<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/190/yog-ayurved" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>योग एवं आयुर्वेद - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/190/rss</link>
                <description>योग एवं आयुर्वेद RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>शास्त्रों में प्राणायाम के लक्षण</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साध्वी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देवप्रिया</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संकायाध्यक्षा</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">- </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मानविकी</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राच्य</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विद्या</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संकाय</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3868/the-characteristics-of-pranayama-in-the-scriptures"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/yogi.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पत्ति</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span>+<span lang="hi" xml:lang="hi">आङ्</span>+<span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span>+<span lang="hi" xml:lang="hi">घञ्</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">संयमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घञ्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगदर्शन</span>- </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अङ्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मिन्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेद</span>: </strong></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> 2.49<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विच्छेद</span> = <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भङ्ग</span></strong> = <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>  <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गते</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भङ्ग</span>:- <span lang="hi" xml:lang="hi">छेदनम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">छेदन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span>-</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नासिकापुटमङ्गुल्याऽपीड्यैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।</span>  </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">औदरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचयेद्वायुं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचनाद्रेचक</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>7<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्येन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृतिवत्पूरयेद्यथा।</span>  </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तिष्ठेत्पूरणात्पूरक</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>8<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुञ्चति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुमन्तर्बहि</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचल</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भक</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>9<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगुलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नासिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदरस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धौंकनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कन्दपुराण</span>-</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सयमांश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचक्षण</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>  </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायामाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दध्यान्नान्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगसाधक</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>26<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यतोऽशुचिशरीरस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुकोपो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्भवेत्।</span>  </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वायुकोपात्कुष्ठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़त्वादीनुपाश्नुते।।</span>27<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्माद्विचक्षण</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यतेत्परम्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायामस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्ष्यामि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डव।।</span>28<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणापाननिरोधश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकीर्तित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लघुमध्योत्तरीयाख्य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरैस्त्रिधोदित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>29<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लघुर्द्वादशमात्रस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मिष</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">द्विगुणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यमश्चोक्तस्त्रिगुणश्चोत्तम</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>30<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगसाधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़तादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">विचक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहशोधनोपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनो</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वादश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रत्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुगुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> (24 <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिगुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> (36 <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णुपुराण</span>-</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणाख्यमनिलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश्यमभ्यासात्कुरुते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणयामस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञेयस्सबीजोऽबीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च।।</span>40<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अबीज।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">परस्परेणाभिभवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणापानौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथानिलौ।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कुरुतस्साद्विधानेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीयस्संयमात्तयो</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>41<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">महाशिवपुराण</span>-</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रयोग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्शयोगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावयोगस्तथापर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अभावयोग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेभ्यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायोग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">परो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>7<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रयोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्शयोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभावयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रभ्यासवशेनैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रवाच्यार्थगोचर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अव्याक्षेपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवृत्तिर्मन्त्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहृत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>8<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाच्यार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाममुखा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्शयोगोऽभिधीयते।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रस्पर्शनिर्मुक्तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावयोग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकीर्तित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>9<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायामयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्शयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बृहन्नारदीयपुराण</span>-</strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एषामेकतमं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बद्धवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुभक्तिपरायण</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपासको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयेत्प्राणान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्वातीतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमत्सर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>116<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामुखोदमुखो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यमुखोऽपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जयेत्प्राणान्नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवजर्जते।।</span>117<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामस्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निग्रह</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोक्तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विविध</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकीत्र्तित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>118<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुभक्तिपरायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणजयी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्वातीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्सर्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकान्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वाभिमुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराभिमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमाभिमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">छान्दोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>-</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्राता।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">छान्दोग्य</span>- 7.15.1)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दैहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span> (depression) <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्किज़ोफे्रनिया</span> (schizophrenia) <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>:- <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्राता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपकालंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3868/the-characteristics-of-pranayama-in-the-scriptures</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3868/the-characteristics-of-pranayama-in-the-scriptures</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:52:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/yogi.jpg"                         length="105767"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>त्रिआयामी संगम योग-आयुर्वेद-नेचुरोपैथी की विशेषताएं</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">.<span>  </span></span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नागेन्द्र</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीरज</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निर्देशक</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंचकर्म</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केन्द्र</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;"> (</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ग्राम</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">)</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3874/features-of-the-tripartite-confluence--yoga--ayurveda--and-naturopathy"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/42472435375.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूढ़ीवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थोडॉक्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूढ़ीवादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पारम्परिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉनवेन्शनल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोमेडिसिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेनस्ट्रीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेस्टर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> Allos <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> Pathos <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोस</span> (Allos) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोस</span> (Pathos) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> Suffering <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेमुएल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनेमेन</span> (Hahnemann) <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्जेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(47,135,17);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्गोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षणम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतुरस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशमनम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्गोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजनम्</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्गोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यायवाची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोधयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>:’’</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपूरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>:’’</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ह</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनाटोमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिजियोलॉजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिताहितं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुस्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिताहितं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्रोक्तम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्यते।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्</span> 3-41<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपथ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करिकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामयमानेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखसाधनम्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदशेषुविधेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमादर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टागहृदयम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षणामारोग्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूतमम।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरमाद्यखलुधर्मसाधनम्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्था</span>-1.14<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रिचर्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्र्तगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीष्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमंत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालॉकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्वद्र्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशियायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> superior Pyhsician cure the illness before it is manifested &amp; the inferior Physician only care for the illness which he was not able to prerent." <span lang="hi" xml:lang="hi">आयर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाईयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें</span>?, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाये</span>?, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जागना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोदशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूले</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भटके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रटा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो।</span> 7 <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/42472435375.jpg" alt="42472435375" width="900" height="598"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यकत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रजस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंगला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुष्मुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मोर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदेव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशक्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंगला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुषुम्ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्र्धचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिट्रोपोग्राफिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इड</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इगो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सुपरइगो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">डायनेमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चौड़ाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गहराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिविम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्डीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्ततन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यकत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्ताहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहारस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्तचेष्टस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मसु।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्तस्वप्नावबोधस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>16-17<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतोषजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोड़ा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फुंसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत्थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्फ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैंक्रियास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलिभांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्धरेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसादयेत।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वन्धुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> 6/5<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धु</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्ययेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनाजित।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनात्मनतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुत्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुवत।।</span> 6/6<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अराजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसमय</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बेलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">जागें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तहजीव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्ठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्नवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कृ</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसंस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसंस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेममय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सलील</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवांछनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारीपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्महत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओपिओइड्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेनकिलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वारफेरिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेशेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनाफीलेक्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजियोटेन्सि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्विर्टिग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> (ACE) <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हिवटर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिसिनोप्रिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फैप्टोप्रिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एनालेप्रिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रेमिप्रिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जियोएडिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीभ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकलीफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाइबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाफॉमिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैक्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरियस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोटेन्सन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोथार्मिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्दनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिटेमिनोफेन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासिटामोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैमेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">डीएस</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लीडिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैमेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्टअटैक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेनस्ट्रोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लकवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजिस्टेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिफेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेकानिज्म़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानवरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिड्रपेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडोप्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसिव</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यूमोरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिएटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हयूमोरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लासेन्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियोनेटल</span> FCRN <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसेप्टर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> IgG <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> IgM <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> IgD <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांचवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ्ढद्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूधपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीडिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोस्ट्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिएटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडाणु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्राणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भू्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भू्रणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डपीत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोश</span> (Embryoneic Egg yolk sac) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमोपोएटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समयान्तराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्प्लीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">लिन्फोसाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लोनाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्फोसइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्फोसाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">इनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोकटॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. (<span lang="hi" xml:lang="hi">एडॉप्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यून</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रेग्युलटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेमोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रेनिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्राफिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसोफिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्रोफेजेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डेन्डिट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोकाइन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किमोकाइन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोपरडिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रैडिकाइनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span>-19 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> 2024 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 7 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span>, 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">६</span>81 <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> 8,122,426000 <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> 8.1 <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलियन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ायें</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्दगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉरबिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पनपते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिटॉक्सीफाइ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिटॉक्सीफाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेवे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अखरोट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूंगफली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काजू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्रोन्यूट्रिएन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोबाल्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोन्यूट्रिएन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैग्नेशियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोडिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फाकैरोटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटाक्रिप्टोजेन्थिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटेनॉयक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल्वेनॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोन्यूट्रिएन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोग्रीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जियाजेन्थिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेटिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्यूला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूटिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोविया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्यूलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंगमेन्टशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑप्टिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेन्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन्ट्रल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवेनॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवोन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटियोलिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यूरेसेटेगेटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिबेलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गॉसपेटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोटूलेटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवोन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्यांरीसेटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवेनॉल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंथोसायनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बिरंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नारंगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैगनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पपीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जामुन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लूबेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैगनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलबेरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैगन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तागोभी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शकरकन्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नारंगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेफ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शानदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> Medicine, Biological therapy as genetic therapy Immunotherapy &amp; targeted therapy udertakes to cure one disease by producing another cancer, Allergy Anxiety etc. <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">एड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडवर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग्स</span> (Aeds) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबायोटिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधाधुंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजिस्टेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> MRSA, ESBL, VRE, CPE <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रेप्टोकोकस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूमोनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ESB <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> MDRO <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोपेनम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजिस्टेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नूतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पतालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">थोमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडिसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्यवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ‘The doctor of the future will give no medicine but will interest his patient in the care of human frame in diet &amp; in cause of &amp; prevention of disease.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपोक्रेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 2400 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span> “food be thy medicine and Medicine be the food &amp; walking is man’s best medicine.’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> “Disease is the natural process of the body and the symploms are the reaction of the body to the disease. The chief function of the Physician is the aid the natural process of the body. Give the power to creat a fever &amp; I can cure any disease.” <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपोक्रेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शपथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरिकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैरोनेट</span> FRS, FRCP <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउण्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉपकिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span> “One of the best &amp; first duties of the doctor is to educate the masses not to take medicine, the best doctor gives the least medicine. What Nature cannot cure nobody cancure.” </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिरायता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलमंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथयम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधया</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधै</span>:’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्दास्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेवणम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पऽयेअसति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गदार्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेवणम्।।</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्याहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विनापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेषजै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्यादेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवर्तते।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्यविहिनस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेषजानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शतैरपि।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारविहारेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणाम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्भवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेत।</span>’’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहोगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किञ्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेषज्यंमुपलभ्यते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्यतेऽप्यन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामय</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विख्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>. Alexis Carrel <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निचोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> “Unless the doctors of today become dietician of tomorrow &amp; the dietician of today will become the doctor of tomorrow.” <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्यप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीतिविवर्धना</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृद्या</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विकप्रिया</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>17-8<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्त्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहिष्णुता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोघृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निरापद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपाच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकाक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लवण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्ण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विदाहिन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इष्टा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदा</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>17-9<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़वा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमकीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूखा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सूखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तले</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भूने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिज्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्गर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमबर्गर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉटडॉग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नूडल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कचौड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पकौड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमकीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नैक्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तम्बाकू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्लीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोकेमिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्सनैलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">वरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तातुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तले</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> (Hurry, Worry, Curry …., Fast life, Full of Worry stress, strain, Fast fried fatty, spicy food, Confectionary, Synthetic &amp; Processed, Fast food, Pizza, Burger, Hot dog, Hemberger etc.) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूग्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>- ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यातयामम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रर्युसितम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्छिष्टम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेध्यम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजनम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियम्।।</span> 17-10<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादरहित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्धित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मदाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>+<span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधश्रद्धा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">6 <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span> 1945 <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आण्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटोमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बम्बिंग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरोशिमा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नागासाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरोशिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागासाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> 46 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडिएशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजरायल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेसटाइन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेजबोल्हा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इरान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसिया</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">यूक्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाउपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रातृत्त्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भगनित्त्व</span> (Brothesterhood) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">परोवेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघुचेतसाम।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरितानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसुधैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बकम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ोसी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ोसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">झगड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3874/features-of-the-tripartite-confluence--yoga--ayurveda--and-naturopathy</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3874/features-of-the-tripartite-confluence--yoga--ayurveda--and-naturopathy</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:44:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/42472435375.jpg"                         length="161579"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अश्वगंधा एक औषधीय पौधा और किसानों के लिए एक लाभकारी फसल </title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निवेदिता</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शर्मा</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विज्ञान</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संकाय</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3877/ashwagandha--a-medicinal-plant-and-a-profitable-crop-for-farmers"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/istock-1347520753-980x551.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    अश्वगंधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> Withania somnifera <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>1.   <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडाप्टोजेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>2.   <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>3.   <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>4.   <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोडीजेनेरेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>5.   <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेस्ट्रॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>6.   <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> : </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>7.   <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉर्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉर्मोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एड्रिनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>8.   <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीऑक्सीडेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> : </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीऑक्सीडेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>1.   <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>2.   <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलता</span> : </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>3.   <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> : </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजाऊ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>4.   <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> : </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>5.   <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> : </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>6.   <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>7.   <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>8.   <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरता</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुझाव</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>1.   <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेतीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोमट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>2.   <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुवाई</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्सरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 1-2 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">मी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">गहराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोएं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>3.   <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचाई</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकतानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>4.   <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरक</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>5.   <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकतानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>6.   <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटाई</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 6-8 <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोदकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखाएं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>7.   <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपणन</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपणन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रणनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपणन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>8.   <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंस्करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> :</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंस्करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाउडर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैप्सूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3877/ashwagandha--a-medicinal-plant-and-a-profitable-crop-for-farmers</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3877/ashwagandha--a-medicinal-plant-and-a-profitable-crop-for-farmers</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:39:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/istock-1347520753-980x551.jpg"                         length="145699"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अश्वगंधा आधारित ‘आधुनिक स्वास्थ्य समस्याओं का प्राकृतिक समाधान’विषय पर एकदिवसीय संगोष्ठी का आयोजन</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">      हरिद्वार</span>, 1<span lang="hi" xml:lang="hi">७</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देहरादून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रायोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभागार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-05/istock-1347520753-980x551.jpg" alt="iStock-1347520753-980x551" width="980" height="551" /></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संगोष्ठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3883/organization-of-a-one-day-seminar-on-the-theme-%E2%80%98natural-solutions-for-modern-health-problems%E2%80%99-based-on-ashwagandha"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-05/istock-1347520753-980x551.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   हरिद्वार</span>, 1<span lang="hi" xml:lang="hi">७</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देहरादून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रायोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशासनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभागार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-05/istock-1347520753-980x551.jpg" alt="iStock-1347520753-980x551" width="980" height="551"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संगोष्ठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधपत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविख्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉयोमॉलिक्यूल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्नल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एप्लाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोबायोलॉजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेग्लेक्टिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रोपिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फाइटोमेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्माकोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-05/national-seminar-on-ashwaga.jpg" alt="National-Seminar-on-Ashwaga" width="1000" height="562"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संगोष्ठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>. (<span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>.) <span lang="hi" xml:lang="hi">महेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाधिच</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगोष्ठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">निरपेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौहान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परियोजनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">एचओडी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएचआरडी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगोष्ठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुराग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्र्णेय</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">उपाध्यक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमोचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिष्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यादव</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वरिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लखनऊ</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिप्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झांग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">सुमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरोहित</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटवाडंगर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नैनीताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रौद्योगिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिषद</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठक</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीएचआरडी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परियोजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीवास्तव</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">एमेरिटस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीकेओ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिवीजन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिप्पणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानांतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्टरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यांकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायाधीशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> </h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-05/sammelan-.jpg" alt="Sammelan-" width="1000" height="665"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 200 <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 400 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगोष्ठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभागियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगोष्ठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किट</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डीएपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उर्वरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगोष्ठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3883/organization-of-a-one-day-seminar-on-the-theme-%E2%80%98natural-solutions-for-modern-health-problems%E2%80%99-based-on-ashwagandha</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3883/organization-of-a-one-day-seminar-on-the-theme-%E2%80%98natural-solutions-for-modern-health-problems%E2%80%99-based-on-ashwagandha</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:31:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-05/istock-1347520753-980x551.jpg"                         length="145699"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>योगा एलायंस के सर्वे के अनुसार अमेरिका में 10% लोग करते हैं नियमित योग</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">भाई राकेश कुमार ‘भारत’ <br />सह- संपादक -योग संदेश</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3650/according-to-a-survey-by-yoga-alliance--10--of-people-in-america-do-yoga-regularly"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-05/hiclipart_3-1024x934-copy.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">     परम पूज्य योगऋषि स्वामी रामदेव जी महाराज तथा पतंजलि योगपीठ के प्रयासों से योग आज कन्दराओं से निकलकर आमजन की दिनचर्या का अभिन्न अंग बन गया है। देश-विदेश के प्रमुख समाचार पत्रों व न्यूज एजेंसियों की मानें तो आज योग न केवल स्वास्थ्य की दृष्टि से अत्यंत लाभकारी सिद्ध हुआ है अपितु इसके बढ़ते प्रचलन से रोजगार सृजन भी हुआ है।<br />दैनिक भास्कर में प्रकाशित समाचार के अनुसार अमेरिका में योग का क्रेज बढ़ रहा है। 33 करोड़ की आबादी वाले अमेरिका में हर दससां व्यक्ति योग करता है। योग एलायंस द्वारा 2022 में किए गए एक सर्वेक्षण के अनुसार, संयुक्त राज्य अमेरिका में लगभग 38.4 मिलियन (3 करोड़ 84 लाख) लोग नियमित रूप से योग का अभ्यास करते हैं, जो कुल जनसंख्या का लगभग 10% हैं। <br />2002 में केवल 4% अमेरिकी योग का अभ्यास करते थे। सेंटर फॉर डिजीज कंट्रोल एंड प्रिवेंशन (सीडीसी) के सर्वे के अनुसार, 75% अमेरिकी मानते हैं कि योग उनके स्वास्थ्य के लिए फायदेमंद है। अमेरिका में योग की लोकप्रियता के कारण इसका बाजार 1.32 लाख करोड़ रुपए का हो गया है। इसमें योग क्लासेज का बाजार 48 हजार करोड़ रु. और योग मैट व योग ड्रेस का बाजार 38 हजार करोड़ रु. था। 2015 के मुकाबले यह दोगुना है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>90% अमेरिकी जानते हैं  योग के बारे में</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">सीडीसी के सर्वे के अनुसार, 90% अमेरिकी अब योग के बारे में जानते हैं। तीन साल पहले यह संख्या 75% थी। सर्वे के मुताबिक 70% अमेरिकी सेहत बेहतर करने के लिए योग करते हैं, जबकि 30% लोग इसे दर्द से राहत पाने के लिए करते हैं। गर्दन और पीठ के दर्द से परेशान लोग विशेष रूप से योग का सहारा ले रहे हैं। योग करने वाले अमेरिकी न सिर्फ इसके फायदों को जानने को लेकर उत्सुक, बल्कि इसके इतिहास और फिलॉसफी को भी समझने का प्रयास कर रहे हैं। इसके लिए कई विश्वविद्यालयों और शोध संस्थानों के विद्वान इसके गहन पहलुओं पर अध्ययन के साथ-साथ प्रशिक्षाण रहे हैं। आज लाखों विदेशी प्रतिवर्ष भारत आकर तथा ऑनलाइन भारतीय मूल के योगगुरुओं से योग के बौद्धिक और आध्यात्मिक प्रशिक्षण ले रहे हैं। ये पाठ्यक्रम नए योग प्रशिक्षकों को योग के गहरे इतिहास और फिलॉसफी से परिचित कराते हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>अमेरिका में पुरुषों के साथ-साथ महिलाओं में भी योग का क्रेज </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">अमेरिका में पुरुषों के मुकाबले महिलाओं के बीच योग तेजी से लोकप्रिय हो रहा है। 23% महिलाएं नियमित रूप से योग करती हैं, अमेरिका में पुरुषों के साथ-साथ महिलाओं में भी योग लोकप्रिय हो रहा है। महिलाओं का कहना है कि वे इसे शारीरिक संतुलन बनाए रखने के लिए चुन रही हैं। इसके अलावा, महिलाएं इसे एक सुरक्षित व्यायाम मानती हैं। महिलाओं में योग अब योग ध्यान और मेडिटेशन का हिस्सा भी बन गया है। रोजाना योग करने वालों में से अधिकांश का कहना है कि इससे मानसिक संतुलन में मदद मिली है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>योग कपड़ों का बाजार</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">फॉर्च्यून बिजनेस इनसाइट्स के अनुसार वैश्विक अर्थात् पूरी दुनियां में योग कपड़ों का बाजार 2023 में 27.63 बिलियन अमेरिकी डॉलर (2,26,566 करोड़ रुपए) का मूल्यांकन किया गया था और 2024 में 29.69 बिलियन अमेरिकी डॉलर (2,43,458 करोड़ रुपए) से बढक़र 2032 तक 55.65 बिलियन अमेरिकी डॉलर (4,56,330 करोड़ रुपए) तक पहुंचने का अनुमान है, जो कि पूर्वानुमान अवधि के दौरान 8.17% की वार्षिक औसत वृद्धि दर (CAGR) दर्शाता है। योग कपड़ों का बाजार आकार महत्वपूर्ण रूप से बढऩे की उम्मीद है।<br />https://www.fortunebusinessinsights.com/yogaclothing-market-106312 इसका मुख्य कारण निर्माताओं द्वारा उन्नत उत्पादों के उत्पादन पर बढ़ता ध्यान है, जो बाजार के आकार में वृद्धि को बढ़ावा दे रहा है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>योग मैट का बाजार</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">ग्रैंड व्यू रिसर्च के अनुसार पूरी दुनियां में योग मैट बाजार का मूल्य 2023 में 13.67 बिलियन अमेरिकी डॉलर (1.12 लाख करोड़ रुपए) था और इसे 2024 से 2030 तक 3.6% की वार्षिक औसत वृद्धि दर (CAGR) से बढऩे का अनुमान है।<br />https://www.grandviewresearch.com/industry<br />analysis/yoga-mat-market </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>पूरी दुनियां में बढ़ते योग इंस्टिट्यूट </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">परम पूज्य स्वामी जी व पूज्य आचार्य जी के दिशानिर्देशन में पतंजलि संस्थान योग को विश्वव्यापी बनाने तथा घर-घर व जन-जन तक योग को पहुँचाने के लिए संकल्पबद्ध है। पतंजलि ने योग को कभी व्यवसाय नहीं माना अपितु जन-मानस में आरोग्य प्रदान करने का साधन बनाकर समाज की सेवा की है। आज पूरे विश्व में योग का सबसे बड़ा व प्रामाणिक संस्थान पतंजलि योगपीठ है। पतंजलि के साथ-साथ कुछ अन्य संस्थान भी योग के लिए समर्पित हैं। व्यवसायिक दृष्टिकोण से कार्य करने वाले कई प्रमुख योग संस्थान भी बाजार में अपना एक प्रमुख स्थान बना चुके हैं। ये सभी योग संस्थान पारंपरिक योग अभ्यासों को लेकर उसमें आधुनिकता का समावेश कर योग के प्रति आकर्षण पैदा करने का प्रयास कर रहे हैं। योग संस्थान विभिन्न प्रकार की योग शैलियों के माध्यम से अभ्यास कराते हैं। इसके अलावा, कुछ संस्थाएँ विशेष कार्यक्रमों की पेशकश करते हैं, जैसे योग चिकित्सा, गर्भावस्था के दौरान योग, अलग-अलग बीमारियों के लिए योग और वरिष्ठ नागरिकों के लिए विशेष योग कक्षाएँ इत्यादि।<br />कुछ योग संस्थान यह भी सुनिश्चित करते हैं कि विभिन्न आयु समूहों और शारीरिक फिटनेस के स्तरों पर लोग अपनी आवश्यकताओं के अनुसार योग का अभ्यास कर सकें। इस प्रकार, ये प्रमुख योग संस्थान न केवल योग के लाभों को फैलाते हैं, बल्कि वैश्विक स्तर पर स्वास्थ्य और कल्याण की दिशा में भी महत्वपूर्ण योगदान प्रदान करते हैं। कुछ विशेष योग संस्थाएं जो योग के माध्यम से करोड़ों रुपयों का व्यवसाय कर रही हैं। अभी हजारों नयी कम्पनियों/ योग केन्द्रों की वैश्विक स्तर पर आवश्यकता है जिसमें लाखों लोगों को रोजगार मिल सकता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Core Power Yoga </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">कोरपॉवर योग एक प्रसिद्ध अमेरिकी योग स्टूडियो शृंखला है, जिसकी 21 राज्यों में 220 से अधिक योग स्टूडियो हैं। यह कंपनी वर्चुअल लाइव स्ट्रीमिंग और वीडियो-ऑन-डिमांड कक्षाओं के साथ-साथ विभिन्न शैलियों और स्तरों की योग कक्षाएँ प्रदान करती है। 2023 में कोरपॉवर योगा की आय $350 मिलियन (2870 करोड़ रुपए) थी, कोरपावर योगा में 1,873 कर्मचारी हैं, और प्रति कर्मचारी कमाई अनुपात 1,86,866 डॉलर (1.53 करोड़ रुपए) है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><br /><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Pure Yoga</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">प्योर योगा एक प्रमुख योग स्टूडियो है, जिसका मुख्यालय हांगकांग में है। इसकी शाखाएँ बीजिंग, शंघाई, सिंगापुर और न्यूयॉर्क में स्थित हैं। यह कंपनी हर सप्ताह 350 से अधिक योग कक्षाएँ आयोजित करती है, जिसमें यह 20 विभिन्न योग शैलियों का समावेश करती है। इनमें हॉट योगा, ध्यान, अष्टांग योग और प्राणायाम आदि शामिल हैं। 2023 में प्योर योगा का वार्षिक आय $69.0 मिलियन (565.8 करोड़ रुपए) है। इसमें कुल 248 कर्मचारी हैं और प्रति कर्मचारी राजस्व अनुपात 2,78,226 डॉलर (2.28 करोड़ रुपए) है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>Power Yoga Canada (PYC) </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">पॉवर योगा कनाडा एक कनाडाई योग कंपनी है, जो पूरे कनाडा में कई योग स्टूडियोज संचालित करती है। PYC ऑनलाइन योग कक्षाएँ भी प्रदान करती है, जिनमें 200-घंटे, 300-घंटे और निरंतर शिक्षा मॉड्यूल शामिल हैं।<br />PYC प्रति सप्ताह 275 योग कक्षाएँ आयोजित करता है और उनका 200-घंटे का सर्टिफिकेट कोर्स कनाडा में एक लोकप्रिय योग शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रमों में से एक माना जाता है। इन सब संस्थाओं के अलावा और भी बहुत से संस्थान है जैसे- Honor Yoga, Glo Digital, Inc., YogaOne, YogaSix, Yoga Pod, MoreYoga, Flyogi LLC इत्यादि।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>१०० से ज्यादा स्टार्टअप, मगर योग के क्षेत्र में अभी अपार संभावनाएं</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">२०२१-२०२२ के सरकारी आंकड़ों के अनुसार साल २०२३ तक भारत में हेल्थटेक बाजार ५ बिलियन अमेरिकी डॉलर का होने की संभावना व्यक्त की थी। स्टार्टअप की दुनिया में भारत का तीसरा स्थान है। भारत के १०० से ज्यादा स्टार्टअप यूनिकॉर्न का दर्जा पा चुके हैं लेकिन स्वास्थ्य के क्षेत्र में सिर्फ ४ ही यूनिकॉर्न काम कर रहे हैं। इन यूनिकॉर्न कंपनियों के नाम हैं- इनोवोकेर (Innovaccer), फार्मइजी (Phyrmeasy), क्योर फिट (Cure.fit) और प्रिस्टन केयर (Pristyn Care)। इन सभी यूनिकॉर्न में सिर्फ Cure.fit ही योग के क्षेत्र में थोड़ा बहुत कार्य कर रहा है। <br />योग के इस वैश्विक बाजार व आवश्यकता में भारत एक बड़ी भूमिका निभाकर पूरी दुनियां को योग के साथ-साथ स्वास्थ्य, नैतिकता, प्रेम, शांति देकर करोड़ों-अरबों डॉलर क व्यवसाय भी खड़ा कर सकता है क्योंकि सबसे प्रामाणिक योग का ज्ञान केवल भारत में सदियों से है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>पतंजलि विश्वविद्यालय में संचालित योग से सबंधित कोर्स</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">पतंजलि विश्वविद्यालय में योग से सम्बंधित अनेक डिग्री व डिप्लोमा कोर्स संचालित किए जा रहे हैं जिनमें योग से बी.ए., एम.ए., बी.एस.सी, एम.एस.सी. के साथ-साथ पी.जी. डिप्लोमा योगा साइंस, पी.जी. डिप्लोमा योगा-आयुर्वेदा तथा एम.ए. टूरिज्म योगा हेल्थ एण्ड कल्चर आदि शामिल हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>अंतरराष्ट्रीय स्तर पर योग बना उच्चतम वेतन वाला व्यवसाय</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">योग एवं ट्रेनिंग-अंतरराष्ट्रीय स्तर पर उच्चतम वेतन पाने वाले व्यवसायों में से एक बन गया है। योग के माध्यम से बिना किसी निवेश या लागत के भी पैसे कमाना शुरू कर सकते हैं। <br />योग प्रशिक्षक के रूप में रूची रखने वाला व्यक्ति विभिन्न पदों पर कार्य कर सकता है, जैसे-<br />1.    योग कोच (Yoga Coach)<br />2.    योग इंस्ट्रक्टर (Yoga Instructor)<br />3.    ट्रेनर : योग और वेलनेस (Trainer – Yoga and Wellness)<br />4.    योग चिकित्सक (Yoga Therapist)<br />5.    योग शिक्षक (Yoga Teacher)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>योग के प्रति बढ़ती लोकप्रियता</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">योग एलायंस द्वारा 2022 में किए गए एक सर्वेक्षण के अनुसार, संयुक्त राज्य अमेरिका में लगभग 38.4 मिलियन (3 करोड़ 84 लाख) लोग नियमित रूप से योग का अभ्यास करते हैं, जो कुल जनसंख्या का लगभग 10% हैं। यह आंकड़ा योग की बढ़ती लोकप्रियता और स्वास्थ्य के प्रति जागरूकता का प्रमाण है, जो कि शरीर और मन को स्वस्थ रखने के एक महत्वपूर्ण साधन के रूप में देखा जा रहा है।<br />योगाभ्यास से स्वास्थ्य लाभ को लेकर बढ़ते वैज्ञानिक शोध ने इसे और अधिक लोकप्रिय बना दिया है। जिस कारण हेल्थ प्रोफेशनल ने भी योग को समर्थन देना शुरू कर दिया है। इससे योग को लेकर संभावित विकास के अवसर बने हैं। योग स्टूडियो, रिट्रीट, सामुदायिक आयोजनों और सामूहिक अभ्यासों द्वारा सामाजिक मेलजोल की भावना को बढ़ावा मिला है। इसके अलावा, मोटापा, मधुमेह और हृदय रोग जैसी पुरानी बीमारियों की बढ़ती घटनाओं ने भी लोगों को योगमय जीवनशैली की ओर आकर्षित किया है। सेंटर्स फॉर डिजीज कंट्रोल के अनुसार, अमेरिका में 70% मौतों के लिए पुरानी बीमारियां प्रमुख कारण हैं, जो मृत्यु और विकलांगता की मुख्य वजह बनती हैं।<br />Mylo नाम की एक संस्था द्वारा जून २०२२ में विश्व योग दिवस के लिए किए गए एक Prenatal Yoga Survey के अनुसार 91% गर्भवतती महिलाएं सहमत हैं कि गर्भावस्था के दौरान व्यायाम उनके लिए फायदेमंद है और ८५% का मानना है कि योग उनके लिए प्रसव के दौरान और उसके बाद फायदेमंद है। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>ऑनलाइन व ऑफलाइन योग कोर्स</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">परम पूज्य स्वामी जी व पूज्य आचार्य जी के फेसबुक, ट्वीटर, यू-ट्यूब, इंस्टाग्राम से दुनियां के लगभग सभी देशों के लोग जुड़े हैं तथा ऑनलाइन योग का अभ्यास करते हैं। भारत में पतंजलि के योग शिक्षक १ लाख से अधिक नि:शुल्क योग कक्षाऐं संचालित करते हैं। ३५ से अधिक देशों में परम पूज्य स्वामी जी व पूज्य आचार्य जी स्वयं योग-आयुर्वेद व भारतीय संस्कृति का प्रचार करने हेतु भ्रमण कर चुके हैं।<br />योग से सम्बंधित विविध प्रकार के कोर्स डिजिटल प्लेटफ़ॉर्म के माध्यम से पेश किए जाते हैं जिससे लोग घर से ही अपने समय के अनुसार योग का अभ्यास कर सकते हैं। ऑनलाइन कोर्स वर्तमान में सबसे तेजी से बढऩे वाला सेगमेंट है, जो विभिन्न उपकरणों और सुविधाओं के माध्यम से अधिक लोगों तक पहुंच बना रहा है। COVID-19 महामारी की शुरुआत के बाद से, ऑनलाइन योग कक्षाओं की मांग में जबरदस्त वृद्धि देखी गई है। लोगों की व्यस्त जीवनशैली ने सुविधाजनक और सुलभ फिटनेस विकल्पों की आवश्यकता को बढ़ावा दिया है, और ऑनलाइन योग ऐप्स और कक्षाएं इस मांग को पूरा कर रही हैं। तकनीकी उन्नति के साथ, योग और ध्यान डिजिटल रूप में बदल गए हैं। <br />योग को लेकर कई ऑनलाइन प्लेटफार्म उपलब्ध हैं जिनके माध्यम से कोई भी अपने घर में सुविधा अनुसार योग का अभ्यास कर सकता है। मोबाइल ऐप्स, आधुनिक उपकरण, सोशल मीडिया प्लेटफार्म और ऑनलाइन कक्षाएं योग को घर-घर तक पहुँचा रही हैं।<br />योग स्टूडियो शारीरिक फिटनेस के विभिन्न स्तरों को बनाए रखने के लिए कई प्रकार की शैलियाँ अपना रहे हैं, जिनमें हठ योग, पॉवर योग, अष्टांग योग, ध्यान और अन्य शामिल हैं। इसके अलावा, योग स्टूडियो दुनिया भर में अधिक फैल रहे हैं, जिससे व्यक्तियों के लिए सुविधाजनक और सस्ती कक्षाएँ ढूंढना आसान हो गया हैर्। Zippia (अमेरिका की जॉब प्रोवाइड करने वाली संस्था) के अनुसार, अमेरिका में योग स्टूडियो की संख्या 2017 में 32,354 से बढक़र 2023 में 48,547 हो गई है। यह वृद्धि योग की लोकप्रियता को दर्शाती है और लोगों के लिए स्वास्थ्य और कल्याण के विकल्प उपलब्ध कराती है।<br />2019 से 2023 तक, ऑफ़लाइन योग पाठ्यक्रमों की वार्षिक औसत वृद्धि दर (CAGR) 11.5% रही है। 2024 से 2034 तक के अंत तक, यह वृद्धि दर 9.0% रहने की उम्मीद है। यह वृद्धि दर यह दर्शाती है कि ऑफ़लाइन योग पाठ्यक्रमों की लोकप्रियता में वृद्धि हो रही है।<br />कुछ लोकप्रिय ऐप्स जैसे- Wysa, Asana Rebel, Glo, Calm और Prayoga आदि Android और iOS दोनों पर उपलब्ध हैं। ये ऐप्स उपयोगकर्ताओं के लिए ध्यान और योग सहित समग्र व्यायाम की जानकारी एवं प्रशिक्षण प्रदान करते हैं।<br />योग का वैश्वीकरण इसे विभिन्न संस्कृतियों और समुदायों में लोकप्रिय बना रहा है। पहले, योग को मुख्यत: भारतीय संस्कृति से जोड़ा जाता था, लेकिन अब यह विभिन्न देशों में अपने विशेष रूप और शैलियों के साथ अपनाया जा रहा है। इस वैश्वीकरण के कारण नए बाजारों का विकास हो रहा है, जो विभिन्न प्रकार के योग उत्पादों और सेवाओं की मांग को बढ़ा रहा है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">आज भी योग में कैरियर बनाने के लिए पतंजलि विश्वविद्यालय से जुड़ सकते हैं-<br />Website : www.universityofpatanjali.com<br /> e-mail : contact@uop.edu.in <br />Mobile No. : +91 8954555111<br />घर बैठे अपने आसपास योग सीखने के लिए पतंजलि एप डाउनलोड करके १०० घण्टे का प्रशिक्षण लेकर आप सहयोगी शिक्षक बन सकते हैं। इच्छुक व्यक्ति नीचे दिए लिंक पर जाएँ  <br />https://play.google.com/store/apps/details?id=com. Bharatswabhiman<br />या नीचे दिए गए को स्कैन करें-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><br />संक्षेप में कहें तो पतंजलि योगपीठ के प्रयासों से विगत 31 वर्षों में योग ने वैश्विक स्तर पर अपनी एक नई पहचान बनाई है। पूरी दुनिया में साध्य से लेकर असाध्य बीमारियों के उपचार में योग की भूमिका पर रिसर्च का महत्वपूर्ण कार्य पतंजलि योगपीठ द्वारा किया गया है। लाखों लोगों की गंभीर बीमारियों को दूर करके  पतंजलि ने स्वास्थ्य प्रदान किया है। मॉडर्न मेडिकल साइंस से जिन रोगियों को निराशा हो गयी थी, योग से उनको भी स्वास्थ्य लाभ मिला है।  30 वर्ष पहले तक जहां लोग योग को केवल शरीर को लचीला बनाए रखने के लिए करते थे, वहीं आज लोगों ने योग को लाइफ स्टाइल डिजीज, विभिन्न प्रकार के जोड़ों के दर्द, तनाव से मुक्ति तथा चिकित्सा थेरेपी के रूप में प्रामाणिक उपचार मान लिया है। भारत की बौद्धिक संपदा का एक भाग हमारे इस योग में निहित है। यह मानव जीवन के हर अंग को सकारात्मक रूप से रूपांतरित करने में सक्षम जीवन पद्धति है। यदि भारत योग की बौद्धिक संपदा का उचित मूल्यांकन करके वैश्विक स्तर पर योग का प्रचार-प्रसार करें, तो पूरी दुनिया में सनातन धर्म की प्रतिष्ठा के साथ-साथ अरबों डॉलर्स की कमाई भी की जा सकती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3650/according-to-a-survey-by-yoga-alliance--10--of-people-in-america-do-yoga-regularly</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3650/according-to-a-survey-by-yoga-alliance--10--of-people-in-america-do-yoga-regularly</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Nov 2024 17:53:04 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/hiclipart_3-1024x934-copy.jpg"                         length="126944"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>वेलनेस उद्घाटन </title>
                                    <description><![CDATA[<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पतंजलि वेलनेस सेंटर की स्थापना से न केवल स्वास्थ्य को बढ़ावा मिलेगा बल्कि  स्थानीय समुदाय के लिए रोजगार के महत्वपूर्ण अवसर भी पैदा होंगे : पू.स्वामी जी</h5>
<h5>  </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>केन्द्र का लक्ष्य स्वास्थ्य और कल्याण के लिए एक व्यापक, एकीकृत दृष्टिकोण प्रदान करना है</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">        पतंजलि वेलनेस सेंटर-उत्तर/पूर्व में भारत की पहली एकीकृत समग्र स्वास्थ्य सेवा की पहल की गई। समाज सुधारक और पूरे भारत में सभी महिलाओं के लिए एक प्रेरणा, प्राइड ईस्ट एंटरटेनमेंट प्राइवेट लिमिटेड की सीएमडी, श्रीमती रिनिकी भुयान सरमा जी ने सेंटर का उद्घाटन किया। 2 अक्टूबर, 2024 को परम पूज्य योगर्षि स्वामी रामदेव जी महाराज की पावन<br />पूर्वोत्तर</h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3651/wellness-openings"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-05/guwahati,-assam.jpg" alt=""></a><br /><ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>पतंजलि वेलनेस सेंटर की स्थापना से न केवल स्वास्थ्य को बढ़ावा मिलेगा बल्कि  स्थानीय समुदाय के लिए रोजगार के महत्वपूर्ण अवसर भी पैदा होंगे : पू.स्वामी जी</h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>केन्द्र का लक्ष्य स्वास्थ्य और कल्याण के लिए एक व्यापक, एकीकृत दृष्टिकोण प्रदान करना है</h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">    पतंजलि वेलनेस सेंटर-उत्तर/पूर्व में भारत की पहली एकीकृत समग्र स्वास्थ्य सेवा की पहल की गई। समाज सुधारक और पूरे भारत में सभी महिलाओं के लिए एक प्रेरणा, प्राइड ईस्ट एंटरटेनमेंट प्राइवेट लिमिटेड की सीएमडी, श्रीमती रिनिकी भुयान सरमा जी ने सेंटर का उद्घाटन किया। 2 अक्टूबर, 2024 को परम पूज्य योगर्षि स्वामी रामदेव जी महाराज की पावन उपस्थिति में कार्यक्रम हुआ।<br />पूर्वोत्तर भारत के मध्य में, माँ कामाख्या की पवित्र भूमि ओर ब्रह्मपुत्र नदी के तट पर स्थित, गुवाहाटी का केन्द्र, इस क्षेत्र में समग्र स्वास्थ्य देखभाल लाने में एक महत्त्वपूर्ण कदम का प्रतिनिधित्व करता है। परम पूज्य महापुरुष श्रीमंत शंकरदेवजी और श्रीश्री माधवदेव जी की शिक्षाओं से प्रेरित यह पहल, प्राचीन परम्पराओं को आधुनिक कल्याण प्रथाओं के साथ जोड़ती है। परम पूज्य योगर्षि स्वामी रामदेव जी महाराज और परम पूज्य आयुर्वेद शिरोमणि परम पूज्य आचार्य बालकृष्ण जी महाराज के मार्गदर्शन में, पतंजलि वेलनेस गुवाहाटी योग, आयुर्वेद, पंचकर्म, षट्कर्म, जोंक थेरेपी, एक्यूप्रेशर, एक्यूपंक्चर सहित स्वास्थ्य सेवाओं की एक विस्तृत शृंखला प्रदान करेगा। केन्द्र का लक्ष्य स्वास्थ्य और कल्याण के लिए एक व्यापक, एकीकृत दृष्टिकोण प्रदान करना है। इस अवसर पर नव स्थापित सुविधा में बोलते हुए, परम पूज्य स्वामी जी महाराज ने केन्द्र की पेशकशों के बारे में विस्तृत जानकारी प्रदान की और साध्वी देवस्वरूप जी, स्वामी जगतदेव जी एवं स्वामी समग्रदेव जी का परिचय दिया, जिनके मार्गदर्शन में यह केन्द्र कार्य करेगा। पतंजलि योगपीठ ट्रस्ट असम और पूर्वोत्तर क्षेत्र में शिक्षा, जैविक खेती और पर्यावरण संरक्षण सहित विभिन्न पहलों में भी शामिल है। बोडोलैंड प्रादेशिक क्षेत्र (बीटीआर) में, भारतीय शिक्षा बोर्ड के तहत दो स्कूल- आचार्यकुलम् चिरांग में 500 से अधिक बच्चों और कुमारिकाटा में 700 से अधिक छात्र/छात्राओं को मुफ्त शिक्षा प्रदान कर रहे हैं। ऐसा ही एक स्कूल अरुणाचल प्रदेश के सिजोसा में चल रहा है। भारत सरकार शिक्षा बोर्ड प्राचीन और आधुनिक शैक्षिक प्रथाओं को एकीकृत करता है। इसके अतिरिक्त, कुमारीकाटा और चिरांग में जैविक खेती, गौ पालन और औषधीय पौधों की खेती परियोजनाएं चल रही हैं। कुमारिकाटा में 1,500 छात्रों के लिए एक अंतर्राष्ट्रीय स्तर का स्कूल भी निर्माणाधीन है। परम पूज्य स्वामी जी महाराज ने कहा कि पतंजलि वेलनेस सेंटर की स्थापना से न केवल स्वास्थ्य को बढ़ावा मिलेगा बल्कि स्थानीय समुदाय के लिए रोजगार के महत्वपूर्ण अवसर भी पैदा होंगे। </h5>
<h5 style="text-align:justify;">पतंजलि वैलनेस, गुवाहाटी में स्वास्थ्य लाभ प्राप्त करने हेतु बुकिंग नंबर - +91 8954888000</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>नवम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3651/wellness-openings</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3651/wellness-openings</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Nov 2024 17:52:04 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/guwahati%2C-assam.jpg"                         length="198377"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>डेंगुनिल डेंगू का सफल उपचार</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">डॉ. अनुराग वार्ष्णेय<br />उपाध्यक्ष- पतंजलि अनुसंधान संस्थान</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3617/successful-treatment-of-dengue"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-04/1721637871dengunilvati1.png" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">  डेंगू वायरस के जीन एक्सप्रेशन डीइएनवी-3 को मापा गया तो देखा कि औषधियों के विभिन्न डोज़ेस पर वायरस का लेवल धीरे-धीरे कम हो रहा है। इसके बाद इन मछलियों में लिवर इन्फ्लेमेशन को नापा गया और यह देखा गया कि दवाई की विभिन्न मात्रा से यह इंफ्लेमेटरी मार्कर्स भी कम हो रहे हैं, तत्पश्चात लाल रक्त कोशिकाओं के बढ़े हुए लेवल को भी इस औषधि ने डोज़ डिपेंडेंट तरीके से कम किया।</h5>
<h5 style="text-align:justify;">वर्षा ऋतु के समाप्त होते-होते पूरे भारत वर्ष में डेंगू की एक लहर आ जाती है। यह वायरल बुखार बहुत से लोगों के लिए प्राणघातक साबित होता है क्योंकि कई लोग इसको सामान्य वायरल बुखार जानकर नजरअंदाज करते हैं। हिंदी में इसे डेंगू कहा जाता है, वहीं अंग्रेजी में इसे डेंगी कहते हैं।<br />डेंगू बुखार एक विशेष मच्छर के काटने से होता है जिसका नाम एडीज़ है। इसकी 2 प्रजातियां हैं जिनके काटने से यह होता है। यह वायरस, मच्छर के द्वारा हमारे शरीर में प्रवेश करता है। जब यह मच्छर किसी रोगी को काटता है तो यह उसका होस्ट बन जाता है, तथा जब वही मच्छर जब किसी दूसरे स्वस्थ व्यक्ति को काटता है तो यह वायरस उस व्यक्ति में प्रवेश कर जाता है और वह व्यक्ति भी डेंगू कि चपेट में आ जाता है। यह एक विशेष प्रकार का मच्छर होता है, जिसके शरीर पर सफेद रंग के चक्कते या धब्बे दिखाई देते हैं। डेंगू के मुख्यत: 4 वायरस हैं, जिन्हें क्रमश: 1, 2, 3, 4 की संख्या दी गई है। यह एक ऐसी बीमारी है जिसके बार-बार होने की सम्भावना बनी रहती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>प्रतिवर्ष करोड़ों लोग होते हैं डेंगू से ग्रसित </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">विश्व में हर वर्ष लगभग 40 करोड़ लोग डेंगू से ग्रसित होते हैं, और पिछले साल की रिपोर्ट के अनुसार 40 हजार लोग इस बीमारी से काल के गाल में समा गए थे। भारत तथा उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में यह एक सामान्य बीमारी है क्योंकि वहां की पस्थितियाँ जैसे तापमान मच्छरों को पनपने के लिए अनुकूल होती हैं। <br />शरीर के अंदर जाते ही यह वायरस तीव्र गति से बढऩा शुरू कर देता है और शरीर के विभिन्न अंगों जैसे लिवर, स्प्लीन, किडनी पर अपना वर्चस्व स्थापित कर देता है, साथ ही रक्त धमनियों पर तेजी से असर करना शुरू कर देता है। यह वायरस एक सुई की नोक पर थोड़ी सी मात्रा में भी शरीर के लिए बहुत नुकसानदायक है। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>डेंगू के मुख्य लक्षण</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">इस बीमारी के लक्षणों में आँखों के नीचे दर्द, बुखार आना, मांसपेशियों में दर्द, सिरदर्द, जी-मिचलाना, उल्टी, हड्डियों और जोड़ों में दर्द, और पूरे शरीर में जगह-जगह लाल रंग के चक्कते पड़ जाते हैं। यह चक्कते यह बताते हैं कि हम डेंगू की एडवांस स्टेज पर पहुंच चुके हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>डेंगूनिल पर पतंजलि का अनुसंधान</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">सर्वप्रथम इस औषधि की रासायनिक एनालिसिस करने के बाद ये देखा गया कि इसमें कितने प्रकार के फाइटोकेमिकल्स, कितनी मात्रा में विद्यमान हैं। तत्पश्चात बायोलॉजिकल परीक्षणों के लिए जेबरा फिश को आधार बनाया गया। इस मछली की अंदरूनी बनावट मनुष्य के काफी हद तक समानांतर ही है एवं इस पर शीघ्रता से शोध किये जा सकते हैं, इसलिए इस मॉडल को अपनाया गया।<br />परन्तु एक सवाल यह भी था कि क्या डेंगू वायरस मछलियों को भी संक्रमित करेगा, क्योंकि मछलियां पानी के अंदर रहती हैं और इस प्रकार की बीमारी का अभी तक उन पर अध्ययन नहीं किया गया है। परन्तु जब डेंगू से पीडि़त रोगियों के सीरम लिए गए और उनको इन मछलियों में रोपित किया गया तो इस वायरस ने जेबरा मछली को भी उसी प्रकार संक्रमित किया जिस प्रकार यह मनुष्यों को करता है और उसमें भी अपने आप को गुना किया। इस शोध में पता लगा कि इन मछलियों में भी उसी प्रकार के लक्षण पाए गए जैसे अनीमिया, आलस्य और प्लेटलेट्स का लेवल कम होना।<br />इस शोध के अंतर्गत सबसे पहले इन मछलियों को 2 समूह में रखा गया जिनमें इन्हें 8 दिन और 15 दिन लगातार औषधि का सेवन कराया गया। तत्पश्चात डेंगू वायरस के जीन एक्सप्रेशन डीइएनवी-3 को मापा गया तो देखा कि औषधियों के विभिन्न डोज़ेस पर वायरस का लेवल धीरे-धीरे कम हो रहा है। इसके बाद इन मछलियों में लिवर इन्फ्लेमेशन को नापा गया और यह देखा गया कि दवाई की विभिन्न मात्रा से यह इंफ्लेमेटरी मार्कर्स भी कम हो रहे हैं, तत्पश्चात लाल रक्त कोशिकाओं के बढ़े हुए लेवल को भी इस औषधि ने डोज़ डिपेंडेंट तरीके से कम किया। <br />इसके अलावा इस औषधि के द्वारा सफेद रक्त कोशिकाओं, और प्लेटलेट काउंट की संख्या की भी जांच की गया और पाया कि जो व्हाइट ब्लड सेल्स और प्लेटलेट काउंट डेंगू की वजह से कम हो गए थे, वह भी औषधि की विभिन्न मात्राओं से ठीक हो रहे हैं। <br />अन्य पैरामीटर्स जैसे हिमाटोक्रिट काउंट और आरबीसी काउंट जो दोनों डेंगू में कम हो जाते हैं, वो भी विभिन्न डोज़ेस के साथ-साथ ही ठीक हो रहे हैं, बढ़ रहे हैं। इसके अतिरिक्त एक अन्य बायोमार्कर और पैरामीटर हैमरेज क्लॉट जिसका तात्पर्य शरीर पर लाल चकत्ते होना होता है और जो डेंगू की एक एडवर्स कंडीशन है, मछलियों के फिन्स पर भी देखी गई, परन्तु जैसे-जैसे डेंगुनिल औषधि को इन मछलियों को दिया गया, वैसे-वैसे ही यह चकत्ते भी कम होना शुरू हो गए। साथ ही डेंगुनिल वटी ने प्रमुख जीन एक्सप्रेशन एएनजी-3 और सीसीएल-3 जो की डेंगू में बढ़ जाते हैं को भी डोज़ डिपेंडेंट तरीके से कम किया।<br />तत्पश्चात मानव शरीर पर इसके दुष्प्रभावों को जांचने के लिए मानवीय लिवर कोशिकाओं और त्वचा की कोशिकाओं पर शोध किया गया और पाया कि डेंगुनिल का कोई दुष्प्रभाव नहीं है।<br />आयुर्वेदिक सिद्धांत एवं प्राकृतिक जड़ी-बूटियों से विभिन्न रोगों का उपचार संभव है और पतंजलि उसी दिशा में कार्य करने के लिए दृढ़-संकल्पित है। </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>अक्टूबर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3617/successful-treatment-of-dengue</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3617/successful-treatment-of-dengue</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Oct 2024 17:54:47 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-04/1721637871dengunilvati1.png"                         length="1307588"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>जड़ी-बूटी दिवस के अवसर पर पतंजलि योगपीठ हरिद्वार में एक लाख पौधों का निशुल्क वितरण एवं वृक्षारोपण</title>
                                    <description><![CDATA[<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>2000+ स्थानों पर देशभर में तहसील स्तर पर वृक्षारोपण व जड़ी-बूटी वितरण</strong></h5>
<h5>  </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>1000+ लोगों ने किया रक्तदान</strong></h5>
<h5>  </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>280 लोगों का नि:शुल्क नेत्र परीक्षण तथा नि:शुल्क चश्मों का वितरण</strong></h5>
<h5>  </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>412 लोगों का नि:शुल्क दंत परीक्षण तथा नि:शुल्क डेंटल किट वितरण</strong></h5>
</li>
</ul>
<ul style="list-style-type:circle;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>आचार्य जी का जीवन कर्ममय, पुरुषार्थमय व परमार्थमय : स्वामी रामदेव </strong></h5>
<h5>  </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>जन्मदिवस तो मात्र बहाना है, निरंतर राष्ट्रसेवा के कार्य करते हुए, पेड़-पौधे लगाना हमारा लक्ष्य : आचार्य बालकृष्ण</strong></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">      पतंजलि योगपीठ के महामंत्री श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज का जन्मदिवस पतंजलि वैलनेस, पतंजलि योगपीठ-2 के योगभवन सभागार में जड़ी-बूटी दिवस के रूप में मनाया गया। इस अवसर पर पूज्य योगऋषि</h5>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/21.jpg" alt="2" width="900" height="601" /></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>वृक्षारोपण</strong></span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3597/jadi-buti-divas"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/21.jpg" alt=""></a><br /><ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>2000+ स्थानों पर देशभर में तहसील स्तर पर वृक्षारोपण व जड़ी-बूटी वितरण</strong></h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>1000+ लोगों ने किया रक्तदान</strong></h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>280 लोगों का नि:शुल्क नेत्र परीक्षण तथा नि:शुल्क चश्मों का वितरण</strong></h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>412 लोगों का नि:शुल्क दंत परीक्षण तथा नि:शुल्क डेंटल किट वितरण</strong></h5>
</li>
</ul>
<ul style="list-style-type:circle;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>आचार्य जी का जीवन कर्ममय, पुरुषार्थमय व परमार्थमय : स्वामी रामदेव </strong></h5>
<h5> </h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>जन्मदिवस तो मात्र बहाना है, निरंतर राष्ट्रसेवा के कार्य करते हुए, पेड़-पौधे लगाना हमारा लक्ष्य : आचार्य बालकृष्ण</strong></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;">   पतंजलि योगपीठ के महामंत्री श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज का जन्मदिवस पतंजलि वैलनेस, पतंजलि योगपीठ-2 के योगभवन सभागार में जड़ी-बूटी दिवस के रूप में मनाया गया। इस अवसर पर पूज्य योगऋषि स्वामी रामदेव जी व श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी के साथ-साथ पूरे देश में स्थापित पतंजलि योग समितियों के माध्यम से एक लाख से अधिक औषधीय पौधों यथा- नीम, तुलसी, एलोवेरा, लौंग तुलसी, आंवला आदि का नि:शुल्क वितरण तथा रोपण किया गया। यह आयोजन विशेष पखवाड़े में किया गया जिसमें जन्मदिवस के पूर्व आचार्य जी के नेतृत्व में पतंजलि संन्यासाश्रम के संन्यासियों ने माला गांव में जाकर हजारों पौधों का रोपण किया। साथ ही स्वयं आचार्य जी द्वारा रक्तदान से प्रेरित होकर हरिद्वार में 887 यूनिट तथा पूरे देश में स्थापित पतंजलि योग समितियों के माध्यम से एक हजार से अधिक यूनिट रक्तदान किया गया।</h5>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/21.jpg" alt="2" width="900" height="601"></img></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>वृक्षारोपण का संकल्प</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">जड़ी-बूटी दिवस के अवसर पर स्वामी रामदेव जी व आचार्य बालकृष्ण जी ने उपस्थित जनसमूह को स्वस्थ व्यक्ति, स्वस्थ परिवार, स्वस्थ समाज, स्वस्थ राष्ट्र व स्वस्थ विश्व के लिए वृक्षारोपण हेतु संकल्पित कराया। स्वामी जी व आचार्य जी ने वृक्षारोपण कर जनसामान्य को वृक्षारोपण के लिए प्रेरित किया।<br />आचार्यश्री ने 50 वर्षों से अधिक तप एवं पुरुषार्थ किया : पूज्य स्वामी रामेदव<br />कार्यक्रम में स्वामी रामदेव जी महाराज ने आचार्य जी को जन्मदिवस की शुभकामनाएँ देते हुए कहा कि आचार्य जी का जीवन कर्ममय, पुरुषार्थमय व परमार्थमय है। पूर्वजों से प्राप्त अपने सनातन, सांस्कृतिक शाश्वत तत्वों को जीवन में आत्मसात कर जगत के कल्याण के लिए पूज्य आचार्यश्री ने 50 वर्षों से अधिक तप एवं पुरुषार्थ किया है जो हम सभी के लिए सदैव प्रेरणा देता रहेगा।</h5>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/41.jpg" alt="4" width="800" height="823"></img></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/5.jpg" alt="5" width="800" height="1199"></img></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>वर्ल्ड हर्बल इंसाइक्लोपीडिया का पोर्टल लाँच</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">इस अवसर पर आचार्य जी ने कहा कि जन्मदिवस तो मात्र बहाना है, निरंतर राष्ट्र सेवा के कार्य करते हुए, पेड़-पौधे लगाना हमारा लक्ष्य है। हमारी दृष्टि में जन्मदिवस हमारे पूरे साल के कार्यों का रिपोर्ट कार्ड पेश करने तथा भविष्य के लिए चिंतन-मनन करने का दिन है।<br />कार्यक्रम में स्वामी जी व आचार्य जी ने वर्ल्ड हर्बल इंसाइक्लोपीडिया का पोर्टल लाँच किया। आचार्य जी ने बताया कि इस पोर्टल में लगभग 7500 पादप वंश, लगभग 50 हजार से अधिक पादप प्रजातियाँ, 2000 से अधिक भाषाओं (संस्कृत भाषा के नामों सहित), 12 लाख स्थानीय नामों संस्कृत भाषा सहित, 2.5 लाख पर्यायवाची, 6.5 लाख यूनिक रेफरेंस कोड को एक साथ सूत्रबद्ध किया गया है। साथ ही पोर्टल में 10 से अधिक वनस्पति विज्ञान आधारित औषधीय प्रणाली, 964 उपचार पद्धति, 2000 से अधिक स्थानीय समुदायों तथा 2.5 लाख फॉल्क फॉर्मेशन की जानकारी को व्यवस्थित रूप से संकलित किया गया है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>शल्य आधारित सम्मेलन ‘सुश्रुतकॉन’ का उद्घाटन </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">आचार्य जी ने बताया कि आज ही पतंजलि विश्वविद्यालय में शल्य तंत्र आधारित तीन दिवसीय सम्मेलन ‘सुश्रुतकॉन’ का उद्घाटन किया जा रहा है। उपस्थित जनसमूह एवं स्वास्थ्य साधकों को सम्बोधित करते हुए उन्होंने बताया कि आयुर्वेद की शल्य परम्परा को पतंजलि के माध्यम से नई ऊँचाइयों पर ले जाने का प्रयास किया जा रहा है जिसके तहत शल्य की पूरी प्रक्रिया को आमजन आधुनिक तकनीक के माध्यम से लाईव देख सकेंगे। इस अवसर पर शल्य तंत्र पर आधारित त्रिदिवसीय सम्मेलन की स्मारिका ‘सुश्रुतकॉन’ का भी विमोचन किया गया।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/61.jpg" alt="6" width="900" height="601"></img><br />कार्यक्रम में हरिद्वार में 887 यूनिट के साथ पूरे देश में स्थापित पतंजलि योग समितियों के माध्यम से हजारों यूनिट रक्तदान किया गया। साथ ही हरिद्वार में 280 लोगों का नि:शुल्क नेत्र परीक्षण व नि:शुल्क चश्मों का वितरण, 412 लोगों की नि:शुल्क दंत चिकित्सा व नि:शुल्क डेंटल किट वितरण, व्यापक स्तर पर औषधीय पौधों का वितरण व वृक्षारोपण का कार्य किया गया। इस अवसर पर लाखों औषधीय पौधों यथा- नीम, तुलसी, एलोवेरा, लौंग तुलसी, आंवला आदि का नि:शुल्क वितरण किया गया।<br />कार्यक्रम में पतंजलि योगपीठ से सम्बद्ध सभी प्रकल्पों तथा शिक्षण संस्थानों के संन्यासी, अधिकारी, कर्मयोगी, शिक्षकगण तथा विद्यार्थी उपस्थित रहे।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3597/jadi-buti-divas</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3597/jadi-buti-divas</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Sep 2024 17:56:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/21.jpg"                         length="372557"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि आयुर्वेद व योग का पर्याय</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">आचार्य बालकृष्ण</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3573/patanjali-synonymous-with-ayurveda-and-yoga"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/yoga-aryuveda.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>पतंजलि आयुर्वेद व योग का पर्याय</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   पतंजलि में दुनिया के लगभग 70 से ज्यादा देशों के लोग उपचार के लिए आ रहे हैं। इनमें लगभग सभी रोगी वे रोगी हैं जिनके पास चिकित्सा कराने के लिए साधन उपलब्ध हैं, यानि वे आर्थिक रूप से विपन्न नहीं हैं, सामथ्र्यशाली हैं। उनके पास आधुनिक चिकित्सा कराने के सभी विकल्प हैं फिर भी वे आयुर्वेद व योग का प्राथमिकता से चयन करते हुए पतंजलि आ रहे हैं, ये बड़ी बात है।<br />पतंजलि पूरे विश्व में आयुर्वेद का सबसे बड़ा संस्थान है, या यह कहें तो अतिश्योक्ति न होगी कि पतंजलि आज आयुर्वेद का पर्याय बन गया है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>योग मत-पंथ-संप्रदाय के बंधनों से मुक्त है, योग को योग ही रहने दें</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">योग करने के लिए बहुत सारे बाह्य उपकरण नहीं चाहिए, साधन नहीं चाहिए, बहुत सारी जगह की आवश्यकता नहीं है, योग एक विज्ञान है, जीवन के लिए आवश्यक विधा है। इसलिए अपनी संकुचित अवधारणा को छोडक़र, मत-पंथ की अवधारणाओं से बाहर निकलकर योग को अपनी दिनचर्या का हिस्सा बनाएँ। योग ही बने रहने दें। योग को किसी संप्रदाय का चश्मा पहनाने का प्रयास न करें। तब योग का लाभ सबको मिलेगा। योग जहाँ तक पहुँचा है, वहाँ तक लोग योग का पालन करें और जहाँ योग अभी नहीं पहुँचा है, उसका दायित्व भी उनका है जो योग के साधक हैं, जिन्होंने योग से स्वस्थ जीवन पाया है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>योग व आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति के साथ-साथ जीवन पद्धति है</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong>स्वस्थस्य स्वास्थ्य रक्षणं, आतुरस्य विकार प्रशमनं</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">जो रोगी नहीं हैं वे रोगी न हों, इसके लिए दुनिया में कोई विधा हो सकती है तो वह योग व आयुर्वेद है। योग, आयुर्वेद न केवल चिकित्सा पद्धति हैं अपितु जीवन पद्धति हैं। आइए! हम सब मिलकर योग और आयुर्वेद को जीवन पद्धति बनाने का संकल्प लें। यह समय स्वदेशी को अपनाकर स्वालम्बी बनने का समय है। हम मानते हैं कि यदि हम अपने जीवन में योग व आयुर्वेद को अपनाते हैं तो हम स्वदेशी को स्वत: ही स्थान देते हैं।<br /><strong><span style="color:rgb(22,145,121);">मन प्रसन्न तो आत्मा प्रसन्न</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong>प्रसन्नात्मेन्द्रियमन: स्वस्थइतिअभिधीयते।</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">    आरोग्य का अर्थ है स्वस्थ शरीर, प्रसन्न मन व आत्मा तथा स्वस्थ इंद्रियाँ। जब तक हमारा मन प्रसन्न नहीं है, अन्दर से आत्मा प्रसन्न नहीं है, हमारी इन्द्रियाँ स्वस्थ नहीं हैं, तो ऐसे शरीर का क्या? आरोग्य दुनियां में किसी औषधि से, किसी दवाई से, कहीं भी जायें, किसी पूजा-पाठ पद्धति से नहीं मिल सकता। केवल आंशिक फल ही मिल सकता है। किंतु यज्ञ एक ऐसा कर्म है, जो आपको अन्दर से भी शु़द्ध करता है, अन्तर को निरोग करता है, प्रसन्नता को प्रदान करता है और जीवन में समृद्धि को लाता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>यज्ञ जीवन की पवित्रता व निरोगिता के लिए आवश्यक </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   यह तो सभी जानते हैं कि योग से बीमारी जड़-मूल से समाप्त होती है। पूज्य स्वामी जी के अथक प्रयास से योग विधा आज पूरे विश्व में स्थापित करने का कार्य किया जा रहा है। योग के साथ-साथ यज्ञ को पतंजलि ने एक अभिन्न अंग बनाया है। क्योंकि ये पूरक है। यज्ञ जीवन की पवित्रता के साथ, जीवन के निरोगता के लिए है। </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong>धर्मार्थ काम मोक्षाणां आरोग्यं मूलमुतमम्। </strong></span><br /><span style="color:rgb(45,194,107);"><strong>चरक संहिता सूत्र १/२४</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> यह तो मूल है, सबको निरोगी काया तो चाहिए ही, तभी तो सारी दुनियां हमको अच्छी लगेगी। संसार के सारे पुरुषार्थ में देह स्वस्थ हो तो दुनियां अच्छी लगती है। लेकिन जब देह ही स्वस्थ नहीं रहेगी, तो सब चीजें अच्छी नहीं लगती। इसलिए नित्य यज्ञ को अपनाना चाहिए।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>ऋषियों के ज्ञान को अक्षुण्ण बनाकर उसकी अभिवृद्धि करना हमारा दायित्व</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   आयुर्वेद आदि ग्रंथों में चरक-सुश्रुत आदि ऋषियों ने ऐसा वर्णन किया है किउन्होंने कभी नहीं कहा कि जो हमने उपदेश दिया है, वही अंतिम है, वही सम्पूर्ण है। उन्होंनेकहा कि हमने एक विधा को आपको बताया है, एक चिकित्सा के उपायों का हमने वर्णन किया है। काल, समय, ज्ञान और बोध के आधार पर इसकी अभिवृद्धि करना हमारा दायित्व है। हमारे ऋषियों ने हमें इतना दिया है, हम उन ऋषियों के दिए ज्ञान के सतही स्तर (Basic Level) तक भी पहुँच पाएँ तो यह बड़ा कार्य है लेकिन उन ऋषि परम्पराओं को अक्षुण्ण बना कर उसकी अभिवृद्धि कर पाएँ तो यह बहुत बड़ी बात है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>योगमय जीवनशैली</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   कहा जाता है कि स्वस्थ व्यक्ति को ब्रहम मुहूर्त में यानि सूर्योदय से 2 घंटे पहले, अर्थात् लगभग 6 बजे सूर्य उदय होता है तो 4 बजे तक उठ जाना चाहिए। इस बात को हम बार-बार कहते हैं। वैसे तो एक स्वस्थ व्यक्ति को रात को 10 बजे सोना और सुबह 4 बजे उठ जाना चाहिए, लेकिन जो साधक होते हैं वो सुबह 3 बजे भी उठ जाते हैं। यानि हमारी जो निद्रा 6 घंटे या ज्यादा से ज्यादा 8 घंटे होनी चाहिए, इससे ज्यादा नहीं। कुल मिलाकर लगभग प्रात:काल 5 बजे से पहले हमें उठ ही जाना चाहिए। क्योंकि अष्टांग संग्रह में बहुत ही अच्छे शब्दों में लिखा गया है कि<span style="color:rgb(22,145,121);"><strong> ब्रह्म मुहूर्त उत्तिष्ठेज्जीर्णाजीर्ण निरूपयन</strong></span>। यानि कि यह समय बहुत ही शुभ माना जाता है। सुबह के वातावरण में शान्ति होती है, उस समय व्यक्ति बहुत सात्विक वातावरण में रहता है जिससे मन भी बहुत प्रसन्न रहता है। <br />इसके तदोपरान्त प्रात: उठकर हमें योग करना चाहिए। जिससे हमारा शरीर स्वस्थ रहता है। योग हमको आत्म केन्द्रित होना तो सिखाता ही है साथ ही निरोगी भी बनाता है। योग हमें पवित्र बनाता है। योग वह सागर है जिसमें हमारी छिपी हुई अच्छाईयां बाहर निकलती है। योग करने से व्यक्ति योगी बनता है। जिस दिन आदमी योग करना शुरू कर देता है, वह उसी दिन से योगी बन जाता है क्योंकि जीवन मुक्त होना योगों का लक्ष्य हो सकता है परन्तु जिस दिन आपने योग प्रारम्भ कर दिया, उस दिन आपके जीवन की मुक्ति का रास्ता शुरू हो जाता है। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><br /><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>बौद्धिक क्षमता परिष्कृत करने में  संस्कृत व शास्त्र महत्वपूर्ण</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">   पूज्य स्वामी जी महाराज बार-बार यह कहते हैं कि संस्कृत पढऩे से, शास्त्र पढऩे से बुद्धि का विकास होता है या बौद्धिक क्षमता और ज्यादा परिष्कृत हो जाती है। संस्कृत को देव वाणी या देव भाषा कहते हैं, इससे लगता हैइसमें इतनी विविधता और विविधता में भी गहराई, सरलता, सुगमता के साथ सुन्दता का जो समावेश है, वो अपने आप में अद्भुत है। संस्कृत भाषा के विषय में कुछ लोग कहते हैं कि यह बहुत ज्यादा प्राचीन नहीं है। जब इस तरह की परिचर्चाएँ होती हैं तो निश्चित रूप से स्वत: ही इस बात का बोध होता है कि मानव की उत्कृष्ट संरचना तो हम पाणिनीय व्याकरण को कहते हैं परंतु भाषा की यह उत्कृष्टा मानवीय मस्तिष्क की संरचना नहीं है, अपितु परमात्मा द्वारा मानव के लिए प्रदत्त ज्ञान है, विद्या है, उपहार है। इसलिए हम इसे देव वाणी कहते हैं। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>सकारात्मक सोच रखें</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">    मुझसे सुखी कोई नहीं, जिस दिन आपके मन में ये भाव आ गया न, मैं सुखी हूँ इन बातों का भरोसा करना सीखों। हमें जिन्दगी में सुकून से रहने की, मस्ती से रहने की आदत डालनी चाहिए। क्योंकि यदि आप अपनी सोच को सकारात्मक रखेंगे तो आपके आसपास का वातावरण भी धीरे-धीरे सकारात्मक हो जाएगा और यदि आप निगेटिव सोच के साथ जीयेंगे तो कुछ भी अच्छा होने वाला होगा तो वह भी आपसे दूर चला जायेगा। जीवन की जो प्रतिकूलताएं है, वह रोने से या चिल्लाने से दूर नहीं होती है। उसको भोगने से दूर होंगी, क्योंकि कर्म का जो फल है वह तो हमें भोगना होता ही है। जब व्यक्ति के पास सुख आता है तो मैंने मना नहीं किया था लेकिन जब दु:ख आता है वो भी मनुष्य को भोगना होता है। बस सोच सकारात्मक रखने से व्यक्ति उस दु:ख की घड़ी को भी आसानी से पार कर लेता है और सुख पुन: सकारात्मक सोच के साथ आता है। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>धर्म धैर्य सिखाता है </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">    धर्म हमको आंतरिक ताकत देता है और जो अन्दर से धार्मिक होता है, सच में जीवन के रहस्यों को वही जान सकता है। ऋषि दयानन्द जी से किसी ने पूछा कि हमको कैसे पता चलेगा कि यह व्यक्ति धार्मिक है या नहीं। उस पर उत्तर देते हुए दयानन्द जी बोले कि ये पता नहीं है कि वो धार्मिक है या नहीं, लेकिन इसको जानने का एक उपाय है। वह बोले जब जिन्दगी में विपत्ति आती है, कष्ट आता है, परेशानी आती है और व्यक्ति चारों तरफ  से परेशानियों से घिर जाता है, तड़पता है, उस समय भी धार्मिक व्यक्ति शान्त रहेगा। ये धर्म का लक्षण है। धैर्य धर्म का पहला लक्षण है। हम यदि धार्मिक हैं तो भगवान की शक्ति हमारे पास है। अगर कोई आपके दु:ख के क्षण में आपके पास है, तो वह है भगवान की ताकत जो आपको शक्ति प्रदान करती है। इसके पश्चात आप स्वस्थ्य रहने के लिए पूरे आनन्द के साथ योग करें। आप पाएँगे कि सु:ख आपके अन्दर ही है।<br />   भगवान से ये ही प्रार्थना करना कि हे प्रभु कितनी भी प्रतिकूलताएं दे, कोई बात नहीं, पर हमें इतनी शक्ति देना कि जिस मिशन और अभियान को हमने अपने हाथ में लिया है, जिस संकल्प के साथ हम आगे बढ़े हैं, वो संकल्प कभी कमजोर नहीं होने पाये। जिस अभियान को हमने अपने हाथों में लिया है उस अभियान को जब हम जन-जन तक न पहुँचा दे, तब तक हमको विश्राम नहीं लेना है। इस संकल्प के साथ आपको और हमें आग़े बढऩा है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>प्रात: उठकर करें परमात्मा का स्मरण</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">     सुबह उठकर सर्वप्रथम हमें परमात्मा का स्मरण करना चाहिए। जो भी आपके परमात्मा हैं चाहे उसमें वाहे गुरु है या खुदा है, भगवान है, परमात्मा है, ईश्वर है या आपके ईष्ठ देवता है, जिसको भी आप मानते हैं, जानते हैं। इस प्रकृति ने आपको जो असीम सुख दिया है। इस प्रकृति की जो व्यवस्था है, इस प्रकृति की जो देन है कम से कम उसको तो याद कर सकते हैं। आप चाहे नास्तिक हों या आस्तिक किन्तु कुछ समय उनको तो दे ही सकते हैं जिनको आप पूजते हो, मानते हो या भजते हो। इस प्रकृति ने जो आपके ऊपर जो उपकार किया है, इन शक्तियों को चलाने का जो इस प्रकृति का योगदान है, उसको सुबह उठकर हमको स्मरण करना चाहिए, उनके प्रति मन में कृतज्ञता का भाव होना चाहिए। सुबह उठकर कृतज्ञता करते हुए कहना चाहिए कि हे प्रभु! तुमने मुझे नया जीवन दिया है तो मैं इस जीवन को अच्छे कार्य में लगाऊँ, अपनी दिनचर्या को ठीक करुँ, अपने जीवन को ठीक करुँ। इस तरह प्रात:काल उठकर हमें प्रभु से प्रार्थना करनी चाहिए।  </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3573/patanjali-synonymous-with-ayurveda-and-yoga</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3573/patanjali-synonymous-with-ayurveda-and-yoga</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Aug 2024 17:57:49 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/yoga-aryuveda.jpg"                         length="353220"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>योग एवं आयुर्वेद</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">वंदना बरनवाल<br />राज्य प्रभारी-महिला पतंजलि योग समिति, उ.प्र.(मध्य)</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3580/yog-and-ayurved"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/yoga-and-aayurveda.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">   हम सभी के जीवन को बहुत से कारक प्रभावित करते हैं। हम किस संस्कृति में पले-बढ़े हैं, वह हमारे जीवन को प्रभावित करने वाला बहुत महत्वपूर्ण कारक होता है। प्राय: हम सभ्यता और संस्कृति में भ्रमित होते हैं। संस्कृति एक व्यापक क्षेत्र है और सभ्यता तो संस्कृति का ही एक अंग है। अगर हमारी भौतिक प्रगति सभ्यता से होती है तो मानसिक प्रगति संस्कृति में दिखलाई देती है। संस्कृति एक ऐसा व्यापक क्षेत्र है जिसमें हमारा जीवन जीने का तरीका अहम भूमिका निभाता है। इसी क्रम में जब हम भारतीय संस्कृति की बात करते हैं तो इसमें जो तत्व सर्वाधिक महत्वपूर्ण घटक बनकर उभरता है, वह है सनातन मूल्य। इस सनातन मूल्य में हमारा पहनावा, खान-पान, भाषा, व्यवहार ही नहीं बल्कि जीवन से लेकर मृत्यु तक हमारी पूरी जीवन शैली शामिल है और इसी में शामिल है योग और आयुर्वेद पर आधारित स्वास्थ्य की अनूठी और अद्भुत भारतीय शैली। भारत की इस संस्कृति पर ना जाने कितनी पुस्तकें लिखी जा चुकी हैं जिसकी बदौलत प्रकृति और मनुष्य की दोस्ती आज भी बनी हुई है। ऐसे में जब इसी संस्कृति के विज्ञान सम्मत ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए किसी विज्ञापन को कानून के फ्रेम में फिट किया जाता है तो उसका अर्थ यही निकलता है कि सनातन मूल्यों की पुनर्स्थापना के लिए अभी और भी प्रयास की आवश्यकता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>आयुर्वेद दवाओं का संग्रह मात्र नहीं </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">हम सभी जानते हैं कि आयुर्वेद हजारों वर्षों से प्रचलित एक चिकित्सा विज्ञान है पर इसे केवल दवाओं का संग्रह मान लेना ज्ञान की अशुद्धता और अपूर्णता को प्रदर्शित करता है। क्योंकि आयुर्वेद तो जीवन जीने का एक तरीका है। जीवन के इस तरीके में चिकित्सा के संग अत्यंत प्राकृतिक रूप से सामाजिक और सांस्कृतिक का सम्मिश्रण भी है। आयुर्वेद न सिर्फ भारत के पारंपरिक ज्ञान का एक जीवित भंडार है जो हर भारतीय के जन्म के साथ ही पीढ़ी-दर-पीढ़ी विकसित, कायम और हस्तांतरित होता चला आ रहा बल्कि यह हमारे देश की सांस्कृतिक और आध्यात्मिक पहचान का अटूट हिस्सा भी है। आयुर्वेद का पारंपरिक ज्ञान वास्तव में वह ज्ञान है जिसकी जड़ें प्राचीन हैं और जो अक्सर अनौपचारिक और मौखिक ही रहा है। एक ऐसा ज्ञान जो भारत में कभी भी पारंपरिक बौद्धिक संपदा संरक्षण प्रणालियों द्वारा संरक्षित नहीं हुआ। बचपन से दादी-नानी के नुस्खे की बदौलत कब हम सब बड़े हो गये, पता ही नहीं चला। ना कोई अंग्रेजी दवा ना कोई चुभती हुई सुई, अनेकों बीमारियों में रसोई में प्रयोग किये जाने वाले हल्दी, काली मिर्च, मेथी, धनिया, जीरा, सौंफ, हींग, दालचीनी, अजवाइन जैसे मसाले और नीम एवं तुलसी की पत्तियां ही कमाल कर देते थे। पर विडंबना देखिये कि उसी हल्दी और नीम को पेटेंट की कैद से छुड़ाने के लिए भारत ने दशक भर से ज्यादा समय तक लड़ाई लड़ी। क्या आप जानते हैं कि एक बारगी अमेरिका ने तो यह मानने से इनकार ही कर दिया था कि हल्दी भारतीय है। वित्तीय वजहों से नहीं बल्कि देश के गौरव के लिए और भारत के पारंपरिक ज्ञान को सहेजने के लिए हल्दी के लिए लड़ाई लडऩी पड़ी।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>स्वास्थ्य का विज्ञान है आयुर्वेद </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">आयुर्वेद दुनिया की सबसे पुरानी चिकित्सा पद्धति में से एक है जिसका अर्थ ही है ‘जीवन का विज्ञान' और ‘जीवन का ज्ञान’। आयुर्वेदिक चिकित्सा का मुख्य लक्ष्य अच्छे स्वास्थ्य को बढ़ावा देना और बीमारी को रोकना है, लडऩा नहीं। दूसरे शब्दों में हम कह सकते हैं कि यह रोग प्रबंधन नहीं बल्कि स्वास्थ्य प्रबंधन की पद्धति है और शायद इसीलिए इस चिकित्सा पद्धति को व्यापक विस्तार मिलना अब भी शेष है। दूसरी तरफ आयुर्वेद के करीब दो हजार वर्ष बाद प्रचलन में आई एलोपैथी प्रयोग और अनुसंधान के दम पर काफी आगे निकल गयी। हालाँकि विगत वर्षों में पारंपरिक और असरदार चिकित्सा पद्धति आयुर्वेद को आधार और विस्तार देने के लिए पतंजलि योगपीठ ने बड़े पैमाने पर पहल की है जिसके परिणाम स्वरूप आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धति का प्रसार हर वर्ग में बढऩे लगा है। उस वर्ग में भी जो इसे केवल जड़ी-बूटी भर समझता था। इस बढ़त से नि:संदेह स्वास्थ्य लाभ तो सबका हुआ पर कुछ लोगों को व्यावसायिक नुकसान भी हुआ और शायद यही कारण है कि आयुर्वेद का जितना विरोध है उससे कई गुना इसे समर्थन प्राप्त है।          </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>खामियां नहीं खूबियाँ गिनें </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">एक बार श्रेष्ठता को लेकर आम और नीम में बहस छिड़ गयी कि श्रेष्ठ कौन। दोनों ही हार मानने के लिए तैयार नहीं थे। अपनी खूबियाँ और दूसरे की खामियां गिनाते गिनाते पूरा दिन बीत गया। परिणाम नहीं निकलता देख दोनों ने तय किया कि मामले में किसी और की राय ली जाये। सामने से एक खुशहाल व्यक्ति आता दिखा। आम और नीम ने अपनी समस्या बताई और उसकी खुशी का राज पूछा तो उसने इसका बहुत ही छोटा सा जवाब दिया, किसी की खामियां नहीं खूबियाँ गिनो। आम और नीम दोनों को मर्म समझ में आ गया और अब दोनों ही एक दूसरे की उपयोगिता का गुणगान कर रहे थे। आम नीम के हर हिस्से को अचूक औषधि बताने में लग गया और नीम आम को फलों का राजा कहकर सम्मानित कर रहा था। शुभ कार्य में पत्तों के वन्दनवार, हवन में लकड़ी के महात्म्य से लेकर खूबियों का गुणगान होता रहा। दोनों ही खुश थे। इसलिए आयुर्वेद हो या एलोपैथ, दोनों ही चिकित्सा पद्धतियों को इस कहानी से सीख लेनी होगी। उन्हें एक दूसरे को कमतर आंकने और खुद को श्रेष्ठ बताने की होड़ से बाहर आना होगा। चिकित्सा पद्धति कोई भी हो उद्देश्य तो बीमार को स्वस्थ करते हुए स्वस्थ और समृद्ध भारत के निर्माण का ही होना चाहिए। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>भ्रम से निकलें बाहर</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">सार तो यही निकलता है कि अंग्रेजी शिक्षा व्यवस्था की तरह ही अंग्रेजी चिकित्सा व्यवस्था यानि एलोपैथ का प्रचार प्रसार ज्यादा है। लिखा-पढ़ी में भी अंग्रेजी शिक्षा की तरह ही अंग्रेजी चिकित्सा की मान्यता ज्यादा है जबकि यदि आयुर्वेद या अन्य किसी भी चिकित्सा पद्धति का अवलोकन करें तो उसमें लोगों को भरोसा बहुत है। इन दोनों स्थितियों के कारण बीमारी से घिर जाने पर समाज में चिकित्सा और चिकित्सकों को लेकर एक भ्रम की स्थिति उत्पन्न हो चुकी है। इस भ्रम को दूर करने के लिए आकस्मिक चिकित्सा के अतिरिक्त मामलों में परम पूज्य स्वामी जी महाराज ने पूरी प्रमाणिकता के साथ स्थायी समाधान सुझाया ही नहीं बल्कि उपलब्ध भी करवाया है। गत तीन दशकों में पतंजलि द्वारा दिए गए समाधान और वो भी बिना किसी दुष्प्रभाव वाले समाधान ने भारत की चिकित्सा और स्वास्थ्य के क्षेत्र में एक क्रांतिकारी बदलाव ला दिया है। इस बदलाव ने जहाँ लोगों को यह भरोसा दिलाया है कि उनकी बीमारी जड़ से ठीक हो सकती है तो वहीं इलाज के नाम पर वर्षों से चली आ रही लूट को पीछे भी धकेला है। यही कारण है कि पूज्य स्वामी जी महाराज श्रद्धेय आचार्यश्री बहुतों की आँखों में किरकिरी बन रहे हैं। फिर भी बदलाव तेजी से हो रहा और इसके दूरगामी परिणाम तो अभी आने बाकी हैं क्योंकि आयुर्वेद पर शोध कार्य लगातार चल रहे हैं और परिणाम अत्यंत उत्साहजनक हैं।</h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#FBEEB8;border-color:#FBEEB8;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(251,238,184);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>स्वस्थ भारत से ही होगा समृद्ध भारत</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>क्या आप जानते हैं कि भारत में हर साल अपनी बीमारी के कारण करीब 7 करोड़ लोगों को गरीबी से जूझना पड़ता है। लोग स्वस्थ हों, इसके लिए देश में चिकित्सा सुविधाएं दुरुस्त होनी चाहिए। पर क्या भारत जैसे विशाल जनसंख्या वाले देश, जिस पर अपनी 140 करोड़ के आबादी के सेहत का ख्याल रखने की बड़ी जिम्मेदारी है, उसकी चिकित्सा व्यवस्था दुरुस्त है। कोई एक ही प्रकार की पैथी इस पूरी आबादी के स्वास्थ्य की जिम्मेदारी नहीं ले सकती है और ना ही हर पैथी सबके लिए सुलभ हो सकती है। यदि एलोपैथी की बात करें तो आबादी के बाद से इन सात दशकों में इसकी मदद से हमने बहुत से संक्रामक रोगों पर काबू पाया है। आजादी के बाद भारत को कई महामारियों ने भी अपना शिकार बनाया मगर देश ने उनका डटकर सामना किया और जीत भी हासिल की। पर इस जीत में सभी की हिस्सेदारी थी और इसका एक हालिया उदाहरण कोरोना संक्रमण भी है। पर इन्हीं सात दशकों में स्वास्थ्य सेवा का जो निजीकरण हुआ है, उसको कैसे भुलाया जा सकता है। लोग सरकारी स्वास्थ्य देखभाल की तुलना में एक मरीज को मिलने वाली सुविधाएं जैसे बिस्तर, भोजन की गुणवत्ता, उपचार और यहां तक कि डॉक्टर का चयन जैसी बातों को लेकर निजी अस्पतालों को प्राथमिकता देने लगे। जैसे-जैसे लोगों की जीवन शैली बदलने लगी तो बीमारियाँ भी बढऩे लगीं। बीमारियाँ बढ़ीं तो उसी अनुपात में दवाओं की खपत, फार्मा कम्पनियाँ, अस्पताल और चिकित्सक सब बढ़ गए। परिणामस्वरूप चिकित्सा विज्ञान के क्षेत्र में समृद्ध अतीत वाले देश के लिए स्वस्थ भारत समृद्ध भारत का नारा स्वयं में एक चुनौती बन गया।</strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>सबका सहयोग आवश्यक है </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">बीमारी के खिलाफ और स्वास्थ्य के लिए युद्ध अकेले किसी एक वर्ग या एक पैथी के द्वारा नहीं लड़ी जा सकती है। यह एक जनयुद्ध है जिसमें पूरी आबादी को स्थायी रूप से लामबंद होना होगा। परम पूज्य स्वामी जी महाराज एवं श्रद्धेय आचार्यश्री ने हमेशा से यही माना है कि महर्षि धनवंतरी, चरक, सुश्रुत, पतंजलि और उनके जैसे अनेक महर्षियों के अथक प्रयासों के चलते उन्हें इस अमूल्य ज्ञान की प्राप्ति सम्भव हो सकी है। इस ज्ञान से भारत ही नहीं बल्कि पूरा विश्व रोगमुक्त रह सके इसके लिए पतंजलि के चिकित्सा वैज्ञानिकों ने इस ज्ञान की गहराइयों में जाकर इसके मानव शरीर पर इसके प्रभावों का गहन अनुसंधान कर रहे हैं। गुणवत्ता के साथ इस ज्ञान और अनुसंधान के परिणामों को जन जन तक पहुँचाने और इसकी उपयोगिता को बढ़ाने के लिए संसाधनों की आवश्यकता होती ही है और वह नि:शुल्क नहीं मिलती। एक तरफ जहाँ फार्मा इंडस्ट्री अपने बजट का 40 प्रतिशत से अधिक सिर्फ अपनी मार्केटिंग पर खर्च करती है और 10 प्रतिशत भी मूल रिसर्च पर नही लगातीं। ऐसे में पतंजलि आयुर्वेद के अनुसंधान के लिए चुनौती और बड़ी हो जाती है। अत: ज्ञान के इस विज्ञान के विज्ञापन को देश के अंतिम व्यक्ति तक दृढ़ता से पहुँचाना ही होगा। इसलिए सोचना हमें है कि हम सभी ऐतिहासिक कार्य में कैसे सहयोग कर सकते हैं। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>आलोचक नहीं शोधार्थी बनें </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">प्राचीन आयुर्वेदिक चिकित्सकों ने हर औषधि के गुणों और उनका शरीर पर पडऩे वाले प्रभाव का गहराई से अध्ययन किया था और आज भी यह विज्ञान आधुनिक शोधकर्ताओं को शोध करने के नए-नए विषय प्रदान कर रहा है। पैथी कोई भी हो, पर लक्ष्य तो सबका एक ही होना चाहिए, सबको अच्छा स्वास्थ्य। पैथी कोई भी हो पर सबकी अपनी विशेषता है। सभी विज्ञान हैं और उनकी अपनी सीमाएं हैं। मधुमेह और रक्तचाप से विश्व का बड़ा भाग पीडि़त है। इन रोगों को समाप्त करने की दवा नहीं है। पारकिंसन (कम्पन रोग), अवसाद आदि बिमारियों की भी दवा नहीं है। इन्हें संयत करने की दवाइयां आजीवन खानी पड़ती है क्योंकि मस्तिष्क की गतिविधि का बड़ा भाग अज्ञेय है। मानव मस्तिष्क जटिल संरचना है। सुख, दुख, ज्ञान व बुद्धि की अनुभूति मस्तिष्क क्षेत्र की गतिविधि से होती है। सुनते हैं कि प्रार्थना का प्रभाव गहन होता है। अवसाद का जन्म और विकास मस्तिष्क में होता है तो विषाद का भी। सोच उल्लास और प्रसन्नता देते हैं तो इसका उल्टा भी होता है। पर पतंजलि के योग सूत्रों में चित्त की पांच प्रवृत्तियों को ही सुख-दुख का कारण बताया गया है। इसलिए आज आवश्यकता है कि हम आलोचक नहीं शोधार्थी बनें। पतंजलि योगपीठ के दवारा निरंतर अनुसंधान से भारत का प्राचीन ज्ञान फिलहाल आधुनिक हो रहा है। आपको इसकी गति धीमी लग सकती है पर विज्ञान की दूसरी धाराओं की तरह भारतीय चिकित्सा की प्राचीन पद्धति में निरंतर शोध जारी है और जीवनशैली से जुड़ी बीमारियों से निबटने के लिए इसमें कई तरह के प्रयोग हो रहे हैं, आवश्यकता है धैर्य और विश्वास को बनाये रखने की।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>एलोपैथी बनाम आयुर्वेद नहीं </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">ज्ञान के विज्ञान का विज्ञापन एलोपैथी बनाम आयुर्वेद करने या किसी को बरगलाने के लिए नहीं है बल्कि यह तो रोगों के विरुद्ध एक संत के संघर्ष की गाथा है। इस संघर्ष का उद्देश ना तो किसी की किसी से तुलना करना है और ना ही श्रेष्ठता और अश्रेष्ठता की लड़ाई लडऩा है। यह किसी के छोटा होने या किसी को छोटा साबित करने का उद्देश्य लिए हुए भी नहीं है। इसका तो बस एक ही उद्देश्य है, सभी स्वस्थ हों और शरीर से बीमारियाँ जड़ से मिट जाएँ। एलोपैथी को मानने वाले लोग भी यह जानते हैं कि इसमें जो दवाएं दी जाती हैं वो बीमारी के स्रोत को ठीक करने के लिए नहीं बल्कि बीमारी को दूर करने के लिए होती हैं। भले ही इसके लिए शरीर में टेबलेट, कैप्सूल और सुइयों के माध्यम से रासायनिक बमबारी और उथल-पुथल क्यों ना मचानी पड़े। जबकि आयुर्वेद में इलाज के नियम पूरी तरह से अलग हैं। इसमें रोग से लडऩे की बजाए उसके विरुद्ध शरीर की प्रतिरोधक क्षमता को मजबूत बनाने का प्रयास ज्यादा होता है। ताकि रोग के कारण से लडऩे की बजाय शरीर को प्राकृतिक रूप से स्वस्थ रखा जा सके। कोशिश यही होती है कि शरीर स्वयं ही अपनी ऊर्जाओं का प्रयोग कर बीमारी ठीक कर ले। शरीर द्वारा अपनी ही ऊर्जा से स्वस्थ होने की इस तकनीक को आयुर्वेद में ‘स्वभावोपरमवाद' भी कहा जाता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>एक मौका हम सभी के लिए </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">आयुर्वेद ही नहीं बल्कि योग भी ‘स्वभावोपरमवाद’में ही विश्वास करता है और इन दोनों की ही मान्यता है कि प्रकृति ही स्वभाव है विकृति नहीं। अत: मनुष्य स्वभावत: ही विकृति से उबर कर प्रकृति या स्वास्थ्य की ओर अग्रसर होता है। चिकित्सा तो केवल सहायक मात्र है। योग प्राकृतिक चिकित्सा द्वारा शरीर के सभी अंगों, तंत्रों को अपने तरीकों द्वारा स्वस्थ बना के रखता है। इसीलिए आजकल चिकित्सा के क्षेत्र में यह भी अहम भूमिका निभा रहा है। यहाँ तक कि अब तो एलोपैथी चिकित्सक भी योगाभ्यास करने का परामर्श देते हैं। परम पूज्य गुरुवर ने हम सभी को योग की इस विधा में निपुण बनाकर स्वस्थ भारत के निर्माण के लिए सेवा का एक मौका दिया है, योग सेवा के माध्यम से स्वास्थ्य सेवा। आइये! गुरु द्वारा प्रदत्त स्वास्थ्य के इस ज्ञान, विज्ञान को हम सभी योग शिक्षक, शिक्षिका मिलकर योग और आयुर्वेद के ज्ञान को हर घर-आँगन तक स्वयं लेकर जाएँ। पूज्य स्वामी जी के अथक प्रयासों से जन-जागरण तो वैसे भी हो ही चुका है, लोग स्वास्थ्य का अर्थ समझने लगे हैं और स्वयं ही योग और आयुर्वेद का विज्ञापन भी कर रहे हैं। 21 जून को विश्व योग दिवस के रूप में पूरी दुनिया ने देखा, हमको और आपको तो गुरु की कृपा से बस श्रेय लेना है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3580/yog-and-ayurved</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3580/yog-and-ayurved</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Aug 2024 17:48:49 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/yoga-and-aayurveda.jpg"                         length="171356"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>योग एवं आयुर्वेद एक समग्र चिकित्सा</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">डॉ. रीना अग्रवाल, (हिंदी वैज्ञानिक-बी)<br />पतंजलि हर्बल अनुसंधान हरिद्वार, उत्तराखंड</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3584/yoga-and-ayurveda-are-a-holistic-medicine"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/yoga-and-aayurveda.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">   योग शब्द <strong>‘युजसमाधौ’आत्मनेपदीदिवादिगणीय</strong> धातु में ‘घं’प्रत्यय लगाने से बना है। ‘योग’शब्द का अर्थ समाधि अर्थात चित्त वृत्तियों को वश में करने से है। ‘योग’शब्द संस्कृत मूल ‘युज’से लिया गया है, जिसका शाब्दिक अर्थ ‘जोडऩा’‘जुडऩा’या ‘एकजुट होना’है। योग शास्त्रों के अनुसार योगाभ्यास व्यक्तिगत चेतना को सार्वभौमिक चेतना से जोड़ता है, जो तन, मन, व्यक्ति और प्रकृति के बीच पूर्ण सामंजस्य स्थापित करता है। योग शारीरिक व्यायाम, शारीरिक मुद्रा (आसन), ध्यान, सांस लेने की प्रविधि एवं व्यायाम को जोड़ता है। इसका अर्थ ‘योग’या भौतिकता का स्वयं से आध्यात्मिक के साथ मिलन है। योग मन के उतार-चढ़ाव (चित्त वृत्ति) का निग्रह (वश में) करता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>योग के ज्ञान का विकास</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">योग की उत्पत्ति हजारों वर्षों पूर्व हमारे देश में ही हुई थी जो आज भी भारतीय संस्कृति से अद्भुत एवं अटूट रूप से जुड़ी है। योग दर्शन के जनक महर्षि पतंजलि ने लगभग 500 ईसा पूर्व योग सूत्र लिखे थे। इन सूत्रों को योग पर आधिकारिक ग्रंथ माना जाता है। इसके आठ अंगों की रूपरेखा इस प्रकार है- यम (सामाजिक नैतिकता),  नियम (व्यक्तिगत नैतिकता), आसन (मुद्राएँ), प्राणायाम (श्वास क्रिया), प्रत्याहार (इंद्रियों को वापस खींचना),  धारणा (एकाग्र ध्यान), ध्यान (ध्यान) और समाधि (स्वयं के साथ विलय)। भारतीय संस्कृति में भगवान शिव को आदि योगी और आदि गुरु के रूप में ध्यान और कलाओं का संरक्षक देवता माना जाता है। सूर्य देवता कौन हैं! सूर्य को बार-बार प्रणाम करते हुए इतना कह सकते हैं कि विश्व की सभी सभ्यताओं में सूर्य का स्थान सदैव ही पूजनीय रहा है। भगवद्गीता ने योग सूत्रों को सरल बनाया, श्रीकृष्ण और अर्जुन ने अपने संवाद के माध्यम से उनका और विस्तार किया। इस आदान-प्रदान से योग के तीन पृथक प्रकारों पर चर्चा की गई- क्रिया योग (कर्म योग), ज्ञान योग (ज्ञान योग)और भक्ति योग (भक्ति योग)।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>आयुर्वेदिक ज्ञान का विकास</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">आयुर्वेद जीवन का विज्ञान है जो लाभ-हानि और सुख-दुख के साथ जीवन के लिए क्या अच्छा और क्या बुरा है इसका माप है। आयुर्वेद के रचयिता महर्षि धन्वंतरि को आयुर्वेद के जनक और देवत्व के रूप में स्थापित किया गया है। 000-700 ईसा पूर्व के मध्य, आयुर्वेद आठ शाखाओं में इस प्रकार विकसित हुआ- आंतरिक चिकित्सा (कायाचिकित्सा), सर्जरी (शल्य तंत्र), नेत्र, कर्ण, नासिका और ग्रीवा के रोग (शालाक्य तंत्र), बाल चिकित्सा (कौमारभृत्य), विष विज्ञान (अगद तंत्र), मनोचिकित्सा (भूत विद्या), कायाकल्प (रसायन) और यौन जीवन शक्ति (वाजीकरण)। इसके अलावाउस समय दो विद्यालय ‘धन्वंतरि स्कूल ऑफ़ सर्जन’और ‘आत्रेय स्कूल ऑफ़ फिज़ि़शियन’भी बनाए गए।<br />आयुर्वेदिक योग चिकित्सा एक मन-शरीर-आत्मा दृष्टिकोण है जो संवेदनाओं-भावनाओं को दबाने के बजाय उनसे जुडऩे में सहायता करता है। आयुर्वेद से मिलता जुलता शब्द आयुर्विज्ञान, विज्ञान की वह शाखा है जिसका संबंध मानव शरीर को निरोगी रखने, रोग से मुक्त करने अथवा शमन करने और आयु बढ़ाने से है। आयुर्वेद, तंदुरुस्ती मन, शरीर, आत्मा और पर्यावरण के मध्य एक नाजुक संतुलन पर निर्भर करती है। आयुर्वेद का लक्ष्य अच्छे स्वास्थ्य में वृद्धि और व्याधियों से लडऩा नहीं बल्कि उन्हें रोकना है। आयुर्वेद का मूल आधार अथर्ववेद है। अथर्ववेद में आयुर्वेद से संबंधित विषयों का वर्णन है जिनमें मुख्य ‘वैद्य के गुण, कर्म या भिषज, भैषज्य, बाजीकरण, दीर्घायुष्य, रोगनाशक विभिन्न मणियाँ, प्राण चिकित्सा, शल्य चिकित्सा, वशीकरण, सूर्य चिकित्सा, जल चिकित्सा तथा विविध औषधियों के नाम आदि उपलब्ध हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>वैदिक चिकित्सा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">चरक, सुश्रुत और वाग्भट्ट जैसे आयुर्वेदिक ग्रंथों में ‘चिकित्सा या उपचार से संबंधित क्षेत्र’नाम से खंड सम्मिलित हैं। उनके निदान से संबंधित खंड और शरीर स्थान, ‘देहधारी आत्मा से संबंधित खंड’जैसे पूरक क्षेत्र हैं जिनमें भौतिक शरीर की संरचना और शरीर विज्ञान शामिल है। हमारे देहधारी स्वभाव (शरीर, मस्तिष्क और आत्मा) और यह कैसे कार्य करता है, संक्रमण के कारण और बीमारी का उपचार का आयुर्वेदिक दृष्टिकोण स्वास्थ्य और आदर्श कल्याण की एक उत्कृष्ट और अद्भुत प्रणाली में पूर्ण रूप से जुड़ा हुआ है। आयुर्वेद चिकित्सा में आहार एवं जड़ी-बूटियों का प्रयोग करके आयुर्वेदिक दवाएँ, सर्जरी, शरीर क्रिया और पंचकर्म जैसी असाधारण नैदानिक विधियाँ हैं। यह तन और मन दोनों के उपचार के लिए अनुष्ठान, मंत्र और ध्यान प्रदान करता है। इसके अलावा यह स्वास्थ्य, जीवन-काल और बीमारी से बचने के लिए जीवन-शैली के निर्देश, तन और मन के कायाकल्प के लिए असाधारण प्रक्रियाएँ भी प्रदान करता है। यह आसन व प्राणायाम से मंत्र और ध्यान तक योग के कार्यों को अपने स्वास्थ्य लाभ के प्रमुख पहलू के रूप में शामिल करता है। प्राणायाम आयुर्वेद के दोषों या जैविक हास्य (वात, पित्त और कफ) को प्रभावित करता है। प्राणायाम श्वसन संचार और तंत्रिका तंत्र की स्थितियों के उपचार में कारगर है। इनके माध्यम से शारीरिक एवं मानसिक स्थितियों पर सकारात्मक प्रभाव पड़ता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>आयुर्वेद का अर्थ जीवन का ज्ञान </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">सुखी व स्वस्थ रहने के लिए यह आवश्यक है कि शरीर में कोई व्याधि एवं विकार न हो,यदि कोई व्याधि एवं विकार हो भी जाए तो उसे शीघ्र दूर कर लिया जाए। आयुर्वेद का लक्ष्य उचित पेय, आहार और जीवन-शैली के साथ-साथ हर्बल चिकित्सा के द्वारा तन, मन और चेतना में संतुलन बनाकर व्याधि की रोकथाम व उपचार करना है। आयुर्वेद के मूल सिद्धांतों के अनुसार ब्रह्मांड पाँच तत्वों यथा; अंतरिक्ष, वायु, अग्नि, जल और पृथ्वी से मिलकर बना है। ये तत्व प्रत्येक वस्तु में हैं जो तीन ऊर्जा बनाते हैं- वात (अंतरिक्ष और वायु), पित्त (अग्नि और जल) और कफ (जल और पृथ्वी। आयुर्वेद में 'तुलसी के पौधे’को अतुलनीय पवित्र जड़ी-बूटी माना गया है। विविध गुणों से भरपूर होने के कारण इसे ‘आयुर्वेदिक जड़ी-बूटियों की रानी’ कहा जाता है। यह एक ऐसा पौधा है जिसके पत्ते, तना, मंजरी एवं जड़ सबका प्रयोग आयुर्वेदिक औषधि के रूप में होता है। अश्वगंधा को ‘आयुर्वेदिक जड़ी-बूटियों का राजा’ माना जाता है। आयुर्वेदाचार्य अश्वगंधा को लगभग 3,000 से अधिक वर्षों से कई तरह के शारीरिक-मानसिक रोगों के उपचार के लिए प्रयोग करते आ रहें हैं। पाचन तंत्र संबंधित रोग इस प्रकार हैं- श्वसन तंत्र, नेत्र रोग, कर्ण रोग, मुख रोग, त्वचा रोग, ज्वर और यौन रोग। विभिन्न रोगों से संबंधित अधिकांश चिकित्सा-उपचार अथर्ववेद में उपलब्ध होते हैं। ‘चरक संहिता’आयुर्वेद की एक प्रसिद्ध पुस्तक है इसके लेखक अग्निवेश हैं। इस प्रकार आयुर्वेद का अर्थ जीवन का ज्ञान है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>योग और आयुर्वेद का प्रारंभिक इतिहास</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">वेद, प्राचीन ग्रंथ संस्कृत में रचित हैं। कहा जाता है कि इन्हें हज़ारों वर्ष पूर्व मान्यता मिली थीं। ये कविताओं एवं भजनों का एक संग्रह हैं जो मूल रूप से मौखिक परंपरा के माध्यम से पारित किए गए थे। अंतत: 1500 ईसा पूर्व-500 ईसवी के आसपास लिखे गए थे। आज चार वैदिक ग्रंथ ज्ञात हैं- ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद और अथर्ववेद। इनमें से प्रत्येक वेद विशिष्ट विषयों या उपवेदों पर केंद्रित है। आयुर्वेद और योग दोनों की उत्पत्ति का पता ऋग्वेद से लगाया जा सकता है। ऋग्वेद चिकित्सा के विषय में बात करता है, अथर्ववेद में आयुर्वेद से संबंधित अधिकांश चिकित्सा शामिल हैं। योग के मुख्यक प्रकार हैं, कर्म योग- जहाँ हम शरीर का उपयोग करते हैं, भक्ति योग- जहाँ हम भावनाओं का उपयोग करते हैं, ज्ञान योग- जहाँ हम मन और बुद्धि का उपयोग करते हैं और क्रिया योग- जहाँ हम ऊर्जा का उपयोग करते हैं।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>योग और आयुर्वेद का प्रसार</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">19वीं सदी में योग को पश्चिम में प्रस्तुत किया गया था। इसका श्रेय स्वामी विवेकानंद को दिया जा सकता है जिन्होंने अमेरिका में योग दर्शन को आगे बढ़ाते हुए व्याख्यान एवं विभिन्न शिक्षण केंद्र स्थापित किए। परमहंस योगानंद (योगी की आत्मकथा के लेखक) ने 1920 के दशक में अपने व्याख्यान, केंद्र और लेखन के माध्यम से पश्चिम में योग के विस्तार में योगदान दिया। भारत में कृष्णमाचार्य ने शारीरिक अभ्यास या आसनों पर ध्यान केंद्रित करते हुए हठ योग को लोकप्रिय बनाया, जिसके परिणामस्वरूप वर्तमान में हम जिस तरह का योगाभ्यास देखते हैं वह आज प्रमुख बन गया है। भारत का इतिहास मुगल आक्रमणों और ब्रिटिश उपनिवेशवाद से भरा पड़ा है। अंग्रेजों ने भारतीय चिकित्सा विज्ञान के आयुर्वेद को दबाकर, 1833 में सभी आयुर्वेदिक कॉलेजों पर प्रतिबंध लगा दिया था। परिणामस्वरूप विभिन्न परंपराएँ, पद्धतियाँ एवं ज्ञान के भंडार नष्ट हो गए। 1947 में औपनिवेशिक शासन से मुक्ति के बाद आयुर्वेद को भारत सरकार द्वारा पुनर्जीवित और मानकीकृत किया गया।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>आयुर्वेद और योग, समग्र दृष्टिकोण </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">इस क्षेत्र में हुए अध्ययनों से पता चलता है कि आयुर्वेदिक घटक ऑस्टियोअर्थराइटिस से पीडि़तों की कार्यक्षमता में वृद्धि करते हैं। टाइप-2 मधुमेह से पीडि़तों में लक्षणों को प्रबंधित करने में मदद करती हैं। व्यक्ति हॉर्मोन्स के असंतुलन के कारण भी अक्सर बीमार रहता है इसके पीछे अधिक तनाव, थायरॉइड, प्रेग्नेंसी, मोनोपॉज के अलावा अन्य कारण भी हो सकते हैं। अधिक दवाओं के सेवन से हार्मोन असंतुलित हो जाते हैं। फलस्वरूप रात्रि प्रहर में सात से आठ घंटे की आरामदायक निद्रा, तनाव से बचने के उपाय, प्रतिदिन शारीरिक रूप से सक्रियता, सकारात्मक सामाजिक संबंध, प्रकृति के सानिध्य में रहना, माइंडफुलनेस का अभ्यास, तंबाकू-मादक पदार्थों एवं अतिरेत व्यवहार से बचना आदि सम्मिलित है। आज हमारे समक्ष कई बड़ी चुनौतियों में से एक बड़ी चुनौती महंगी चिकित्सा और उनके लिए वहनीय शुल्क की व्यवस्था न हो पाना है। आयुर्वेद और योगाभ्यास सकारात्मक और समग्र दृष्टिकोण से जीवन निर्वाह करने में सहायक है। अत: हम तनाव मुक्त शरीर और मन पा सकते हैं जिससे लंबी आयु सुनिश्चित होती है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(22,145,121);"><strong>निष्कर्ष</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">निष्कर्ष रूप में कहा जा सकता है कि भारतीय संस्कृति अनेक विशेषताओं से समृद्ध है जो आज भी संपूर्ण भारतीय समाज को उच्चतम मूल्यों-आदर्शों की चेतना प्रदान करती है। आज योग और आयुर्वेद को पुन: एकीकृत किया जा रहा है ताकि पूर्ण उपचार और आध्यात्मिक दृष्टिकोण प्राप्त किया जा सके। योग और आयुर्वेद दोनों का अंतिम लक्ष्य जीवन को स्वस्थ और संतुलित करना है। हम स्वस्थ तब होते हैं जब हमारा तन, मन और आत्मा एक साथ होते हैं, एकाग्र होते हैं और पर्यावरण में पूर्ण सामंजस्य स्थापित करते हैं।<br />अत: योग और आयुर्वेद का यह पुन: जुड़ाव आधुनिक चिकित्सा के साथ वास्तविक आदान-प्रदान का आधार प्रदान करेगा जो विशिष्ट उपचारों को संबोधित करेगा, बीमारी के वास्तविक कारणों एवं समाज में स्वास्थ्य और समृद्धि को बनाए रखने के तरीकों को भी संबोधित करेगा।</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3584/yoga-and-ayurveda-are-a-holistic-medicine</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3584/yoga-and-ayurveda-are-a-holistic-medicine</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Aug 2024 17:42:49 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/yoga-and-aayurveda.jpg"                         length="171356"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>लगातार घण्टों ऑफिस में बैठकर काम करने से रोगों का खतरा </title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सचिन</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शर्मा</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in"><span>  </span></span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साइंटिस्ट</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डी</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रिसर्च</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डिवीजन</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रिसर्च</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">फाउंडेशन</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3533/working-continuously-for-hours-in-the-office-increases-the-risk-of-diseases"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/dementia-parkinson-s-diseas.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   विगत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">25 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांशत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोखिम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मस्कुलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्केलेटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉब्लम्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धमनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Middle Cerebral Artery)  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">± </span><span lang="hi" xml:lang="hi">१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">cm/sec </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धमनी</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Middle Cerebral Artery) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धमनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञानात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">याद्दाश्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बातचीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोभ्रंश</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Dementia) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टे्रडमिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रैक्टिकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टे्रडमिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुझावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्कुलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्केलेटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाईप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-2</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताड़ासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिर्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताड़़ासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोणासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिकोणासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> 2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुचारू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>जुलाई</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3533/working-continuously-for-hours-in-the-office-increases-the-risk-of-diseases</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3533/working-continuously-for-hours-in-the-office-increases-the-risk-of-diseases</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Jul 2024 15:48:32 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/dementia-parkinson-s-diseas.jpg"                         length="252509"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        