण्ड जीरो से आकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ पाम प्लॉन्टेशन किया है। यहाँ हमने पॉम प्लान्टेशन मिशन पतंजलि फूड लिमिटेड की शुरूआत की है जिसका आगामी लक्ष्य बहुत बड़ा है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि फूड लिमिटेड जो पहले रूचि सोया हुआ करता था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके साथ अब इन्वेस्टटर भी जुड़े हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिटेल भी जुड़ा है। उसमें बड़े-बड़े विदेशी इन्वेस्टर भी जुड़े हैं। हमारे अब दो लक्ष्य हैं- पहला लक्ष्य है कि हमारे जो भी रिटेल इन्वेस्टर हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टीट्यूशनल इन्वेस्टर हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े-बड़े फण्ड्स हैं उनका भी लाभ हो और देश की जनता का भी लाभ हो। देश में मंहगाई न बढ़े लेकिन साथ में जो इंवेस्ट कर रहे हैं उनको भी उनका रिटर्न मिले। इसमें 15 से 18 प्रतिशत और कभी-कभी 20 प्रतिशत भी रिटर्न मिलता है। एवरेज आउट करें तो इसमें 17 से 18 प्रतिशत रिटर्न मिलता है। जोकि किसी भी इण्डस्ट्री के लिए बेस्ट माना जाता है। कोमिडिटी से परे यह एफएमसीजी का पार्ट है। क्योंकि जब हम 10 से 15 प्रतिशत की प्रोफिटीबिल्टी पर जाते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा कितना मार्जन है उसके ऊपर जाते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो ऑन इन्वेस्टमेंट में जहाँ किसानों को इस पूरे प्लांटेशन का 75 प्रतिशत लाभ होता है तो इससे लगभग 25 प्रतिशत फायदा उसको होता है जो इस कम्पनी को आगे बढ़ा रहे हैं। क्योंकि इसमें बहुत मेहनत लगती है। प्राइमरी नर्सरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकेण्डरी नर्सरी से लेकर पॉम प्लांटेशन तक इस पूरे कालखण्ड में कम्पनी भी खर्च करती है। ये एक अच्छी बात है कि देश के यशस्वी प्रधानमंत्री श्री नरेन्द्र जी ने इसमें करीब 12 हजार करोड़ रूपये की सब्सिडी के रूप में प्लान किया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब भी पाम प्लांटेशन करते हैं तो प्लांटेशन के बाद जब यह पेड़ तैयार होता है तब कम से कम 4 से 5 वर्ष का इसमें ड्राई टाईम होता है। किसान इनके बीच में साग-सब्जी बो सकता है। लौकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टिण्डा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आलू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर हो सकता है लेकिन उसमें तो ज्यादा परिश्रम होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो उसका भी फायदा उठा लेते हैं। जब इसका ड्राई पीरियड का समय होता है तब किसान भाइयों के लिए सरकार ने सब्सिडी का भी प्रयोजन किया है। इसमें जहाँ केन्द्र सरकार सब्सिडी देती है वहाँ राज्य सरकार भी सब्सिडी देती है। यह एक बहुत बड़ा मिशन था जिसकी शुरूआत यहाँ से की है। आने वाले 5 से 7 वर्षों का हमारा लक्ष्य है कि हम लगभग 2000 करोड़ रूपये का पाम प्लांटेशन अचीव कर सकें। हमारे जो इन्वेस्टरर्स हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिटेलर्स हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टीट्यूशंस हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े-बड़े फण्ड्स हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो लीगल कम्प्लाइंस हैं पतंजलि फूड्स लिमिटेड उनके हितों के प्रति भी प्रतिबद्ध है। पतंजलि का 30 वर्ष का एक गौरवपूर्ण अतीत है। हमारा टै्रक रिकार्ड यह है कि हमने जिस काम को अपने हाथों मेें लिया उसको आंदोलन की तरह चलाया। वह चाहे योग का कार्य था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे आयुर्वेद का कार्य था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे स्वदेशी का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे भारतीय चिकित्सा की प्रतिष्ठा का कार्य था। आज हम 1.5 लाख एकड़ में जो पॉम प्लांटेशन कार्य कर रहे हैं इसको हम 20 लाख एकड़ तक लेकर जाने वाले हैं और 12 स्टेट में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें भी 8 ऐसी स्टेट्स जहाँ पर इसमें बहुत ज्यादा प्रगति की संभावना है वह स्टेट्स हैं- तेलांगाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्ध्र प्रदेश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असम</span>, 5<span lang="hi" xml:lang="hi"> नार्थ-ईस्ट के जिसमें हम इसको आगे बढ़ा रहे हैं। और इसमें करीब 15 लाख एकड़ जमीन एलोकेट हो चुकी है और उसके ऊपर पूरा प्राइमरी नर्सरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकेण्डरी नर्सरी अर्थात् इसका स्प्राउड तैयार करना है। यह स्प्राउड पहले हमें बाहर से लाने पड़ते थे। अब हम स्प्राउड भी यहाँ पर तैयार कर रहे हैं आने वाले २ वर्षों में हमें करीब 10 करोड़ स्प्राउड की आवश्यकता है जो हम यहीं तैयार करेंगें। 1 स्पाउड का हमें 80 रूपये देना पड़ता है। एक बीज को हम इण्डोनेशिया इत्यादि से लाते थे तो हमें 80 रूपये देने पड़ते थे। तो 10 करोड़ का 800 सौ करोड़ अब हम बाहर नहीं ले जाने देंगे। इसमें हमारा लक्ष्य रहता है कि देश का पैसा देश में रहे। देश की सेवा में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश की समृद्धि में लगे। हम ये करीब 800 हजार करोड़ देश से बाहर जाने से बचायेंगे। अब हम स्प्राउड भी यहीं तैयार करेंगे। नर्सरी में प्राइमर नर्सरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकेण्डरी नर्सरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉम प्लांटेशन तो किसानों के खेतों में होगा। ये भी पतंजलि की बहुत बड़ी महत्वकांक्षी योजना है। इसमें हम साल दर साल आगे बढ़ते जायेंगे। अभी हमने करीब १ करोड़  प्राइमरी नर्सरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकेण्डर नर्सरी के पेड़ तैयार कर लिये हैं। आगे 10 करोड़ पेड़ और तैयार करेंगे और इससे 5 लाख से ज्यादा किसानों को जोड़कर देश के 140 करोड़ लोगों तक पॉम ऑयल से लेकर सरसों का तेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूंगफली का तेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नारियल तेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोयाबीन का तेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनफ्लावर ऑयल आदि सब प्रकार के एडिबल ऑयल से लेकर सारे फूड प्रोडक्ट पहुँचायेंगे। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज पतंजलि की रीच 140 करोड़ भारतीयों तक है। जिसमें 70 से 80 करोड़ लोग रेगुलर पतंजलि के उत्पाद प्रयोग कर रहे हैं उनमें चाहे फूड प्राडक्ट हों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे वह ऑयल हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हनी है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घी है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकेडिट जूस हैं या नॉन फूड के प्रोडक्ट हैं। आज हमें यह कहते हुए गौरव है कि हमने जो ३१ हजार करोड़ का जो पिछले फाइनेंसियल इयर में टर्न ओवर किया उसका ७२ प्रतिशत हमने फूड एवं एफएमसीजी से किया। मात्र कोमेडिटी क्षेत्र में कम्पनी 25 से 28 प्रतिशत तक इस साल थी लेकिन आगे हमारा लक्ष्य होगा 80-20 के अनुपात में  होगा। मतलब हमारा एफएमसीजी फूड 80 प्रतिशत हो जायेगा और 20 प्रतिशत में खाली कोमेडिटी रह जायेगा। दुनियां के 200 देशों में करीब 200 करोड़ से ज्यादा लोग हमारे साथ जुड़े हैं। हम जो एक्सपोर्ट करते हैं उस दायरे को भी हम बड़ा रहे हैं। अभी 35 से 40 देशों में एक्सपोर्ट कर रहे हैं। हमारा लक्ष्य वोकल फॉर लोकल ही नहीं अपितु लोकल को ग्लोबल बनाना है और पतंजलि फूड्स को एग्री इन्डस्ट्री की सबसे श्रेष्ठ कम्पनी स्थापित करना है। आगे इस कम्पनी का हमारा बहुत बड़ा लक्ष्य है। 48 से 50 हजार करोड़ रूपये तक इस कम्पनी का आने वाले 5 सालों का टर्न ओवर का प्लान है। अभी जो पतंजलि का प्लान चल रहा है उसमें इस साल ग्रुप टर्नओवर पतंजलि का करीब 40 हजार करोड़ का होगा। आने वाले 5 वर्षों में हमारा लक्ष्य है कि हम पतंजलि ग्रुप को धीरे-धीरे 1 लाख टर्नओवर की ओर लेकर जायें। इतने बड़े संकल्प के साथ हम आज आन्ध्र प्रदेश के पैदापुरम में गोपाल कृष्णन रेडडी जी के यहाँ आये हैं। कुछ लोग ऐसे भ्रम में पड़े हैं कि हम किसी की जमीन पर कब्जा करने आए हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा कुछ भी नहीं है। कुछ लोग ऐसे ही भ्रान्तियां फैला देते हैं। हम केवल किसानों के साथ कान्टैक्ट करते हैं और उनको हम पॉम प्लांट का सीड देते हैं। प्राइमरी और सेकेण्डरी नर्सरी के बाद जब ये पौधे थोड़े बड़े हो जाते हैं तो किसान अपने खेत में इसको लगता है और जब इस पौधे पर फल आते हैं तो किसान इसका तेल नहीं निकाल सकता क्योंकि इसका तेल निकालने के लिए प्रोसेसिंग यूनिट लगानी पड़ती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो एक किसान नहीं लगा सकता। इसके तोड़ने के बाद २४ घण्टे के अन्दर इसको प्रोसेसिंग करना पड़ता है। इसका तेल निकालना पड़ता है। यदि तय समय तक इसका तेल नहीं निकालते तो इसका इसके फैटी एसिड का पूरा मैथेमेटिक्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकेन्जिम है वो पूरी तरह से गडबड़ हो जाता है। फिर ये खाने योग्य भी नहीं रहता। इसलिए २४ घण्टे के  अंदर इसका तेल निकालना पड़ता है। नर्सरी से लेकर इसका तेल निकालने तक का कार्य पतंजलि फूड ने अपने हाथो में लिया है। तो मैं सभी किसान भाईयों को यह आशवस्त करना चाहता हूँ कि जब हम पॉम प्लांटेशन करेंगे तो आपको बेस्ट प्लांट उपलब्ध कराएँगे जो आपको 30 से 40 वर्षों तक फल देगा। सीड की के्रसिंग के लिए प्लांट लगाना और आपका बीज लेना और उसका सही दाम उपलब्ध कराना और इसके लिए खाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी की व्यवस्थाओं को उपलब्ध कराने में हमारे पास बहुत बड़ी टीम है। पॉम प्लांटेशन के लिए जितनी प्रशिक्षित टीम पतंजलि फूड्स के पास है वैसी टीम पूरे हिन्दुस्तान में किसी के पास भी नहीं है। ये गौरव की बात है कि आज पतंजलि के पास कैपेबल लोग हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्किलफुल लोग हैं जो इस कार्य को आगे बढ़ाने के लिए लगभग 25 सालों से कार्य कर रहे हैं। 25 साालों से पॉम प्लांटेशन का यह टै्रक रिकार्ड है जिसे 100 सालों तक यशस्वी बनाने के लिए खुद मैं हरिद्वार से चलकर यहाँ पर आया हूँ। हमारी कम्पनी के सीईओ संजीव अस्थाना जी की इस समस्त कार्य योजना में अहम भूमिका है। पतंजलि फूड्स के लक्ष्य को आगे ले जाते हुए पूरे फूड बिजनेस के नए उत्पादों को हम दिल्ली में को लांच करेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम में कम्पनी के सीईओ श्री संजीव अस्थाना ने मीडियाकर्मीयों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान भाइयों व पूज्य स्वामी जी महाराज का आभार व्यक्त करते हुए कहा कि हम दो ही चीजें बताएँगे कि पतंजलि फूड्स का जो विजन है वो एक अलग पैमाने पर स्टेबलिस हुआ है। उसके तीन बिन्दू हैं जिन पर कार्य चल रहा है। इनमें पहला बिन्दू है कि कम्पनी को एक प्रकार से एफएमसीजी की तरफ ले जाना है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके अर्न्तगत हमारे चार बड़े बिजनेस हैं जो पहले ही स्टेबलिस होकर ग्रो हो रहे हैं। इनमें फूड बिजनेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्कुट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रास्युटिकल और न्यूट्रीला सोया बड़ी का बिजनेस है। उसके अलावा हमारा जो दूसरा केन्द्र बिन्दू है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके ऊपर बहुत कार्य चल रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह है ऑयल पाम प्लांटेशन का। यह देश में अपने प्रकार का एग्रीकल्चर का सबसे बड़ा प्रोजेक्ट होगा जोकि प्राईवेट सेक्टर ने टेक ऑफ किया है। कोई फर्टिलाइजर प्लांट लग रहा है वह अलग बात होती है लेकिन यहाँ पर सीधे किसानों से जुड़कर इसे बड़े पैमाने पर बिल्डअप करने का सबसे बड़ा पतंजलि ने बीड़ा उठाया है। हम सरकार के साथ कदम से कदम मिलाकर कार्य कर रहे हैं जिसका पूरा विवरण पूज्य स्वामी जी महाराज आपको बता चुके हैं। इसमें हमें केन्द्र से लेकर सभी राज्य सरकारों का बहुत बड़ा सपोर्ट मिल रहा है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पॉम प्लांटेशन के बाद ड्राई पीरियड में भी किसान को लगभग 40 हजार प्रति हेक्टेअर की इनकम मिलेगी। जिससे किसान को अपना घर-परिवार चलाने में कोई दिक्कत या परेशानी का सामना नहीं करना पड़ेेगा। ये पूरे देश का आजादी के बाद को सबसे बड़ा प्रोजेक्ट है जिसको केन्द्र सरकार ने लांच किया है और राज्य सरकारें भी सपोर्ट कर रहे है। जो नई पालिसी सरकार ने लांच की है उसमें कभी तेल का दाम घट भी जाता है तो किसान नुकसान नहीं होगा। अन्तर्राष्ट्रीय बाजार में दाम ऊपर-नीचे होते रहते हैं लेकिन केन्द्र सरकार का पूरा सपोर्ट किसानों भाईयों के साथ है। तीसरा हमारा लक्ष्य है कि हमें एक कम्पनी को नई बुलंदियों पर ले जाना है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>कार्यशाला</category>
                                            <category>जुलाई</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2739/samriddhi-ka-mul-mantra-khadya-telon-me-swadeshikaran</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2739/samriddhi-ka-mul-mantra-khadya-telon-me-swadeshikaran</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Jul 2023 21:52:42 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-12/461.jpg"                         length="145495"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>गर्मियों में कैसे करे पशुओं की देखभाल</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">डॉ. बी.आर.जे. माथुर  पशु चिकित्सक<br />पतंजलि ग्रामोद्योग (न्यास), हरिद्वार</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2717/garmiyon-me-kaise-kare-pashuon-ki-dekhbhal"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-12/cows.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भर में जलवायु परिवर्तन होता रहता है और जलवायु के परिवर्तन के अनुसार ही ऋतु परिवर्तन भी होता है जैसे ग्रीष्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमंत और वर्षाकाल। इन दिनों में प्रत्येक जीव को वायुमंडल का तापमान इसमें आद्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य का प्रकाश इत्यादि के अनुरूप अपने जीवन की दिनचर्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खानपान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रहन-सहन इत्यादि में भी परिवर्तन करना पड़ता है। विभिन्न ऋत काल में विभिन्न प्रकार की बीमारियों का प्रकोप भी बढ़ता घटता है। उनसे बचने के लिए भी प्रत्येक जीव को अपनी दिनचर्या व रहन-सहन में परिवर्तन करना पड़ता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अभी ग्रीष्म ऋतु प्रारंभ हो गई है और इस ऋतु में जिस प्रकार मानव अपने आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रहन-सहन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र इत्यादि में परिवर्तन करता है। ठीक उसी प्रकार पशुओं की भी ग्रीष्म काल में विशेष देखभाल करनी पड़ती है क्योंकि ग्रीष्म काल में जलवायु परिवर्तन होकर वायुमंडल के तापमान में बहुत वृद्धि हो जाती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए पशुओं को गर्मी से बचाव हेतु खुले छायादार स्थान पर रखना चाहिए ताकि गर्मी एवं लू से उनको बचाया जा सके। पशुओं के पीने के पानी का विशेष ध्यान रखने की आवश्यकता रहती है। इस ऋतु में पशुओं को स्वच्छ ठंडा पानी प्रचुर मात्रा में पीने के लिए उपलब्ध कराना कराया जाना आवश्यक है क्योंकि वायुमंडल का तापमान अधिक होने के कारण शरीर में से पानी का वाष्पीकरण तीव्रता से होता है। अत: शरीर में पानी की कमी डिहाइड्रेशन होने का खतरा बना रहता है। ऐसी स्थिति में कब्ज/ दस्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त में पानी की कमी और इलेक्ट्रोलाइट इंबैलेंस से ज्वर की संभावना रहती है। शरीर का तापमान बहुत बढ़ जाने के फलस्वरूप मस्तिष्क ज्वर एवं हीट स्ट्रोक होने का खतरा बना रहता है। हीटस्ट्रोक में पशुओं के शरीर का तापमान </span>104<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>105<span lang="hi" xml:lang="hi"> डिग्री फारेनहाइट से भी अधिक हो जाता है और पशु में पागलपन के लक्षण दिखाई देने लगते हैं। अंतत: पशु को मिर्गी जैसे दौरे पड़ने लगते हैं और उचित उपचार नहीं दिया जाय तो पशु की मृत्यु हो सकती है। सूर्य की तेज गर्मी से भी पशुओं का बचाव कर पशु को छायादार वृक्ष अथवा किसी हवादार पशु गृह में रखना चाहिए तथा  आवश्यकता अनुसार पंखे एवं कूलर का भी प्रबंध किया जाना चाहिए। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी के कारण पशु तनाव में रहता है अत: तनाव कम करने के लिए पशु की शक्ति (एनर्जी) ज्यादा व्यय होती है इसलिए ज्यादा एनर्जी (कार्बोहाइड्रेट) युक्त पशु आहार खिलाना चाहिए। ठंडे पानी में घोल कर लवण एवं ग्लुकोजयुक्त पेय पदार्थ भी पिलाये जा सकते हैं। ठंडे पानी में गुड़ घोल कर भी पिलाया जा सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि का शक्ति धारा नामक पशु पूरक आहार गर्मियों में पशुओं का तनाव कम करने के लिए रामबाण उपाय है। जैसा कि नाम से ही प्रतीत होता है यह शक्ति वर्धक तरल/ लिक्विड है। अत: बड़े दूध देने वाले तथा ग्याभिन पशुओं को भी लंबे समय तक पिलाया जा सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसको पिलाने से ग्याभिन पशुओं में गर्भस्थ बच्चे का समुचित विकास होने के साथ-साथ अयन / गादी (स्रस्रद्गह्म्) का समुचित विकास होता है जिससे प्रसव के पश्चात् दूध उत्पादन अधिक होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुधारू पशुओं को गर्मियों में शक्तिधारा पिलाने से गर्मी के तनाव के कारण जो दुग्ध उत्पादन में कमी होती है वह रोकी जा सकती है। इतना ही नहीं पतंजलि का शक्ति धारा और पतंजलि मल्टीविटामिन पिलाने से दुग्ध उत्पादन में वृद्धि भी होती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि मल्टीविटामिन भी दुधारू पशुओं में दुग्ध उत्पादन में वृद्धि करता है तथा पशु को तनाव से बाहर निकाल कर स्वस्थ रखने में उपयोगी है। पतंजलि ग्रामोद्योग न्यास पशुओं को स्वस्थ एवं उत्पादनशील रखने के लिए निरंतर प्रयासरत है और गर्मी के तनाव को कम करने के लिए एक नया उत्पाद भी जल्द ही बाजार में उपलब्ध करवाने जा रहा है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस प्रकार गर्मियों में पशुओं को स्वस्थ एवं उत्पादनशील रखने के लिए पतंजलि दुग्धामृत पशु आहार आवश्यकतानुसार खिलाना चाहिए तथा पशुओं को तनाव रहित रखने के लिए शक्तिधारा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीविटामिन जैसे पशु पूरक आहार का उपयोग लाभप्रद रहता हैं। </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>कार्यशाला</category>
                                            <category>जून</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2717/garmiyon-me-kaise-kare-pashuon-ki-dekhbhal</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2717/garmiyon-me-kaise-kare-pashuon-ki-dekhbhal</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Jun 2023 21:43:07 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-12/cows.jpg"                         length="1365236"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>बाबा की योगशाला</title>
                                    <description><![CDATA[<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#BA372A;border-color:#BA372A;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(186,55,42);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल आज तक के कार्यक्रम </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">के मंच पर पूज्य स्वामी जी महाराज का साक्षात्कार सुप्रसिद्ध एंकर बहन श्वेता सिंह के साथ हुआ। साक्षात्कार में विविध विषयों पर सवाल-जवाब हुए जिसमें ब्रिटिशकाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन भारतीय इतिहास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युगधर्म आदि मुख्य बिन्दु रहे। साक्षात्कार के महत्वपूर्ण अंश हम आपके सम्मुख प्रस्तुत कर रहे हैं:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:right;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सह-संपादक</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><strong>प्रश्न:</strong></span> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पता चला कि साहित्य के मंच तक आने से पहले आप योगी जी से मुलाकात कर आए!</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर:</span></strong></span>   <span lang="hi" xml:lang="hi">यह युग योग और राज योग का है। इस समय योग का साम्राज्य उत्तर प्रदेश से लेकर के</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2829/baba-ki-yogshala"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-12/09.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#BA372A;border-color:#BA372A;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(186,55,42);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल आज तक के कार्यक्रम </span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के मंच पर पूज्य स्वामी जी महाराज का साक्षात्कार सुप्रसिद्ध एंकर बहन श्वेता सिंह के साथ हुआ। साक्षात्कार में विविध विषयों पर सवाल-जवाब हुए जिसमें ब्रिटिशकाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन भारतीय इतिहास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युगधर्म आदि मुख्य बिन्दु रहे। साक्षात्कार के महत्वपूर्ण अंश हम आपके सम्मुख प्रस्तुत कर रहे हैं:</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:right;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सह-संपादक</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><strong>प्रश्न:</strong></span> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पता चला कि साहित्य के मंच तक आने से पहले आप योगी जी से मुलाकात कर आए!</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर:</span></strong></span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">यह युग योग और राज योग का है। इस समय योग का साम्राज्य उत्तर प्रदेश से लेकर के पूरे देश तक फैला है। सनातन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत और भारतीयता को पहली बार एक बड़ा गौरव मिला है। हमारे देश के सबसे बड़े सूबे के मुख्यमंत्री भी योगी हैं और देश के प्रधानमंत्री भी योगी हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और योगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोगी ही सच्चा राजयोगी हो सकता है। जिस तरह से हमारे भाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महंत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संत ने अपने युगधर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हठधर्म के साथ-साथ राजधर्म निभाया वह काबिले तारीफ  है। जिस तरह से उत्तर प्रदेश जैसे एक बड़े राज्य में इसको तो उनके विरोधी भी मानते हैं कि अब यूपी में कोई अपराधी सिर उठा के नहीं चल सकता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े-बड़े अपराधियों के साम्राज्य उन्होंने ध्वस्त किये हैं और अपराध मुक्त उत्तर प्रदेश बनाने के साथ-साथ लोगों में एक आशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक जोश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक जुनून</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक हौंसला है और दुनिया में कोई भी कार्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता और पराक्रम के साथ संपन्न होते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तो शौर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता और पराक्रम की एक मिसाल बने हुए हैं योगी जी। आपने हमें उत्तर प्रदेश में आमंत्रित कर ही लिया था तो हम ऐसे ही जिसको अंग्रेजी में कर्टसी मुलाकात कहते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही करने गए थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><strong>प्रश्न :</strong></span> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> स्वामी जी लेकिन यह बताइए कि एक अवधारणा रही है कि कोई योगी होगा</strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो कैसा होगा</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने जो अपराध का बड़ा अच्छा जिक्र किया तो इसीलिए पिछले कुछ वर्षों में क्या भारत की भारतीयता की परिभाषा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण समाज की अवधारणा यह सब चीजें बदली हैं और बहुत सारे लोग यह सोचेंगे कि साहित्य आज तक के मंच पर स्वामी रामदेव क्यों</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">पर साहित्य केवल वह लिखित शब्द नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल बोला गया वह शब्द नहीं। साहित्य उससे कहीं अधिक है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं बड़ा है।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> :</strong></span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य समाज का एक सतत प्रवाह है जो सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक रूप से जो कुछ घटित हुआ है उसका एक सतत प्रवाह ही साहित्य है। कुछ लिखा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ अनलिखा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ देखा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ अनदेखा है और कुछ ऐसा भी लिखा है जो गलत है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं तो यह कहूँगा कि इस देश में सबसे ज्यादा जिसके साथ इंजस्टिस हुआ है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय हुआ है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह साहित्य ही है। हमारे साहित्य में मुगलों को महान बताया गया है जो अय्याशियां किया करते थे। </span>5-5<span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार भारत की मां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटियों को हरमों में रखा करते थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह मुगल महान हो गए और हमारे छत्रपति शिवाजी महाराज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे महाराणा प्रताप जो उनसे लड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह योद्धा गुमनाम हो गए और एक दो नहीं ऐसी तो अनगिनत कहानियां है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस देश में मुगल काल में भी साहित्य के साथ अन्याय हुआ है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध हुआ है। यही अंग्रेजों के काल में भी हुआ है। चंद्रशेखर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजगुरु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगत सिंह जो क्रांतिवीर थे उनको तो अपराधी कहते थे और बहुत लंबे कालखंड तक भारत की एनसीईआरटी की किताबों तक में पढ़ाया जाता था। तो इस देश के जो खलनायक थे उनको नायक करके प्रस्तुत किया गया और जो इस देश के नायक थे उनको खलनायक करके लिखा गया। यह तो साहित्य का बहुत बड़ा अपराध घटित हुआ है ना। तो वह भी आज तक के मंच से जाना चाहिए और इतना ही नहीं मैं नहीं कहता कि इस देश के महान इतिहास को पुनर्लेखन की जरूरत है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी पुनर्विवेचना की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्व्याख्या की तो जरूरत है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस तरह से भारत का गौरवशाली अतीत रहा है</span>, 18<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं शताब्दी तक विश्व की आर्थिक महाशक्ति रहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक सामरिक महाशक्ति रहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत। ठीक है इसमें हमने कुछ संघर्ष झेले हैं। भारत कभी भी पूर्ण रूप से पराधीन राष्ट्र नहीं रहा लेकिन साहित्य में हमको पढ़ते-पढ़ते आज </span>200<span lang="hi" xml:lang="hi"> साल हो गए</span>, 1000<span lang="hi" xml:lang="hi"> साल तक भारत गुलाम रहा। कब गुलाम रहा भाई! संघर्षरत रहा भारत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी भी हमने मुगलों की पराधीनता को पूरी तरह स्वीकार नहीं किया। अंग्रेजों की भी पराधीनता को समग्र देश ने कभी पूरी तरह से स्वीकार नहीं किया और इसमें नैरेटिव यह घड़े जाते हैं कि हमारे सनातन में तो बहुत अन्याय था स्त्रियों के साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्रों के साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत छुआछूत था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत भेदभाव था। अंग्रेजों ने हमें सभ्य बनाया। भेदभाव की दीवारें ढाने के लिए इस्लाम ने यहां पर काम किया। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजो ने लूटा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुगलों ने भी लूटा और फिर खुद ही लुट गए। बहादुर शाह ज़फर के वंशज आज चाय की दुकान पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाने-दाने के लिए तरस रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक-एक पैसे के लिए तरस रहे हैं। पाप कहां कैसे खत्म हुआ</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">पाप आपके सामने ही खत्म हो जाता है। जिन मुगलों ने देश के ऊपर क्रूरता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार किए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जुल्म-ज्यादतियाँ की। इसमें </span>5-5<span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार माँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटियों को रखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम में दारु पीना निषेध है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके यहां पर दारू की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अफीम की और ना जाने किस-किस की महफिलें सजा करती थी। वह तो अपने कर्मों से नष्ट हो गए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिशर्स भी नष्ट हो गए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका डेढ़ सौ से ज्यादा देशों में साम्राज्य हुआ करता था। श्वेता जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके साम्राज्य में सूर्यास्त नहीं हुआ करता था अब उस देश के अब तीन टुकड़े होने के कगार पर है। कहीं स्कॉटलैंड और आयरलैंड और इंग्लैंड कहीं अलग ना हो जाएँ। और अब वहां पर भी एक भारतवंशी राज तो कर रहा है- ऋषि सुनक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह तो हो ही गया है। तो चीजें बदल रही हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे ज्यादा अन्याय साहित्य में ब्राह्मणों के साथ हुआ यद्यपि मैं जन्मना ब्राह्मण नहीं हूं और मैं जाति से किसी को मानता भी नहीं हूँ लेकिन सबसे ज्यादा अन्याय ब्राह्मणों के साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे ज्यादा अन्याय भगवे के साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे ज्यादा अन्याय साहित्य और सन्यासियों के साथ हुआ है। सन्यासियों को या तो ऐसा बोला जाता था कि भोले बाबा आएगा झोले में डाल के ले जाएगा। हमें चोर उचक्के लिखा जाता था। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जितने भी डॉक्यूमेंट्री देख लो आश्रम के नाम से कोई डॉक्यूमेंट्री बन रही है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्यासियों के नाम से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों के नाम से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत की पूरी व्यवस्था को सामंतवादी व्यवस्था कहा जबकि भारत की ऐसी व्यवस्था नहीं है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने जन्म से जाति को माना ही नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने तो कर्म से माना। हमने तो कहा जो अज्ञान को दूर करे वह ब्राह्मण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो अन्याय को दूर करे वह क्षत्रिय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो अभाव को दूर करें वह वैष्णव और जो अशुचिता को दूर करके सेवा और शुचिता के प्रतिमान स्थापित करें वह शूद्र।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें कहां अछूत आ गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें कहां जाति आ गई और हम सभी फोर इन वन हैं। हमारा यह सर ब्राह्मण है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह भुजा क्षत्रिय है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उदर वैश्य है और यह पैर सारे शरीर को ढोते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब को ताकत देते हैं यह शूद्र हैं। और अंग्रेजों ने भारतीय सनातन संस्कृति पर चालाकी से जितने प्रहार किये और हमारे शास्त्रों में भी मिलावट कर दी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह भी हम आपको बताना चाहते हैं। हमारे वेदों को छोड़कर बाकी कोई साहित्य उनसे ऐसा नहीं छूटा है जिसमें उन्होंने मिलावट न की हो। रामायण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत से लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणों से लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे शास्त्रों में मिलावट कर डाली। रामचरित मानस में तक मिलावट कर डाली।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong>प्रश्न :</strong></span>  </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या मिलावट हुई है रामचरित मानस में</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर :</span> </strong></span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे सारे शास्त्र एकतत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहअस्तित्व व विश्व बंधुत्व का उपदेश देते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे वेद गीत गाते हैं- एकत्व मनुपश्यत:</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्र विश्वम् भवति एक नीडम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम सर्वंखल्विदं ब्रह्म। फिर उसमें भेदभाव कैसे पनप सकता है। स्त्रियों के नाम पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शूद्रों के नाम पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों के नाम पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई भेदभाव भारतीय संस्कृति में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य में हमारे सनातन परंपरा में था ही नहीं। यह सारे लानत जो हम पर लगाए गए हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह कुछ चंद पैसे देकर के।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><strong>प्रश्न :</strong></span> </span> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एक तरफ  से बात निकली तारण का मतलब पीटना नहीं ताड़ण का मतलब शिक्षा है क्या</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">आप इस तरफ  इशारा कर रहें हैं कि शब्द का अर्थ अलग निकाला गया।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="color:rgb(255,255,255);" xml:lang="hi"><span style="background-color:rgb(186,55,42);"><strong>उत्तर :</strong></span> </span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं एक चौपाई की बात नहीं कर रहा हूँ। एक सूत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक मन्त्र की बात नहीं कर रहा हूँ। मैं कहता हूँ महाभारत पाँच हजार श्लोक का ग्रंथ था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके हमारे यहां प्रमाण हैं। पाँच हजार महाभारत का जो एक महाकाव्य है वो एक लाख का कैसे हो गया</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">तो कुछ तो उसमें मिलावट की गई है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ वाक्य के साथ उसमें जोड़ा गया। व्यास जी नें पाँच हजार का जय नाम का ग्रंथ लिखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके शिष्यों ने पूरा कर दिया दस हजार में। अब दस हजार से एक लाख कैसे हो गया</span>?</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तो यह प्रक्षेप तो है ना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो ऐसे जो भी इल्लॉजिकल है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो तार्किक नहीं हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो सार्वभौमिक नहीं है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो वैज्ञानिक नहीं है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह भारतीय संस्कृति का अंश नहीं हैं और उसके नाम पर भारत और भारतीयता को हमारी सारी सनातन संस्कृति को बदनाम किया गया। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक और शब्द सुन लो। हिंदू शब्द हमारे किसी सनातन साहित्य में नहीं हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे यहां सनातन है। हिंदू जिनको कहते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो भी सनातनी हैं। जैन हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो भी सनातनी हैं। बौद्ध हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो भी सनातनी हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिख हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो भी सनातनी हैं जो शाश्वत मूल्यों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपराओं को मानते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो एटर्नल ट्रूथ को मानते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो यूनिवर्सल लॉ को मानते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह सब सनातनी हैं। ये आपस में ही झगड़ा दिया हमको। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong>प्रश्न :</strong></span>  </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तो हिंदू राष्ट्र कैसे बनाएंगे फिर आप लोग</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong>उत्तर :</strong></span>  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए हिन्दू राष्ट्र जो शब्द है यह अव्यवहारिक शब्द है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत एक सनातन परंपरा वाला देश है इसलिए सनातन धर्म की जय भारत में भी होगी और सनातन परंपराओं को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन मूल्यों का लोग अनुसरण करेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न सनातन मूल्य क्या हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तेय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचर्य और अपरिग्रह उनको पंचशील कहो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको पंतव्रत कहो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको यम-नियम कहो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो भी हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी दुनिया सनातन के रास्ते पर ही चलेगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><strong>प्रश्न :</strong></span>  </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तो यह हिन्दू राष्ट्र ना सही सनातन राष्ट्र ही सही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या सनातन राष्ट्र की एक परिकल्पना जो है वह समावेशी है</span>? </strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong>उत्तर :</strong></span>  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन का अर्थ ही है समावेशी </span>the meaning of sanatan is eternal universal and integrated approach from all side<span lang="hi" xml:lang="hi"> तो यह तो सनातन का मतलब ही है। सत्य की सब दिशाओं से स्वीकारिता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही सनातन है। इसमें कोई जाति का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई पंथ का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई ऊंच-नीच का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई भेदभाव का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई इसमें लेश मात्र भी स्थान शेष नहीं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> :</strong></span>  <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या मुगलों का साहित्य में कोई कंट्रीब्यूशन नहीं रहा</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong>उत्तर :</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देखिये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं उसको गलत नहीं कह रहा हूँ। मुगलों से इंपोर्टेंस कितनी देनी चाहिए। साहित्य में </span>5-10<span lang="hi" xml:lang="hi"> परसेंट ज्यादा से ज्यादा कोई बहुत बड़ा उनका किसी ने कोई बहुत बड़ा बहादुरी का काम किया तो कहीं अपवाद रूप में </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत। </span>80<span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत भारत के महान योद्धाओं को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर-वीरांगनाओं को ही जगह देनी चाहिए और ऐसा ही आगे इतिहास पढ़ाया जाएगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत ऐसा ही होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> :</span> <span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">स्वामी जी इस पाठ्यक्रम के लिए आपने भी बहुत समय से एक तरह से पहले आंदोलन किया था और बाद में आप सलाह देने लगे।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong>उत्तर :</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभी हम भारतीय शिक्षा बोर्ड के माध्यम से पाठ्यक्रम की और जो हमारा पढ़ाया जाने वाला कंटेंट है पाठ्य पुस्तकों की और उसकी पेडोलॉजी की पुन: संरचना कर रहे हैं कि भारत में भारतीय मानस का निर्माण कैसा हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका पूरा अनुष्ठान हमारा चल रहा है ऐसा व्यक्तित्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा चरित्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा नेतृत्व हम भारत में गढ़ेंगे जहां पर भेदभाव की सारी दीवारें ढहेंगी और भारत के युवा भारत ही नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे विश्व का नेतृत्व कर सकें। ऐसा सामर्थ्य युवा नेतृत्व हम भारत से तैयार करेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही तो हमारी संकल्पना है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong> </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong>प्रश्न :</strong></span> </span> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ये हो पाएगा</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> :</strong></span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों नहीं हो पाएगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी आवश्यकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> :</strong></span>  <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जब होता है उस पर एक विवाद छिड़ता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा लगता है कि कुछ समय के लिए फिर शांत हो जाते हैं। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> :</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देखिए जो शिक्षा पर भगवाकरण का आरोप लगाए उसके क्या कारण थे</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">हम उसकी जड़ में नहीं जाना चाहते लेकिन इतनी बात मैं जरूर कहना चाहता हूँ। मुझे </span>30<span lang="hi" xml:lang="hi"> सालों से सार्वजनिक रूप से पूरा देश जानता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग </span>20<span lang="hi" xml:lang="hi"> साल तो मुझे आप लोगों से ही बात करते हो गए। मैंने कभी भी कोई अव्यवहारिक बात नहीं की। मैं हमेशा लॉजिकल बात करता हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंटिफिक बात करता हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सल बात करता हूँ और यही हमारा सनातन धर्म है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही हमारा वेद धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि धर्म है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही हमारा भारत और भारतीयता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत और भारतीयता के नाम पर इस समय जो एक कुछ बौद्धिक आतंकवाद है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्यिक आतंकवाद है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटेलेक्चुअल टेररिरिस्ट हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह यह सब बखेड़ा करते हैं।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई उसमें अलग-अलग थॉट्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेस से अलग-अलग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आइडियोलॉजी से अलग-अलग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां से कुछ लोग आ जाते हैं और भारत को तोड़ने की बात करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन अब यह चलने वाला नहीं है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong>प्रश्न :</strong></span> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आपको लगता है कि पिछले कुछ समय में आपको लेकर के आत्मविश्वास आया है कि अपनी भाषा का प्रयोग/मातृ भाषा का प्रयोग आराम से सार्वजनिक जीवन में लोग कर पा रहे हैं। अब यह नहीं है की लोग अंग्रेजी नहीं कही तो लोग अनपढ़ ना समझ लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या यह बदलाव आ रहा है</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर : </span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह आया है देखो! इसमें बहुत बड़ा योगदान राजनैतिक तौर पर मोदी जी का भी है। इस बात पर वह अभिनन्दन के पात्र हैं। उन्होंने राष्ट्रीय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय मंचों से हिंदी का प्रयोग किया है। जापान का प्रधानमन्त्री हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस का प्रधानमन्त्री हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाइना का प्रधानमंत्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह अपनी भाषा में बात करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाइनीज में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रुस्सियन में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जापानीज में। पूरा यूरोप अपनी भाषा में बात करता है। तो भारत के प्रधानमंत्री ने राष्ट्रीय स्तर पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय स्तर पर इसको गौरव दिया और चारों तरफ  से जो इस मातृभाषा से जिनका उद्धभव हुआ है ऐसी कॉर्पोंरेट वर्ल्ड में हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एजुकेशन वर्ल्ड में हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थ में हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया में हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन लोगों ने अपनी मातृभाषा को जैसे गौरव देना शुरू किया। अरे! हम गुरुकुलों के पढ़े हुए हमको आज तक के बड़े चाहे वह एजेंडा हो या साहित्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था कहो या उसमें आपने भी कंट्रीब्यूशन दिया एक एजेंडा रहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे वो आपकी सीधी बात हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र में कम से कम एक हजार से ज्यादा इंटरव्यू दिए मैंने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसके कारण से</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल में जो हमें शिक्षा और संस्कार मिले उसके कारण से। हमने अपनी संस्कृति और राष्ट्र भाषा को गौरव दिया उसके कारण से और वह कर्म करके दिखाया आज हमने </span>40-50<span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार करोड़ का कैपिटल मार्किट खड़ा कर दिया है। आने वाले </span>5<span lang="hi" xml:lang="hi"> सालों में जब लोगों को लगता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरे! यह गुरुकुल का पढ़ा हुआ हिंदी में बात करने वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह संस्कृत का पढ़ने वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह भी आर्थिक क्षेत्र में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामजिक क्षेत्र में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक क्षेत्र में झण्डे गाड़ सकता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो इससे गौरव पैदा होता है देश के अंदर। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> :</strong></span>  <strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक बार फिर मैं यहाँ पर तुलना करुँगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कि योगी जी जब </span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span></span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री बने तो सबको यह संशय था कि एक भगवाधारी यह क</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ैसा काम करेगा।</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने बड़े प्रदेश को यह कैसे संभालेगा</span>?</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> : </strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने प्रशासनिक तौर पर भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक तौर पर भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक तौर पर भी और जो सामाजिक ताना-बाना है देश का</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">वह बहुत विविधतापूर्ण है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें सामंजस्य बना करके रखा। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong>प्रश्न :</strong></span> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आपको लेकर भी लोगों को यह संशय होता था। एक भगवाधारी बिजनेस कैसे संभालेगा</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">और लोग सवाल भी पूछते रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी भी पूछते हैं आपसे कि आपका एक संत बिजनेस में होना चाहिए की नहीं होना चाहिए</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong>उत्तर:</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक संन्यासी पुरुषार्थ करके अर्थ को परमार्थ में समायोजित करता हुआ बहुत बड़ा आर्थिक साम्राज्य देश के लिए खड़ा कर सकता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका हमने कीर्तिमान बनाया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने कहा स्वामी रामदेव का टाइम एक दिन टाटा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिरला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अड़ानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एलन मस्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकरबर्ग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल गेट्स उससे भी ज्यादा महत्वपूर्ण है वो अपने लिए जीते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्यासी सबसे लिए जीता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए सन्यासी का समय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान वो सबके कल्याण के लिए होता है एलन मस्क ने बताओं क्या किया</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने कहा कि मैं ऐसी कार बना दूंगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आसमान में तुम्हारे लिए जगह बना दूंगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आरक्षित कर दूंगा। वो टेक्नोलॉजी की बात करता है। स्वामी रामदेव ने लोगों का लीवर फेल होने से बचा लिया। जो ज्ञान मुझे अपने वेदों से प्राप्त हुआ- ऋग्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामवेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यजुर्वेद व अथर्ववेद से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माण्डूक्य आदि उपनिषदों से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्गीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणों से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत व धन्वंतरि से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो मुझे अपने पूर्वजों से ज्ञान प्राप्त हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें जो हमने अनुसंधान किया और उसको जमीन पर जो उतारा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज मैं कहता हूँ सबसे बड़ी जो इंटेलेक्चुअल जो प्रोपर्टी है और यदि मैं उसको पेटेंट कराता तो एलम मस्क से ज्यादा अमीर स्वामी रामदेव होता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन हमने विश्व कल्याण के लिए वो ज्ञान दिया है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे वर्ल्ड में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा एक तरफ  जिसको मैं मेडिकल माफिया कहता हूँ वो एक तरफ  सारे के सारे चारों तरफ  माफिया गिरि तो चल ही रही है ना लेकिन हम सत्य के लिए लड़ते हैं। पूरा मेडिकल सिस्टम ङ्ख॥ह्र से लेकर के पूरी दुनिया के डॉक्टर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों साइंटिस्ट जो मिलकर के नहीं कर पाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने पूरे डंके की चोट पर करके दिखाया है</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सब के सब मोर्चों पर हमने यह करके दिखाया। मॉडर्न मेडिकल साइंस कहता है डायबिटीज के पेशेंट नॉन-डायबिटीज नहीं हो सकते। हमारे सुप्रीयो भाई साहब आए है। आप भी गए हंै खुद। मैं तो कहता हूँ हमारे यहां तो ओपन सीक्रेट है सब कोई भी आकर के देखो। हमने डायबिटीज के पेशेंट को नॉन-डायबिटीज किया। वर्ल्ड में पहला एक सनातन धर्म का सन्यासी है जो कहता है कि मैं सौ से दो सौ यूनिट इन्सुलिन ले रहे व्यक्ति की इंसुलीन छुड़वा सकता हूँ। सामने यह प्रदीप भाई बैठे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह बहुत बड़े बिजनेसमैन हैं। अभी हजारों करोड़ों का साम्राज्य है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको भी हमने नॉन-डायबिटीज किया। एक नहीं मैं आपको हजार प्रमाण दे सकता हूँ। डायबिटीज के पेशेंट को नॉन-डायबिटीज किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीपी को क्योर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थायराइड हमने क्योर किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थराइटिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा क्योर किया। लोगों को लंग्स ट्रांसप्लांट से बचाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी ट्रांसप्लांट से बचाया और कैंसर को भी </span>1<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>2<span lang="hi" xml:lang="hi"> महीने में ठीक करके दिखाया। अब यह उद्घोषणा नहीं है यह हकीकत है और पूरी दुनिया योग-आयुर्वेद और सनातन को फॉलो करेगी। जीवन जीने का कोई दूसरा तरीका ही नहीं है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong>प्रश्न :</strong></span> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आज मुझे लगता है साहित्य आज तक के मंच पर आज हम सब स्वामी रामदेव से भजन सुनें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान भी साथ दे रहे हैं यह बादल भी आ गए हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडी हवा लग गई है चिलचिल्लाती धूप के बाद।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong>उत्तर :</strong></span>  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो भजन तो यहीं के हिसाब से सुना देते हैं-</span>'<span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत है हरि नाम जगत में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे छोड़ विषय विष पीना क्या</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">हरि नाम नहीं तो जीना क्या</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">हरि नाम नहीं तो जीना क्या</span>?Ó <span lang="hi" xml:lang="hi">तो भगवान का नाम उसको छोड़कर के कोई कोल्डड्रिंक पिए जा रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई सॉफ्ट ड्रिंक के नाम पर पूरा का पूरा ड्रिंक ही पिए जा रहा है और आदमी खोखला हुए जा रहा है। इसलिए सब साहित्य में तो हर तरह की बात है साहित्य में अश्लीलता भी है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और साहित्य में शालीनता की पराकाष्ठा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान की भी पराकाष्ठा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सौंदर्य की भी पराकाष्ठा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और उस सौंदर्य में सात्विकता भी है। लेकिन जो समाज अश्लीलता की ओर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कामुकता की ओर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विलासिता की ओर बढ़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये इतिहास गवाह है इस बात का कि वह नष्ट हो गया। इसलिए एक बात मैं बस कहूँगा श्वेता जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस संदर्भ में कोई व्यक्ति आता है कोई साहित्य के नाम पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई क्रिएशन के नाम पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी फिल्म के नाम पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल बहुत सारी मूवीस बनती हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत सारी अलग-अलग प्रकार के क्या-क्या बनाते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें पता भी नहीं क्या-क्या होता है। हमने देखी भी नहीं कभी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन सुना है लोगों से और वह हमारी उत्तेजना को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वासनाओं को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जगा जाते हैं और वह कोई भी </span>7<span lang="hi" xml:lang="hi"> साल की बेटी दुराचारियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारियों की हवस का शिकार हो जाती है और यह जो आग लगाने वाले लोग कई भोगों की आग लगा रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वासना की। कोई अलग-अलग प्रकार की देश को आग लगा रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू और मुसलमान के नाम पर लड़ा रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई बेईमानी की आग लगा रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे लोग आग लगा कर के चले जाते हैं और जलता है समाज तो यह जलन और तपन को हम बचाना चाहते हैं और उसके लिए योग की अलख जगाएंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न </span>:</strong></span>   <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों को थोड़ा सा कन्</span><span lang="hi" xml:lang="hi"></span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूजन हो जाएगा स्वामी जी की आप कह रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कि जो हिंदू मुसलमान को बढ़ाता है। ऐसा मुझे लगा कि जब हिंदू राष्ट्र और सनातन राष्ट्र की बात करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर रहे थे तो उसमें से एक समुदाय का नाम आपने नहीं लिया था।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> :</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें मैंने यह कहा भारत का जो सनातन धर्म है वह भारत की मिट्टी से उपजे हुए मत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संप्रदाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु परंपराओं के बारे में डॉक्टर बाबा साहब अंबेडकर जिनके नाम से यह बहुत बड़ा पार्क है उन्होंने भी कहा कि हमें आयातित पंथ संप्रदायों की जरूरत नहीं है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो इस्लाम को भी तो कबूल कर सकते हैं। उन्होंने बुद्ध को क्यों स्वीकार किया</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">तो मुझे इस्लाम से आपत्ति नहीं है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे ईसाइयों से आपत्ति नहीं है। उसमें भी शाश्वत मूल्य हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें भी सनातन मूल्य हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन आंशिक तौर पर हैं। लेकिन भारत और भारतीयता के परिपेक्ष्य ताकि हम जब बात करते हैं और मैं तो कहता हूं जैसे मैं कह रहा हूं हिंदू भी सनातनी हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक सब सनातनी हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे हमारे मुसलमान भाई भी आ करके बोले हम भी सनातनी हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई बोले हम भी सनातनी हैं। हमें तो खुशी होगी लेकिन वहाँ पर भी वो श्रेष्ठ मूल्य हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह सनातन मूल्य ही हैं क्योंकि यह जो बात है आदर्श और परंपराओं की है। यह बात सार्वभौमिक और वैज्ञानिक यूनिवर्सल जो ट्रूथ्स की है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो इटरनल है वही तो शाश्वत है।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong>प्रश्न :</strong></span>  </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन स्वामी जी आज जो टकराव है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज जो टकराव चल रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी दो समुदाय में नहीं एक ही समुदाय के अंदर से दो तरह को आवाजे उठ जाती हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक तरफ बागेश्वर धाम के सबसे पॉप्युलर बाबा धीरेंद्र कृष्ण शास्त्री जो आपको बहुत मानते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो हिन्दु राष्ट्र को लेकर एकदम कट्टर विचार सामने रखते हैं और दूसरा यहीं उत्तर प्रदेश से ही रामचरित मानस के खिलाफ जो बात उठी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह एक हिन्दु की तरफ से ही उठाई गई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा प्रतिबंधित कर दो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्ने फाड़ दो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस तरह की चीजें।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> : </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने स्वीकार किया हमारे यहाँ मिलावट हुई हैं। पर क्या कुरान और इस्लाम में जो आयते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो सभी सही हैं। मैंने तो यह स्वीकार किया है आज तक के इस सबसे बड़े मंच से कि हमारे यहां प्रक्षेप हुआ है उस के सबसे बड़े सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक कारण रहे हैं कुछ को प्रलोभन देकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ के गर्दन पर तलवार रख कर और एक पूरे षड्यंत्र के तहत कुछ हमारे यहाँ प्रक्षेप हुए हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम तो मानते हैं उनको स्वीकार करते हैं। क्या इस्लाम के अंदर जितने भी उनकी कुरान में आयते हैं क्या वो </span>100<span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत सही हैं। मूल कुरान को छोड़ दीजिये आप उनमें जो हदीसों के नाम पर खलीफाओं ने जो उसके अंदर मिलावट कर रखी हैं कोई आकर के किसी जैसे मैंने स्वीकार किया हमारे यहाँ मिलावट हुई हैं मैं मानता हूँ ऐसे ही ईसाईयों में जो बाईबिल के अंदर जो मिलावट हुई हैं क्या कोई आकर के मंच से ऐसे स्वीकार कर सकता हैं। महार्षि दयानन्द ने यह साहस किया था। मैं चाहता हूँ कोई सत्यार्थ प्रकाश पढ़कर के देखे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले उन्होंने अपने यहाँ पर जो कुरुतियाँ थी ढोंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आडंबर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधविश्वास था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी जड़ें उखाड़ी और फिर उन्होंने सबको भी कहा अपने-अपने मत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने-अपने धर्म ग्रंथ को देखो और वहाँ पर जो कुरुतियाँ हैं उनको दूर करने के लिए साहस करो। तो यह तो मैं आह्वान कर रहा हूँ। मुझे लगता है कभी ना कभी तो कोई आवाज उठेगी और यह धर्म का शुद्धिकरण होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न :</span></strong></span> <strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज का जो आधुनिक साहित्य है उसे हम अलग-अलग रूप में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कविता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शेर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नज़्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिल्मी गीत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्टिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डायलॉग हर चीज में बांध सकते हैं लेकिन हमारा जो प्राचीन साहित्य रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो हमारे वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको लगता है कि आज की पीढ़ियों को उनकी जानकारी है।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> : </strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना सौंदर्य है हमारे अलग-अलग प्रकार के छंदो में तो अलग-अलग प्रकार के हमारे यहाँ छंद हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब गायन से लेकर</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्य से लेकर जो हमारा भरतनाट्यम है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल हम थोड़े फकीरी अंदाज में ज्यादा पढ़े हैं। हमारे यहाँ पर संगीत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्य की जितनी विधाएं हैं वो तक विश्व में कही नहीं हैं। उनको सही रूप में हमें सिखाया नहीं गया। हम भारतीय शिक्षा बोर्ड के माध्यम से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि विश्वविद्यालय के माध्यम से आपको लगभग आने वाले </span>3<span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span>5<span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्षों में विश्व का श्रेष्ठत्म संगीत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गायन सभी आपको हम प्रस्तुत करेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज तक के मंच से ही दिखाएंगे। हिंदी के साथ-साथ तमिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलुगु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ीया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मलयालम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली आदि जितनी भी भारतीय भाषाएं हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका अपना एक सौन्दर्य है। और साहित्य में जो फुहड़ता लेकर के आये हैं ना वो भी साहित्य के अपराधी हैं। तो उनको भी मुझे लगता हैं आज तक के मंच पर आप बहुत सारी प्रतिभाओं को आमंत्रित कर रहे हैं तो उनको जो फुहड़ता फैलाने वाले लोग हैं उनको भी यहाँ से कुछ सिख जरूर मिलेगी। और एक नई दिशा में जो भारत बोध है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उधर हम आगे बढ़े। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे स्वामी प्रसाद मौर्य हैं उसमें स्वामी कहाँ से आया</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें मौर्य कहाँ से आया</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">यह जताता है कि वो हमारे सनातनी हैं। लेकिन उनको भी समाज को बाटना है कि मेरे साथ कुछ पिछड़े और दलित ज्यादा जुड़ जाए तो यह तो सभी चलता है। अब जैसे आपने बागेश्वर जी का कहा तो हमारी अध्यात्म की परम्पराओ में अदृश्य शक्तियाँ हैं भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ महात्मा उसको प्रकट कर देते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ नहीं भी करते। लेकिन यह कहना कि अदृष्ट होता ही नहीं हैं वो भी गलत है। और अदृष्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमूर्त के नाम पर ढोंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आडंबर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधविश्वास फैलाना वह भी गलत है। इसलिए इन सभी मामलों में मैं सम्यक दृष्टि को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक दृष्टि को ही अंतिम प्रमाण मानता हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="background-color:rgb(186,55,42);color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न :  </span></strong></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी जी जो नए पाठ्यक्रम और नई शिक्षा की बात हम कर रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नए बोर्ड की बात करते हैं उससे किस तरह के छात्रों के उत्तीर्ण होने का अनुमान है</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);background-color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> : </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब भी मैं मीडिया से मिलता हूँ तो वो बोलते हैं </span>15-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्षों के बाद भारत का नेतृत्व कहाँ से गढ़ेंगे। वो राजनैतिक नेतृत्व के बारे में भी पूछते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो पूछते हैं कि </span>15-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> साल के बाद का मिडिया कैसा होगा</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">विधायिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय पालिका कैसी होगी</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">और खासकर भारत का नेतृत्व कैसा होगा</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">तो मैं आज आपको एक आश्वासन देता हूँ यहाँ से </span>15-20<span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष के बाद का मिडिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विधायिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यपालिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय पालिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरपोरेट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल लीडरशिप उसके बाद का साहित्य शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा कैसी होंगी। वो नेतृत्व हम भारतीय शिक्षा बोर्ड से गढ़ेंगे। वो नेतृत्व हम पतंजलि विश्वविद्यालय से गढ़ेंगे। आने वाले १०-१५ सालों में हम इस पर हम करीब १ लाख करोड़ रुपए खर्च करेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा नेतृत्व हम गढ़ेंगे। उसका ऐसा व्यक्तित्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका मानस भारत और भारतीयता से ओतप्रोत होगा। आदमी जो कुछ करता है उसको उसका संस्कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नोलेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास ड्राइव करता है। हम ऐसे ब्रेन की प्रोग्रामिंग कर रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा मानस गढ़ रहे हैं जिसका रोम-रोम भारत और भारतीयता से ओतप्रोत हो। और वह पूर्ण सात्विकता के साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी छल-छद्म के बिना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी स्वार्थ के बिना ऐसे आगे बढ़े कि उसके पीछे जमाना खड़ा होने में गौरव अनुभव करे। वो जहाँ खड़ा हो जाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग कहें कि हमारा रोल मॉडल ये है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा आइकॉन ये है। तो ऐसा सर्वविविध नेतृत्व आपको भारत में देखने को मिलेगा। पहले हम १ लाख विद्यालयों को भारतीय शिक्षा बोर्ड में जोड़ रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे लगभग ५ लाख विद्यालयों को जोड़ने की हमारी योजना है। १ लाख विद्यार्थियों का रेजिडेंशियल और 5 लाख विद्यार्थियों का यह विश्वविद्यालय होगा। १० हजार का गुरुकुल होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हर देश से 50-100 बच्चे होंगे। अफगानिस्तान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगलादेश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीलंका से लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे यूरोप से लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूके्रन और रशिया से लेकर जापान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाइना और साउथ कोरिया से तो हम ले ही आएंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किम जोन के यहाँ से भी कुछ बालक हम ले आएँगे। पूरी दुनिया से बच्चे सनातन के सांस्कृतिक राजदूत बनकर पूरी दुनिया में सनातन का झण्डा गाड़ेंगे। और चारों तरफ होगा- भारत माता की जय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वन्दे मातरम्। सब लोग इस धरती माता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत माता के प्रति कृतज्ञता अनुभव करेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किम जोन का भी मोक्ष हो जाएगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूके्र न और रशिया के बीच की रस्साकशी भी समाप्त हो जाएगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शी-जिनपिंग का भी पराभव हो जाएगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक नई दुनिया गढ़ेंगे लेकिन आप और हम रहेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि आप योगी हैं। और जो योगी हैं वे बूढ़े नहीं होंगे।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>कार्यशाला</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2829/baba-ki-yogshala</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2829/baba-ki-yogshala</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Apr 2023 21:55:10 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-12/09.jpg"                         length="175737"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>लोकमत पत्र के तत्वाधान में आयोजित लोकमत राष्ट्रीय अंतर धार्मिक सम्मेलन में पूज्य योगऋषि स्वामी रामदेव जी महाराज का उद्बोधन</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">      पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">24 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्टूबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्बोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रधर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1011/%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%A4%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%A4-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0-%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%A7%E0%A4%A8"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/288.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">24 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्टूबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्बोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रधर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्विता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजस्विता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बधाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरोधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडक़री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनन्दन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्पकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोने</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दूस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीजल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडक़री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीजल</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोगुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडक़री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रगान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिनायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडक़री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बोधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडक़री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मजहबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलोचनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्पोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोधों</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्री।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्व</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सह</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौहार्द</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धुत्व</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्माचार्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायेंगे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायेंगे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">. (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिछड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉलिज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टेक्नोलॉजी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इनोवेशन</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इनवेंशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडक़री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नोलिज</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टेक्नोलॉजी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इनवेंशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेल्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिएट</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जपना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेंगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डराकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैसियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बतायें</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मच्छर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयंती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रकारिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रकारिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरोधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदनाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनपढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनपढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढक़र</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गुण</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सद्भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सममति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महजबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवाद</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/278.jpg" alt="27"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहो</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्वियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ेगें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनंदन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशस्विता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोबारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आऊंगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">75 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जय।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>कार्यशाला</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1011/%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%A4%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%A4-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0-%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%A7%E0%A4%A8</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1011/%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%A4%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%A4-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0-%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%A7%E0%A4%A8</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Nov 2021 21:25:28 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/288.jpg"                         length="185098"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>स्वदेशी समृद्धि कार्ड</title>
                                    <description><![CDATA[<p>  </p>
<ul>
<li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-indent:-0.25in;line-height:normal;">
<h5><span style="font-family:Symbol;"><span><span style="font:7pt 'Times New Roman';">                  </span></span></span><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">5 </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">लाख</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दुर्घटना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बीमा</span></strong></h5>
</li>
<li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-indent:-0.25in;line-height:normal;">
<h5><strong><span style="font-family:Symbol;"><span><span style="font-style:normal;font-variant:normal;font-size:7pt;line-height:normal;font-family:'Times New Roman';">                  </span></span></span><span style="font-family:Mangal, serif;">5 </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span style="font-family:Mangal, serif;">10% </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">छूट</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> (</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कैशबैक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">)</span></strong></h5>
</li>
<li class="MsoListParagraphCxSpLast" style="text-indent:-0.25in;line-height:normal;">
<h5><strong><span style="font-family:Symbol;"><span><span style="font-style:normal;font-variant:normal;font-size:7pt;line-height:normal;font-family:'Times New Roman';">                  </span></span></span><span style="font-family:Mangal, serif;">100% </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जनहित</span></strong></h5>
</li>
</ul>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;line-height:normal;"><span style="font-family:Mangal, serif;">  </span></p>
<h5 style="text-align:justify;">      15 <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुस्तानियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारीख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंसुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज़ाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यौछावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span> 1947 <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज़ादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुस्तानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज़ाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/910/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/367.jpg" alt=""></a><br /><p> </p>
<ul>
<li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-indent:-0.25in;line-height:normal;">
<h5><span style="font-family:Symbol;"><span><span style="font:7pt 'Times New Roman';">         </span></span></span><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">5 </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">लाख</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दुर्घटना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बीमा</span></strong></h5>
</li>
<li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-indent:-0.25in;line-height:normal;">
<h5><strong><span style="font-family:Symbol;"><span><span style="font-style:normal;font-variant:normal;font-size:7pt;line-height:normal;font-family:'Times New Roman';">         </span></span></span><span style="font-family:Mangal, serif;">5 </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span style="font-family:Mangal, serif;">10% </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">छूट</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> (</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कैशबैक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">)</span></strong></h5>
</li>
<li class="MsoListParagraphCxSpLast" style="text-indent:-0.25in;line-height:normal;">
<h5><strong><span style="font-family:Symbol;"><span><span style="font-style:normal;font-variant:normal;font-size:7pt;line-height:normal;font-family:'Times New Roman';">         </span></span></span><span style="font-family:Mangal, serif;">100% </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जनहित</span></strong></h5>
</li>
</ul>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;line-height:normal;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></p>
<h5 style="text-align:justify;">   15 <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुस्तानियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारीख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंसुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज़ाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यौछावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span> 1947 <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज़ादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुस्तानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज़ाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span>  -<span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 1995 <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारीख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> 1995 <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजिटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजिटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेमेन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>  ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुगतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 9999 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> 1000 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉपअप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> 10%  <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हासिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जोकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राहको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ख्याल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राहको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राहको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">धारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राहकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहैया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> 6000/- <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विख्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> 6 <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डधारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डधारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुगतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डधारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकलांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> 2.5 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> 6 <span lang="hi" xml:lang="hi">महीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> 180 <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> 6000/- <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">युवतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीजि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिश्तेदारों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुबियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनावाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> 100/- <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">युवतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेफरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेफरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">युवतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 20,000/- <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 25,000/- <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑल्टो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> 800 VXI Plus <span lang="hi" xml:lang="hi">कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साईकिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मानित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ख्याल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभूषणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपहारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मेसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> 10% <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> 5% <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्काउंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राहकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाईन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाईन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाईन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेबसाइट</span> www.swadeshisamridhi.com <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रजिस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपचारिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रजिस्ट्रेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेगास्टोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्तें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्तें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डधारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टोल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फ्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नम्बर</span> 1800-180-4108 <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>कार्यशाला</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/910/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/910/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Sep 2021 21:37:17 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/367.jpg"                         length="117742"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि में आयोजित ग्रीन रिवोल्यूशन-2022 ‘एन एग्री विजन’कार्यक्रम में केन्द्रीय कृषि मंत्री श्री नरेन्द्र सिंह तोमर का ओजपूर्ण उद्बोधन</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराजमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नियाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहकारिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहकारिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रवाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सज्जनों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1184/647817501ce22"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/3111.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराजमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नियाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहकारिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहकारिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रवाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सज्जनों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसम्पर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताइए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूंढते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाँत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतुलनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारीफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काबिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परियोजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सैके्रट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉनसेप्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉयलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुमकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमानत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खयानत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आएगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मकसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोगुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डस्ट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिगोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रामीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">८३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरिगेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूँजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महोदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Soil Testing</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Soil</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Testing Card</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Blood</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Test</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Blood Test</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुनैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुराक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Soil Health Testing</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉयलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉनसेप्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकेपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेक्नोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">P.M. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">८</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">६</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्षिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाउण्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमतौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिमियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुआवजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५७</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५७</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्पलस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेमौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२५०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिकवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Diversification</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातचीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैमिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्टिलाइजर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रकबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईनाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोजेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५८५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोजेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">९१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">०००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४००</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">४५०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोजेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमिलनाडू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्टिलाइजर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्टिलाइजर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेल</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">चलाएँगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इधर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातानुकूलित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(A.C.)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोगियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाएँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२४</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४८</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्गेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वालिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ान</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहरादून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लादिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२४</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलोमीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीजिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्गेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रकबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोजिस्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉयलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉयलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेंगे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>कार्यशाला</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1184/647817501ce22</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1184/647817501ce22</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Mar 2020 21:55:08 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/3111.jpg"                         length="224026"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि का स्वदेशी आन्दोलन</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राकेश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span style="font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समिति</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1137/patanjali-ka-swadeshi-andolan"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/pro.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉन्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेलिसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खपत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 16 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> 12 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> 100% <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> 100% <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएँगे।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहिष्कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाजवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्टीशिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैक्टरियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैक्ट्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जॉर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्नांडिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूँजीपतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 65 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीएसआर</span> (Corporate social responsibility) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> 2% <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्टीशिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 70 <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्टीशिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फकीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साराभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्वीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रयान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रयान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साराभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूक्लियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनर्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैटेलाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैटेलाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिसाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिसाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">एपीजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब्दुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साराभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रॉनिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कंप्यूटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आईआईएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहमदाबाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> 40 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साराभाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाभा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">एपीजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब्दुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यमशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इजराइल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यमशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ोसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बांग्लादेश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीलंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यमशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्विस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्पोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकासशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फौज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्पोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्ट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">कोका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाउस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तख्तापलट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> 2003 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूएस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनएसए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉवेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धमकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदनाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलटवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> 2008 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडग़ांव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंबुमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंबाकू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिगरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> 70% <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंबुमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> 150 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कायदे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरूभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंबानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुस्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉरपोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉर</span> 90 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारपीट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुलिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमिश्नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंबानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुकदमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोलिटिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्राइसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉरपोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पिटिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राहकों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनमानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉन्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुबान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोड्कट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्लाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 98 <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्लाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राँड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वालिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वालिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> 800 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सीको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिलीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफबॉय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिलीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफबॉय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थम्स</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, 1990 <span lang="hi" xml:lang="hi">दशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थम्सअप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोक</span> 1990 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोबारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पिटिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीजिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> 70 <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतलें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतलें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिफिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माजा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पॉट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिमझिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्लाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वालिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैंटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पॉट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैंटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिलीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंदुलेखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंदुलेखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिलीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनलाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असेसमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैल्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रेंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आउटलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिटेलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कस्टमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 10-20 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पिटिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनालिसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेहनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेहनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रीमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रीमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रीमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्ट्रीब्यूशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिटेलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेटाबेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेक्नोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रीमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैमिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 10-50  <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फील्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आएगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पिटिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पिटिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोबारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिबाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलगेट</span> 1937 <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 80 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारोबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 8 <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलगेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 80 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूथपेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिबाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलगेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातचीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिबाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्लाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोकस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डिमांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलगेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिबाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> 10% <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 30% <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलगेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> 30% <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेकिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेनकाइजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैक्मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिलीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केविन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> 150 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 200 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">जेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफएमसीजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारोबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सेदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारोबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कारगिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैमिनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओनर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारगिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैमिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 20% <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारोबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारगिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डीसीएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारगिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">विल्मर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्पोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाउस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाउस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होल्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होल्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विल्मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्पोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाउस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पटीशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पटीशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरदीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वालिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेन्टेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैंपल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वालिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> 100% <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सस्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>कार्यशाला</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1137/patanjali-ka-swadeshi-andolan</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1137/patanjali-ka-swadeshi-andolan</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2020 21:44:53 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/pro.jpg"                         length="304807"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>ई.ओ. नागपुर स्पार्क व्यापार सम्मलेन में पतंजलि के स्वदेशी के आंदोलन का दर्शन</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र. क्या आप साइंटिस्ट संन्यासी हैं</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उ.</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं तंत्र-मंत्र-यंत्र-षड्यंत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शनि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राहु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष के नाम पर एक बार भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी भी प्रकार का अंधविश्वास नहीं फैलाया। देश में जातिवाद और संप्रदायवाद को नहीं फैलाया। मैं जहाँ भी काम करता हूँ- चाहे वह योग है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि या अनुसंधान आदि कोई भी क्षेत्र हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंटिफिक एप्रोच के साथ करता हूँ। आज हिन्दुस्तान में हमने दो लाख लोगों को रोजगार दिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक करोड़ से ज्यादा किसानों को</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1614/nagpur-spark-vyapar-sammelan-me-patanjali-ke-swadeshi-ke-andolan-ka-darshan"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/404.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र. क्या आप साइंटिस्ट संन्यासी हैं</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उ.</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं तंत्र-मंत्र-यंत्र-षड्यंत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शनि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राहु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष के नाम पर एक बार भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी भी प्रकार का अंधविश्वास नहीं फैलाया। देश में जातिवाद और संप्रदायवाद को नहीं फैलाया। मैं जहाँ भी काम करता हूँ- चाहे वह योग है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि या अनुसंधान आदि कोई भी क्षेत्र हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंटिफिक एप्रोच के साथ करता हूँ। आज हिन्दुस्तान में हमने दो लाख लोगों को रोजगार दिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक करोड़ से ज्यादा किसानों को अपने साथ जोड़ा। हमने विश्व के पाँच बड़े इन्स्टीट्यूट दिए हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें विश्व का सबसे बड़ा योग का इन्स्टीट्यूट है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह भी साइंटिफिक रिसर्च के साथ। विश्व का सबसे बड़ा फूड पार्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व का सबसे बड़ा योग आयुर्वेद का अनुसंधान संस्थान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व का सबसे बड़ा प्राकृतिक चिकित्सा का केन्द्र और विश्व का सबसे बड़ा पारम्परिक व आधुनिक शिक्षा जो जोडऩे वाला पतंजलि विश्वविद्यालय। हमने ये पाँच बड़ी देन देश को दी हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या कारण है कि आपने इनमें बड़ी सफलता प्राप्त की </span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या पहले लोगों ने इसे ट्राई नहीं किया</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या आजकल स्वदेशी में ज्यादा विश्वास है</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उ.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम बहुत ज्यादा अलग-अलग नहीं होते। आप उस कार्य को कितने जुनून से करते हैं और क्या उसमें वेल्यु एडिशन है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नई पीढ़ी के साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नए संसार के साथ आपका जुड़ाव कैसा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस पर निर्भर करता है। मैंने योग का वेल्यु एडिशन किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझसे पहले पूर्वज ऋषि तो सभी योगी थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच में धीरेन्द्र ब्रह्मचारी जी ने भी किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन कोई योगी देश-दुनिया में स्वामी रामदेव की तरह योग को लोकप्रिय नहीं कर पाया। लोगों ने योग को बहुत जटिल सा बना दिया था। मैंने रहस्य की सारी पर्तें हटाई और योग को त्वरित उपचार (इंस्टेंट ट्रीटमेंट) के रूप में प्रस्तुत किया। अभी करो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी पाओ। योग से रक्तचाप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थाइराइड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेपेटाइटिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलाइटिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोराइसिस आदि ठीक कर दिए। मैंने योग को सरलीकृत (सिम्प्लिफाइड) किया। आधुनिक विज्ञान जिसे लाइलाज बता रहा था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने उसे क्योर कर दिया। उसके साइंटिफिक एवीडेंस है। दुनिया में जो नहीं हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह मैंने योग के द्वारा किया। विश्व का सबसे बड़ा फूड पार्क हमने बनाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें भी हमने मूल्य संवर्धन (वेल्यु एडिशन) किया है। नो एडल्टेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतम जितना हो सके प्राकृतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक और खासकर कम मूल्य पर उच्च गुणवत्ता की वस्तुएँ तैयार की। आज तक किसी भी बाबा ने कोई रिसर्च सेंटर नहीं बनाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने वह बनाया और प्रधानमंत्री जी से उद्घाटन करवाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे दुनिया का ध्यान जाएं कि मैं झोपड़ी में रहता हँू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन पर सोता हँू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन मैं साइंटिफिक रिसर्च</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनोवेशन इन्वेंशन में भरोसा रखता हँू। और वेल्थ का प्रोसेस क्या है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">जब आपका नॉलेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनोवेशन इन्वेंशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्टिविटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियेटिविटी और आपके पास में जो कुछ भी है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे आपके पास शक्ति है या आपकी कमियाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरियाँ है या जो भी उत्तम है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन सबको आप वेल्थ में कैसे कन्वर्ट कर सकते हैं। तो इसके लिए जो आज तक किसी ने नहीं सोचा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फोकस नहीं किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह हमने सोचा और करके दिखाया। क्योंकि केवल सोचने से बात नहीं बनती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको निरन्तर तब तक आगे बढ़ाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब तक वह सफलता के शिखर पर नहीं पहुँच गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रों के अनुसार आप पतंजलि को चाइना में लेकर जा रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या प्लान है आपका वहाँ</span>?</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उ.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाइना ही नहीं पूरी दुनिया में लेकर जा रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन भी लेकर जा रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप में लेकर जा रहे हैं और इंग्लैण्ड बहुत सारा माल हमसे लूट कर लेकर गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ वहाँ से वापस लाना है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको लगता है ऐसे मार्केट्स है वहाँ</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">और चाइना की सरकार भी आपके साथ है और जमीन दे रही है</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उ.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य आचार्य बालकृष्ण जी महाराज पिछले दिनों जब चाइना गए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो दस हजार एकड़ जमीन देने का उन्होंने प्रस्ताव दिया है। पतंजलि योगपीठ जैसा एक पूरा सेन्टर बनाकर देने का प्रस्ताव उन्होंने दिया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप इस तरह कैसे कहेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कि आप मल्टीनेशनल से अलग हैं</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उ.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह आप किसी से भी पूछ सकते हैं कि पतंजलि और </span>MNC’s <span lang="hi" xml:lang="hi">में क्या अन्तर है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">वो रोजगार के नाम पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ सिक्रेट रॉ मैटीरियल भेजने के नाम पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफिट के नाम पर हर साल लाखों-करोड़ों रुपये देश के बाहर लेकर जाती है। करीब ५० लाख करोड़ की अर्थव्यवस्था पर विदेशी कम्पनियों का कब्जा है। पतंजलि लो-प्रोफिट पर काम करती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें भी १००% चैरिटी की जाती है। हमारा यह संकल्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विजन या प्रिंसिपल है कि हमारा अर्थ परमार्थ के लिए है। विदेशी कम्पनियों की बात छोड़ो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई भी बड़ी देशी कंपनी भी आए मैदान में और बताएं कि क्या उनका १००% प्रोफिट चैरिटी के लिए होता है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी बात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम लो-प्रोफिट वाले बिजनेस को सफल करना जानते हैं। इसलिए पतंजलि ने सबसे बड़ा फूड पार्क बनाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज तक कोई भी कॉर्पोरेट फूड बिजनेस में सफल नहीं हो पाया था। तीसरी बात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं मात्र एक आर्थिक साम्राज्य खड़ा करने वाला संन्यासी नहीं हूँ। मैंने देश के करोड़ों लोगों को रोग मुक्त किया है। करोड़ों लोग को नशामुक्त किया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों के जीवन में आशा और विश्वास जगाया है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मस्पर्धा और आत्म-प्रेरणा से आगे बढऩे के लिए प्रेरित किया है। सबसे बड़ी बात है कि विदेशी कम्पनियों के सामने कोई देशी ब्राण्ड भी खड़ा हो सकता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों  में यह विश्वास जगाया है। यह अन्तर है </span>MNC’s<span lang="hi" xml:lang="hi"> और पतंजलि में।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने शिक्षा में भी अपना ब्राण्ड स्थापित करने के प्लान्स बनाए हैं। आप कहते हैं कि भारत की ग्लोबल यूनिवर्सिटी होनी चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या कहेंगे आप</span>?</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उ.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी करीब १० हजार बच्चों को शिक्षा-दीक्षा दी है। मैं हिन्दुस्तान में अच्छे डॉक्टर देखना चाहता हू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे इंजीनियर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे साइंटिस्ट्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे पॉलिटीशियन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे कॉर्पारेट देखना चाहता हूँ और अच्छे संन्यासी भी बना रहा हूँ। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं एक सपना लेकर जी रहा हूँ कि जब ८५ लाख की आबादी वाला इजराइल देश विश्व में एक मजबूत देश बनकर खड़ा है और सारी दुनिया उसका लोहा मानती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो मैं भारत में भी ऐसे नागरिक तैयार करना चाहता हूँ जो भारत को पूरे विश्व में सशक्त बनाने में अग्रसर हों। इसलिए हमने एक हजार एकड़ जमीन ले ली है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और आने वाले समय में पतंजलि का अधिकतम करीब ७०-८० प्रतिशत लाभांश उसी के लिए जाएगा। इसमें २०-२५ साल लग सकते है। मैं जहाँ तक पहुँचा हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह भी २०-२५ सालों में पहुँचा हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक दिन में नहीं। अगले बीस सालों में मैं विश्व की सर्वश्रेष्ठ यूनिवर्सिटी भारत को दूँगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें एक लाख बच्चे पढ़ सकेंगे और भारत के बच्चे जो पढऩे के लिए अमेरिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्ट्रेलिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन जा रहे हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें नहीं जाना पड़ेगा। बल्कि दुनिया के लोग भारत में पढऩे के लिए आएंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह दिन मैं देखना चाहता हूँ। जैसे भारत के लोग विदेशी दूतावासों के सामने वीजा के लिए लाईन में लगते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं वो दिन देखना चाहता हूँ जब भारत के दूतावासों में विदेशी लोग लाईन में खड़े हो और हम चयन करें कि कौन यहाँ पढऩे के लिए आएगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी भाषा के बारे में आपका एक व्यू है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या आपको लगता है कि भारत में विदेशी भाषा और विदेशी विश्वविद्यालय कम प्रचलित होनी चाहिए</span>?</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>उ</strong></span>.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी पहली प्राथमिकता हिंदी भाषा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर संस्कृत है। मैं तमिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलगु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मलयालम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजराती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बांग्ला आदि कम से कम २५ भाषाओं को समझता हूँ और पाँच भाषाओं में बोलना जानता हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन मैं कहता हूँ कि अपनी भाषा पर गर्व करें और यही होना चाहिए। साइंस और टेक्नॉलोजी भाषा से नहीं ब्रेन (मस्तिष्क) से आती है। कोरियन लोगों ने अपनी कोरियन भाषा में अपने अनुसंधान व अध्ययन किये। जापान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इटली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी और चाइना के लोगों ने भी अपनी स्वयं की भाषा में रिसर्च किए हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे आपने कहा कि योग वैश्विक स्तर पर स्वीकृत है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग दिवस भी मनाया जा रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको क्या लगता है कि आने वाले समय में लोग योग के कंसेप्ट को कैसे ग्रहण करेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे समय पर जब बहुत सारे लोग प्रदूषण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिटनेस और स्वास्थ्य के कारण से जागरूक हो रहे हैं</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उ.</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण एक बहुत बड़ी चुनौती है या यूँ कहें कि पूरे विश्व की सबसे बड़ी चुनौती और समस्या प्रदूषण ही है। स्वच्छ प्राकृतिक वातावरण हमारे सामने सबसे बड़ी चुनौती है और आगे वाले समय में आर्टिफिशियल इंटेलीजेंस और डाटा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये तीनों बड़ी चुनौतियाँ हमारे सामने रहेंगी। डाटा कोलोनाइजेशन और आर्टिफिशियल इंटेलीजेंसी के नाम पर कोलोनाइजेशन होगा और प्रकृति व वातावरण का विध्वंस होगा। इससे बचने के लिए हमें सोचना पड़ेगा। मैं इस दिशा में भी सोचता हू। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने डेटा कोलोनाइजेशन के बारे में बोला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल की हेडलाइन्स भी है। भारत चाहता है कि हमारा डेटा देश में ही रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आप क्या कहेंगे</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">यह काम अभी तक क्यू नहीं हुआ</span>?</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उ.</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा होना चाहिए। फेसबुक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्विटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्हाट्स-एप से भी बड़ी चीजें हम हिन्दुस्तान में खड़ी कर सकते हैं। चाइना ऐसा कर भी रहा है। भारत में ऐसा अभी तक इसलिए नहीं हुआ कि लोग यह सोचते है कि ये (कम्पनियाँ) इतनी बड़ी है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके सामने हम खड़े कैसे हो पाएंगे। यह एक भय और दीवार है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं इसे ढ़हाना चाहता हूँ । पूज्य आचार्य बालकृष्ण जी और मैं तुम्हारे सामने हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनपढ़ माँ-बाप के घर में पैदा हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी स्कूल और गुरुकुल में पढ़े और जब इन विदेशी कम्पनियों से भी बड़ा ब्राण्ड देश में खड़ा कर दिया तो तुम्हारी ताकत इसमें नहीं है कि तुमने किस विदेशी कम्पनी में कितना बड़ा पद (ओहदा) पा लिया है या किसी दूसरी कम्पनी के लिए जॉब वर्क करते हो। नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारी ताकत यह है कि हिन्दुस्तान में साइंस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टेक्नॉलोजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्नोवेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्वेन्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैन्यूफैक्चङ्क्षरग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी भी क्षेत्र में हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम दुनिया में सर्वश्रेष्ठ कर सकते हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन उसके लिए कुछ पागल लोग चाहिए...... मेरे जैसे। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया ब्राण्ड खड़ा करने के लिए क्या करें</span>? </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उ.</span> </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपको नया ब्राण्ड खड़ा करने के लिए नया करना पड़ेगा। मैंने नई-नई चीजों को खोजा और उन्हें लगातार प्रचलित किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे नहीं कि एक कार्य चालू किया फिर दूसरा चालू कर दिया और पहला छोड़ दिया। जब तक लॉजिकल कन्क्लुज़न तक नहीं पहुँच जाओ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब तक अपने काम में लगे रहो। एक दिन तुम दुनिया का सबसे बड़ा आर्थिक साम्राज्य खड़ा कर लोगे। आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक क्षेत्र में सफलता का सबसे बड़ा आधार पुरुषार्थ की निरंतरता ही है। सब लोग केमिकल वाले टूथपेस्ट कर रहे थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केमिकल वाले शैम्पू प्रयोग करते थे। हमने दन्तकांति और केशकांति जैसे आयुर्वेदिक उत्पाद दिए। मैंने एलोविरा का ब्राण्ड खड़ा कर दिया। जो किसान राजस्थान की बंजर भूमि में एक एकड़ में पाँच-दस हजार की भी पैदावार नहीं कर पाते थे। ५० हजार से १ लाख रुपये प्रतिवर्ष एक एकड़ में स्वामी रामदेव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य बालकृष्ण और पतंजलि उन किसानों को देता है एवं सैकड़ों करोड़ रुपये हम किसानों के घर में हर साल सीधा एलोविरा के माध्यम से पहुचाते हैं। जिनको चारों वेदों के नाम नहीं पता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें भी वेदशक्ति निकालना पड़ा। अब </span>MNS’s <span lang="hi" xml:lang="hi">को ऐलोविरा उतारना पड़ा। देश में फ्रूट जूस थोड़ा बहुत पीते थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने देश को आँवला-ऐलोविरा के रूप में मेडिकेटेड जूस पीना सिखाया। मैंने कड़वी गिलोय का जूस पीना सिखा दिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे डेंगू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाईन फ्लू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनगुनिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुगर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीपी आदि कण्ट्रोल होता है। मैं आपके सामने हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले चालीस साल से एक भी बार बीमार नहीं हुआ।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या आप अपने आपको बिजनेस मैन मानते हैं</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उ.</span> </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं १०० प्रतिशत आध्यात्मिक व्यक्ति (</span>Spiritual Man)<span lang="hi" xml:lang="hi"> हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">। लेकिन अपने सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक और राष्ट्रीय लक्ष्यों को पाने के लिए और अपने इस पूरे मिशन को आत्मनिर्भर बनाने के लिए आर्थिक साम्राज्य खड़ा किया हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्र.</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक बिजनेस मैन अपने जीवन में योग का लाभ कैसे ले सकता है</span>?</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उ.</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि आपको बहुत अच्छा बिजनेस करना है तो पहले तो अपने आपको संभालना आना चाहिए। जो अपने आपको नहीं संभाल पाता है वह बिजनेस को क्या संभाल पाएगा। योग करने से आपके शरीर पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं और क्रियाओं पर एवं दिमाग पर नियंत्रण आएगा। ९५-९९ प्रतिशत आपका ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाएँ और शक्ति सुप्त अवस्था में रहती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग से आप उसको जागृत कर सकते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए प्रतिदिन योग जरूर करें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>कार्यशाला</category>
                                            <category>2019</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1614/nagpur-spark-vyapar-sammelan-me-patanjali-ke-swadeshi-ke-andolan-ka-darshan</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1614/nagpur-spark-vyapar-sammelan-me-patanjali-ke-swadeshi-ke-andolan-ka-darshan</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Mar 2019 21:45:04 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/404.jpg"                         length="146832"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि योगपीठ में उत्तराखण्ड सरकार एवं पतंजलि  विश्वविद्यालय के संयुक्त तत्त्वावधान में आयोजित</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री रामनाथ कोविंद (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महामहिम राष्ट्रपति)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">          </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वभूमि उत्तराखण्ड के खूबसूरत प्राकृतिक वातावरण में स्थित पतंजलि योगपीठ में आयोजित इस ज्ञानकुंभ 2018 में आकर अपार हर्ष का अनुभव हो रहा है। इस देश में सदियों से धार्मिक कुंभ के आयोजनों की परम्परा रही है। हरिद्वार कुंभ के आयोजन की पावन भूमि रही है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन ज्ञानकुंभ का यह प्रथम आयोजन एक बहुत ही सार्थक पहल है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक ज्ञान और शिक्षा में योग के महत्व को बढ़ाने में स्वामी रामदेव जी का योगदान अभूतपूर्व है। स्वामी रामदेव जी का जीवन तो योग अभ्यास का पर्याय बन चुका है। योग की अब</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2263/patanjali-yogpeeth-me-uttrakhand-sarkar-evm-patanjali-vishwavidyalay-ke-sanyukt-tatvadhan-me-ayojit"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/183.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री रामनाथ कोविंद (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महामहिम राष्ट्रपति)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वभूमि उत्तराखण्ड के खूबसूरत प्राकृतिक वातावरण में स्थित पतंजलि योगपीठ में आयोजित इस ज्ञानकुंभ 2018 में आकर अपार हर्ष का अनुभव हो रहा है। इस देश में सदियों से धार्मिक कुंभ के आयोजनों की परम्परा रही है। हरिद्वार कुंभ के आयोजन की पावन भूमि रही है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन ज्ञानकुंभ का यह प्रथम आयोजन एक बहुत ही सार्थक पहल है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक ज्ञान और शिक्षा में योग के महत्व को बढ़ाने में स्वामी रामदेव जी का योगदान अभूतपूर्व है। स्वामी रामदेव जी का जीवन तो योग अभ्यास का पर्याय बन चुका है। योग की अब तक की अवधारणा के अनुुसार योग का अभ्यास पर्वतों और कन्दराओं में जाकर किया जा सकता था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत: सामान्य गृहस्थ-जीवन जीने वाले लोगों के लिए योग का अभ्यास प्राय: असम्भव था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन स्वामी रामदेव जी के प्रयासों से इस अवधारणा का जो मिथक था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह अब टूट गया है। आज भारत ही नहीं बल्कि सम्पूर्ण विश्व में योग को घर-घर में अपनाया जा रहा है। भारत सरकार के प्रयासों से सयुंक्त राष्ट्र संघ द्वारा सन् 2015 में 21 जून को अन्तर्राष्ट्रीय योग दिवस के रूप में मनाए जाने का निर्णय लिया गया। यह दिवस पूरे विश्व में बड़े उत्साह से मनाया जाता है। शिक्षा से मेरा आत्मिक जुड़ाव रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि शिक्षा ही व्यक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश की प्रगति का आधार होती है। उच्च शिक्षा की जिम्मेदारी केन्द्र और राज्य सरकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों की है। आज केन्द्र्र और राज्य सरकारों के बीच उच्च शिक्षा के क्षेत्र में एक नया समन्वय स्थापित हो रहा है। इसके लिए उत्तराखण्ड सरकार ने एक अच्छा उदाहरण प्रस्तुत किया है। उच्च शिक्षा की गुणवत्ता के तीन मुख्य स्तंभ होते हैं- शिक्षक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबन्धन तथा विद्यार्थी। विद्यार्थी की भूमिका तो सामान्य होती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन गुणवत्तापूर्ण शिक्षा प्रदान करने की महत्वपूर्ण जिम्मेदारी प्रबन्धन तंत्र से जुड़े हुए लोगों और शिक्षकों पर अधिक होती है। हर बच्चे में कोई न कोई प्रतिभा अवश्य होती है। उस प्रतिभा की तलाश करने और निखारने की जिम्मेदारी शिक्षकों तथा शिक्षण संस्थानों की होती है। उन्हें यह देखना है चाहिए कि कोई भी बच्चा गरीबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यांगता या अन्य कमी के कारण शिक्षा के अवसर से वंचित न रह जाए। ज्ञान देने के साथ-साथ संस्कारों के बीज बोना भी शिक्षकों की ही जिम्मेदारी है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन विद्याॢथयों को प्रेम और संस्कार भी वही शिक्षक दे सकता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें स्वयं त्याग और संवेदनशीलता मौजूद हों। हमारे देश में आदर्श शिक्षकों के अनेक प्रेरक उदाहरण उपस्थित हैं। आचार्य चाणक्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा साहब भीमराव अम्बेडकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम तथा महामना मदनमोहन मालवीय आदि महापुरुषों का योगदान सभी शिक्षकों के लिए अनुकरणीय है। उच्च शिक्षा में गुणवत्ता के लिए शिक्षण संस्थानों के प्रबन्धन से जुड़े हुए लोगों में नैतिकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईमानदारी और प्रामाणिकता के उच्च आदर्शों को आधार बनाने की न केवल महती आवश्यकता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि यह पहली शर्त है। वर्तमान युग में प्रासंगिक एवं उपयोगी उच्च शिक्षा के लिए हमें विश्व स्तर पर सामंजस्य भी बनाए रखना है। मैंने अपनी विदेश यात्राओं में देखा है कि अनेक देशों में भारतीय विषयों से जुड़े अध्ययन केन्द्र सक्रिय हैं। विशेषकर इंडोलॉजी का अध्ययन करके अनेक संस्थानों में इस प्रकार की व्यवस्था की गई है। इसी प्रकार हमारे विश्वविद्यालयों में भी रशियन स्टडीज़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट एशियन तथा जर्मन स्टडीज़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच स्टडीज़ का समावेश किया जा सकता है। मैं चाहूँगा कि केन्द्रीय मानव संसाधन विकास मंत्रालय इस दिशा में पहल करे। यहाँ दो दिनों तक होने वाले विमर्श के निष्कर्ष की मुझे उत्सुकता रहेगी। मैं आशा करता हूँ कि इस आयोजन के परिणाम स्वरूप उत्तराखण्ड में ही नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि पूरे देश में विश्व स्तर की उच्च शिक्षा उपलब्ध कराने में सहायता प्राप्त होगी। उच्च शिक्षा की गुणवत्ता सुधारने के प्रयासों में आप सबकी सफलता के लिए मैं हार्दिक शुभकामनाएँ देता हूँ। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/slide15.jpg" alt="Slide1"></img></span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगी आदित्यनाथ (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span><span lang="hi" xml:lang="hi">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर प्रदेश)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नकुंभ के आयोजन के लिए पतंजलि विश्वविद्यालय निश्चित ही अभिनंदन का पात्र है। शिक्षा में गुणात्मक सुधार के लिए सर्वप्रथम हमें भारतीय वैदिक परम्परा और ज्ञान में शोध करके व्यावहारिकता को जोडऩा होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत की महान् ज्ञान परम्परा होने के बावजूद आज का शिक्षित नौजवान असहाय है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका मुख्य कारण अकर्मण्यता है। श्रद्धेय स्वामी रामदेव जी महाराज ने महर्षि पतंजलि की योग की परम्परा व भारतीय अध्यात्म परम्परा को विश्व मंच पर स्थापित किया है। प्राचीन ज्ञान के स्रोत पाण्डुलिपियों को संरक्षित करने का बड़ा कार्य पतंजलि योगपीठ के माध्यम से किया गया है। आचार्यकुलम् व वैदिक गुुरुकुलम् के माध्यम से प्राचीन गुरुकुलीय परम्परा को पुनर्जीवित करने का कार्य श्रद्धेय स्वामी जी महाराज ने किया है। कुंभ भारतीय संस्कृति की दुनिया को अमूल्य देन है। हमें भारतीय मनीषियों के प्राचीन ज्ञान को आत्मसात् करना होगा। उच्च शिक्षा में मौलिक सिद्धांतों की कमी के चलते देश के कई विश्वविद्यालयों के छात्र-छात्राएं गलत दिशा में जा रहे हैं। इसके लिए हमें ज्ञानकुंभ जैसे कार्यक्रमों के माध्यम से शिक्षा के क्षेत्र में निश्चित ही गुणात्मक सुधार करने होंगे। कुछ लोग राम जन्मभूमि का प्रमाण माँगते हैं। यह प्रमाण माँगना हमारी गलत शिक्षा नीतियों का ही परिणाम है। राम हमारी आस्था और विश्वास का सबसे बड़ा प्रमाण हैं। प्रयागराज में आगामी महाकुंभ-2019 में  आप सभी आमंत्रित हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परम पूम्ज्य योग-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि स्वामी रामदेव जी महाराज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   <span lang="hi" xml:lang="hi">इ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स महान् अवसर पर महामहिम राष्ट्रपति महोदय के सान्निध्य ने हम सबको कृतार्थ किया है। सांख्य दर्शन में एक सूत्र है- ज्ञानान्मुक्ति: अर्थात् ज्ञान से मुक्ति होती है और यही इस ज्ञानकुंभ का ध्येय वाक्य (स्लोगन) है। इस राष्ट्र और विश्व में अज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरोजगारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दु:ख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता व जो भी अशुभ है उससे मुक्ति का मंत्र ज्ञान है और इस ज्ञानकुंभ के द्वारा राष्ट्र नये प्रकाश का आरोहण पाएगा। जैसे योग की क्रान्ति की है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे ही अब ज्ञानकुंभ के द्वारा पूरे विश्व को फिर से ज्ञान के प्रकाश से प्रकाशित करना है और भारत को पुन: गौरवमय स्थान दिलाना है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय योगी जी ने देश की संस्कृति का गौरव बढ़ाया है। योगी जी के द्वारा योग व वेद गौरवान्वित हो रहे हैं। वे कर्मयोगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रयोगी व राजयोगी हैं। संस्कृत मात्र भाषा नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु भारत की संस्कृति व पहचान है। संस्कृत को जो गौरव मिलना चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके लिए योगी जी से बहुत अपेक्षाएँ हैं। सुप्रीम कोर्ट के फैसले का इंतजार देश की जनता बहुत कर चुकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अब उत्तर प्रदेश के सभी सांसद एकजुट होकर निजी बिल लेकर आएं ताकि अयोध्या में राम मंदिर बनने का मार्ग प्रशस्त हो सके। संसद में इस बिल का विरोध हो सकता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विपक्ष हो सकता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु राम का कोई विपक्ष नहीं है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमती बेबी रानी मौर्य (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीया राज्यपाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"> ज्ञा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नकुंभ का उद्देश्य शैक्षिक परिदृश्य में व उच्च शिक्षा में गुणवत्तापरक सुधार लाना है। भारतवर्ष जिन कार्यों के लिए जाना जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके लिए विशेष विचार-विमर्श इस कार्यक्रम के माध्यम से किया जाएगा। भारत में गुरु की महत्ता बहुत बढ़कर बताई है। भारत में नालंदा जैसे विश्वविद्यालयों में विश्व भर से विद्यार्थी ज्ञानार्जन के लिए आते थे। हमें इस ज्ञान की परम्परा को पुन: स्थापित करना है। आज तकनीक का समय है। शिक्षा में भी तकनीक का प्रयोग करते हुए पाठ्यक्रमों का लगातार नवीनीकरण करने की आवश्यकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री त्रिवेंद्र सिंह रावत</span>,</strong></span>  <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span><span lang="hi" xml:lang="hi">, </span></strong></span> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span></strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश में ज्ञानकुंभ का आयोजन एक ऐतिहासिक पहल है। निश्चित रूप से ज्ञानकुंभ के माध्यम से देश की सभी शिक्षण संस्थाओं के लिए अमृत रूपी मंथन साबित होगा। हमारी शैक्षणिक संस्थाओं व भावी पीढिय़ों का दीर्घकाल तक मार्गदर्शन कर सके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा मंथन किया जाएगा। देश के 903 विश्वविद्यालयों में से 39 प्रतिशत ग्रामीण क्षेत्रों में हैं तथा 29 हजार महाविद्यालयों में से अधिकांश में शोधपरक अध्ययन नहीं हो रहा है। अत: उच्च शिक्षा को आधुनिक और भविष्य की आवश्यकताओं के अनुसार ढालने की आवश्यकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परम श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश का पहला ज्ञानकुंभ पतंजलि की पावन भूमि से हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका हमें गर्व है। ज्ञानकुंभ में गुणात्मक शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र निर्माण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक शिक्षा आदि विषयों पर गहन मंथन किया गया। ज्ञानकुंभ के सात सत्रों में यह विमर्श किया गया कि हमारी शिक्षा कैसी हो</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं कहता हूँ कि हमारी शिक्षा प्रणाली ऐसी हो जो माननीय मुख्यमंत्री श्री योगी जी और स्वामी जी महाराज जैसा व्यक्तित्व तैयार कर सके। राष्ट्र सेवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति की रक्षा व उत्थान के लिए इन दोनों महापुरुषों ने अपना सम्पूर्ण जीवन समर्पित कर दिया। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री धनसिंह रावत</span>, (<span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय उच्च शिक्षा मंत्री उत्तराखण्ड)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   प</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हली बार प्रदेश में ज्ञानकुंभ का आयोजन हो रहा है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें माननीय राष्ट्रपति महोदय का सान्निध्य पाकर हम धन्य अनुभव कर रहे हैं। कार्यक्रम में उच्च शिक्षा की गुणवत्ता के लिए विचार मंथन किया गया जिससे निश्चित ही देश की शिक्षा को नई दिशा मिलेगी। ज्ञानकुंभ में शिक्षा में गुणात्मक सुधार हेतु हमने ठोस पहल की है। उत्तराखण्ड सरकार योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद व संस्कृत सभी विश्वविद्यालयों में लागू करने जा रही है। प्रदेश में गरीब शोधार्थियों के लिए नि:शुल्क शोध व्यवस्था की जाएगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें पतंजलि की महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेगी। मोदी जी के बाद इस देश का भविष्य यदि सुरक्षित है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो वह केवल योगी जी के हाथों में ही सुरक्षित है। देश में योगी जी की स्वीकार्यता अद्वितीय है। ज्ञानकुंभ कार्यक्रम के आयोजन में माननीय मुख्यमंत्री श्री त्रिवेंद्र सिंह रावत जी तथा श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज की भूमिका अद्वितीय है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>कार्यशाला</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>दिसम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2263/patanjali-yogpeeth-me-uttrakhand-sarkar-evm-patanjali-vishwavidyalay-ke-sanyukt-tatvadhan-me-ayojit</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2263/patanjali-yogpeeth-me-uttrakhand-sarkar-evm-patanjali-vishwavidyalay-ke-sanyukt-tatvadhan-me-ayojit</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Dec 2018 21:55:54 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/183.jpg"                         length="243685"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        