<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/2379/febraury" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>फरवरी - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/2379/rss</link>
                <description>फरवरी RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>परम पूज्य योगऋषि श्रद्धेय स्वामी जी महाराज की शाश्वत प्रज्ञा से नि:सृत शाश्वत सत्य ...</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">१</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>    <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्तिक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिक।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्तिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदाज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्ररेणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठभूमि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1130/shashwat-pragya"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/1122.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">१</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> : <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्तिक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिक।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्तिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदाज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्ररेणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठभूमि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनमानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनमौजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसरवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खुदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्लाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑलमाइटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मान्तरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतिवादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिकतावादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉ</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईमानदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशहाली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थपरता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेईमानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुराचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यभिचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरदायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविवेकपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुराग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भावना</span>,<span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गुण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अराजकतावादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">     <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधाराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्शों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करुणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्भावना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहअस्तित्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धुत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैयक्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरदायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानूनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिक।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">     <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्तिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाट्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचयिता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिसूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एटम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणाएं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">२</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वकर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">३</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्तिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपान्तरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1130/shashwat-pragya</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1130/shashwat-pragya</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2020 21:59:49 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/1122.jpg"                         length="132578"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>प्रतिशोध व विरोध की आग व हिंसा कैसे रूकेगी?</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1131/pratishodh-v-virodh-ki-aag-v-hinsa-kaise-rukegi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/165.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#FBEEB8;border-color:#FBEEB8;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(251,238,184);">
<h5 class="MsoListParagraph" style="margin-bottom:5pt;text-indent:-0.25in;line-height:normal;text-align:justify;"><span style="font-family:Wingdings;"><span><span style="font:7pt 'Times New Roman';">       </span></span></span> <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  विचारों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अशान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अराजकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विध्वंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहलुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहलु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंटवारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्रुवीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुराग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहअस्तित्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वबन्धुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्शों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नफरत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंटवारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्तिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्शों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथाकथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखंडी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधार्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथनिरपेक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनीश्वरवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्यकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span></span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाईयत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिक्ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नीतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्थाएँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकीर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवैज्ञानिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतार्किक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहअस्तित्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वबन्धुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्षादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णप्रीति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहअस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वबन्धुत्वादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वशान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#CED4D9;border-color:#CED4D9;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(206,212,217);">
<h5 class="MsoListParagraph" style="margin-bottom:5pt;text-indent:-0.25in;text-align:justify;">   <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वकालिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वहितकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारमार्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियाँ</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्प्रदायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतज्ञता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्मनिष्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहिष्णुता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></strong><strong> </strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वकालिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वहितकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारमार्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियाँ</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्प्रदायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतज्ञता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्मनिष्ठा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहिष्णुता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नफरत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निकृष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्यता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महानता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यांकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायोचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलतत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्याएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विपक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्प्रदायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधाराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशहाली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधन</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मकान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिजली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सडक़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यातायात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझेदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागीदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 100-200-500 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईमानदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगतिशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकाष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्ट्रेलिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजराइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदारवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकीर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉरपोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजारवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाएँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिप्रेक्ष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्टे्रलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतियाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईमानदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियान्वयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्शों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तार्किक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायपूर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमवैभवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span></strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यन्त्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रांतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफवाहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांटकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्यमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेन्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मवादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यवादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्तवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्रवादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसावादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथ्यावादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युदय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतिधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">भागवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें।</span></span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यकमति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यकभक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यककृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भावना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्कर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गुण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पहलुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञानजनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विध्वंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगतिशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधकार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधविश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#CED4D9;border-color:#CED4D9;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(206,212,217);">
<h5 class="MsoListParagraph" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;text-indent:-0.25in;"><span style="font-family:Wingdings;"><span>  </span></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मवाद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">समाजवाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजीवाद</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामसिक</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्तियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिसंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यधाराएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मवाद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">समाजवाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजीवाद</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामसिक</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्तियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिसंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यधाराएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहरीले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुदरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हथियार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यायादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्येतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैयक्तिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलताएँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आजीविका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्ट</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अदृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरदायित्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परवरिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्दर्भों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिप्रेक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसत्ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपक्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिफोर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवैधानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीरता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरदर्शिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइए</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अराजकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विध्वंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाएँ।</span></strong></span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1131/pratishodh-v-virodh-ki-aag-v-hinsa-kaise-rukegi</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1131/pratishodh-v-virodh-ki-aag-v-hinsa-kaise-rukegi</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2020 21:55:25 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/165.jpg"                         length="149429"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>‘तपस्या, सेवा व साधना का अभियान‘पतंजलि योगपीठ संस्थान’जानिए स्वयं पूज्य आचार्य बालकृष्ण जी महाराज के श्रीमुख से</title>
                                    <description><![CDATA[<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#f8cac6;border-color:#F8CAC6;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8733%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(248,202,198);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिगोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकलौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span></strong></h5></td></tr></tbody></table>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1132/tapsya-seva-v-sadhana-ka-abhiyan-patanjali-yog-peeth-sansthan"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/498.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#f8cac6;border-color:#F8CAC6;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8733%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(248,202,198);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिगोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकलौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/3812.jpg" alt="38"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाकार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२</span>5 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूबरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिगोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकलौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यांकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यांकन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएंगे</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यांकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यांकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहानुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शहीद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांतिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजनीय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वंदनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐेसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पठन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पाठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदात्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> 70-80 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुजुर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनवरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवप्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाँककर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंपलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीफलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छापते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> 21 <span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्डीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 11 <span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्डीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्डीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> 21 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्डीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाल्मीकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रविदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्नक्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्नक्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्याह्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 40 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> 3.5 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाजाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएँ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशाखाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जैनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यलयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 40 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवलपमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवलपमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> 62 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवलपमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रेनिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रेनिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> 1995 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहभागिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यांकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीसीआरए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पब्लिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पब्लिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिरुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्ची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राइवेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्ची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेतन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हास्पिटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रखाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलेक्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईएमआर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजिटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाक्यूमेंटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुम्बई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुवृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सॉफ्टवेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवलप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">स्पृह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजिटलाइजेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेंटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईएमआर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 70  <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> NABL Accreditation <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंटिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनार्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रसेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहर्निश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदुपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्नशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मितव्ययता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहर्निश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> NABH <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हास्पिटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉर्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसज्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञानसम्मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरामीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापदण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेंटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओपीडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आईपीडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आईपीडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/556.jpg" alt="55"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/0616.jpg" alt="06"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/0115.jpg" alt="01"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गौसंवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पोस्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पोस्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेडप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्हू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्हू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पाउण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्हू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्हू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोवंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोवंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कत्लखानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोवंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रिसिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्हू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुग्गी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोमूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोनाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉयोप्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">टन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेसिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदाजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भैंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिमाण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोगुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोवंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डीएनए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैपिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीनेशन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर्टिफिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोर्टिफाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान्सेप्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोर्टिफिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाब्दिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बगैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोर्टिफाइडप्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफ</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानदण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वालिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेफटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैनेजमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिस्टम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोर्टिफिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैलिडेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑर्गेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोर्टिफिकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जींक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोन्यूट्रिएंट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बायो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोर्टिफाईड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आईसीआर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पोस्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑर्गेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोगुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवलपमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> 18 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रान्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशहाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/238.jpg" alt="23"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/3414.jpg" alt="34"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मेसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगूनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लिनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंट्रोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रायल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्री</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्लिनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रायल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनव्हिट्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सोकोलॉजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्माकोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> 1850 <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लिनिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रायल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगुनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगुनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुनाशिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरटेंशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्तावटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेशर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/199.jpg" alt="19"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/3612.jpg" alt="36"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/3511.jpg" alt="35"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/2011.jpg" alt="20"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/428.jpg" alt="42"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्रपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रसेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जैनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समावेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> 4-5 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रसेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचोगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनोगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्सुखम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखमास्ति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्लायर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्ट्रीब्यूटर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँकलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 1.5 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> 200 <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्थली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनास्थली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मस्थली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पागलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेहनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरामदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिवासियों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वनवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्फूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारी</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/0213.jpg" alt="02"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/0513.jpg" alt="05"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रजत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाएँगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्षारोपण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रजत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रजत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झाँकियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेंगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतज्ञता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">धन्यवाद।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1132/tapsya-seva-v-sadhana-ka-abhiyan-patanjali-yog-peeth-sansthan</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1132/tapsya-seva-v-sadhana-ka-abhiyan-patanjali-yog-peeth-sansthan</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2020 21:53:26 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/498.jpg"                         length="285167"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>साक्षात्कार</title>
                                    <description><![CDATA[<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#B96AD9;border-color:#B96AD9;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(185,106,217);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 22 <span lang="hi" xml:lang="hi">फैक्टरियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवालिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;">  </h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#CED4D9;border-color:#CED4D9;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(206,212,217);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकॉनमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिटिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडस्ट्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रीकल्चर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पोर्ट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span></strong></span></h5></td></tr></tbody></table>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1133/swami-ji-sakshatkar"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/456.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#B96AD9;border-color:#B96AD9;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(185,106,217);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 22 <span lang="hi" xml:lang="hi">फैक्टरियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवालिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#CED4D9;border-color:#CED4D9;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(206,212,217);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकॉनमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉलिटिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडस्ट्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रीकल्चर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पोर्ट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बधाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरोजगारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेबाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइए</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span>-</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफ</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">आइए</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एल</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवालिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> 10-20 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉन्ट्रैक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आएगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांटेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिजनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 22 <span lang="hi" xml:lang="hi">फैक्टरियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवालिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विल्मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 70-80% <span lang="hi" xml:lang="hi">एडिबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑयल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> MNCs <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफ</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बधाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्सनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंट्रेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशहाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> 100% <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोस्पेरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवर</span> 13 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> 25-30 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">महीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेवेन्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>?</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अफवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुठला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> 18 <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेहनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> 18 <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> 40 <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span>, CAA <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हंगामा</span>? CAA <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुलिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्रवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>- </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कनाडा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्ट्रेलिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कनाडा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इजरायल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दादागिरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिस्टिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> 99% <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उकसाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> CAA <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>- </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांग्लादेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घालमेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बांग्लादेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणार्थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांग्लादेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांग्लादेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सडक़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एयरपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अड्डे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अड्डे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिकाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रेलवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरोसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 4000 <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सडक़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरकर</span> CAA <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हंगामा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरोसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरोसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलाकातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 18-20 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डराया</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाइंसाफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">बांग्लादेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिजनेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 20-25% <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">माथे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरक्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरफिरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एमपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बकवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरोसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जामिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हंगामा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> CAA <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> NRC <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">जे</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेण्डे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांग्लादेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>- </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोलिटिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">पुलिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जामिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डण्डे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिप्पणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुलिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डण्डे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताएँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांग्लादेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 2009 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 2013 <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागीदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगायी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जामिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइब्रेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुसकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँसू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टूडेंट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताओ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माथे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span>?</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देभभक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार।</span> 2005, 2015 <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> 2016 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुकाबले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूँगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्ट्रेलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ढाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंफ्रास्ट्रक्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिमिटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सडक़ें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसोर्सेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिमिटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हकीकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाजिब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहादुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैल्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एजुकेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनितिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चश्मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुकाबला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनितिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">राहुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>-</strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलाकात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योगपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोर्मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">देखिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलेगा।</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एहसास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>- </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिलाजीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च्यवनप्राश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्युनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्कालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाएँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1133/swami-ji-sakshatkar</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1133/swami-ji-sakshatkar</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2020 21:51:15 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/456.jpg"                         length="180011"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि योगपीठ की राष्ट्रीय कार्यकारिणी बैठक में केन्द्रीय राज्य मंत्री</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूजनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवप्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">जयदीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राकेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुधांशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकारिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभेच्छुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हालाँकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिश्चितता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्ज्वल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेरुवाधारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाचार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1134/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A0-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A3%E0%A5%80-%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%A0%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/3910.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पूजनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवप्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">जयदीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राकेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुधांशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकारिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभेच्छुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हालाँकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिश्चितता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्ज्वल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेरुवाधारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाचार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्तता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवदुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपधारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कैनिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> 1000 <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">मुमुक्षुत्तम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्योचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहुर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिकेटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंदमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विच्छेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्योचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुमुक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संश्रय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सान्निध्य।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सान्निध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सान्निध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंशदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहोभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्धन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्गेनाइजेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बादल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आच्छादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरनिर्हित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्बुद्ध</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुस्साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/409.jpg" alt="40"></img></span></p>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#95A5A6;border-color:#95A5A6;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(149,165,166);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरुक्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जैनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वप्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्ज्वल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आएँगे।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्जिद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरजाघर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायमेंशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्ज्वल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्यवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वाकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंदतारिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरुक्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जैनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वप्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्ज्वल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आएँगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हावर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> (Information) <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> (Information) <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साईक्लोपिडिय़ा</span> (Encyclopedia) <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दारू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> (secondary knowledge) <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शराबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> (impower) <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span>?<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> (practical) <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महादेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जुली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">सरासर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथ्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्मीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याकुमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीविका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रृण्वन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रा</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिश्चयन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> Sister &amp; Brothers of America, It fills my heart with joy unspeakable to rise in response to the warm and cordial welcome which you have given us. I thank you in the name of the most ancient order of monks in the world; I thank you in the name of the mother of religions, and I thank you in the name of millions and millions of Hindu people of all classes and sects.</h5>
<h5 style="text-align:justify;">I am proud to belong to a nation which has sheltered the persecuted and the refugees of all religions and all nations of the earth. <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रताडि़तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 21 <span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 190 <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्चस्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गायत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धियो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचोदयात्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माल्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेईमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईमानदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशद्रोही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रष्टाचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यानाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुष्ट्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्याकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमकेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रगुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रगुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाणक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छत्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिलशाही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निजामशाही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुगलशाही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुतुब्बशाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिशशाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खण्ड</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">खण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदपादशाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यारण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णदेवराय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्चर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खण्डित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1134/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A0-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A3%E0%A5%80-%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%A0%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1134/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A0-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A3%E0%A5%80-%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%A0%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2020 21:50:45 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/3910.jpg"                         length="225411"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पंथनिरपेक्षता बनाम सेकु लरिज्म (धर्मनिरपेक्षता)</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रोफेसर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रामेश्वर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मिश्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंकज</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानबूझकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलरिज्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मनिरपेक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मनिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरगलाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> 1000 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलकर</span> 2000 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिचर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेविस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इटली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपे</span> :<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्ट्री</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रख्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ</span> 1236 <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> :<span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सातवीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठवीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोलैंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेरबिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुल्गारिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 10<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नॉर्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 11<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीडेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 12<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिनलैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> 13<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 300 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 400 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भिड़ते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">काट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> 16<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1000 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चपेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 400 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाशिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकपंथवादी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मोनोथीइस्ट</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मादपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्माद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">वैविध्य</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहिष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैथॉलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्टर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतभेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतभेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपपंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपपंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्याएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालविनवादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जेसूइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवेन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडवेंचरिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपपंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संप्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संप्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बकायदे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथोलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाबुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आदि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रासंगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 17<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मारकाट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">खराबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span> 150 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, 20<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलरिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलरिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलरिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नीदरलेंड</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">डेन्मार्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नार्वे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीडन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्विट्जरलैंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वियतनाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मलयेशिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडोनेशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलरिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगलादेश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अफगानिस्तान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मलयेशिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडोनेशिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईरान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईराक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओमान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुवैत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जॉर्डन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोरक्को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अल्लाह</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्लाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्लाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीज़न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपातकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्यूनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलरिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलरिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्नांकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>:-</h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<ol>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>  <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोल्टेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 18<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाईयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">गॉड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोल्टेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> </strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong>  19<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेफरसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> </strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong> </strong><strong> 20<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलरिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीज़न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगा।</span> </strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong> </strong><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong> </strong><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंटिक्लेरिकलिस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> </strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong> </strong><strong>  <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलरिज़म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span></strong></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong> </strong><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलरिज़म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खजाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खजाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </strong></h5>
</li>
</ol>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मनिरपेक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदनीयती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अङ्ग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दकोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वमान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीज़न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मनिरपेक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंपटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यभिचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाद</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेकुलरिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरपेक्षता</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरपेक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंवैधानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरपेक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्यकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंवैधानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरपेक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right">(<span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वपंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span>)</h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1135/panthnirpeskhta-vs-secularism</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1135/panthnirpeskhta-vs-secularism</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2020 21:48:38 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>गीता के अनुसार कर्मयोग क्या है?</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;line-height:normal;text-align:right;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साध्वी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देवप्रिया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;line-height:normal;text-align:right;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महिला</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;line-height:normal;text-align:right;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समिति</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1136/geeta-ke-anusar-karmyog-kya-hai"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/2413.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;">‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरुक्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हथियार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हममें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हथियार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करुण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्रन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाण्डीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>’,<span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भयग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तमोगुणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूँगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूँगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रजोगुणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूँगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखूँगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त्वगुणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमोगुणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रजोगुणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जानवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तबाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपव्यय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यथार्थ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span>’(Realistic Outlook) <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनासक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुठाराघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">लगाव</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकाम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनोबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगेगा</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाओ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगा</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">कवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कविता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कविता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कविता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगा</span>?</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कविता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">समझकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कविता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कविता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कविता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौबीसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाँद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाँदनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखेरना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकाम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुच्छ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वभूतहिते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रता</span>:’-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणिमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मौपम्यभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरतना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अकल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मण्येवाधिकारस्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदाचन।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफलहेतुर्भूर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सङ्गोऽस्त्वकर्मणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> 2.47<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्त्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मत्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्त्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलासक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलासक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धनकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगस्थ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्माणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सङ्गं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यक्त्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनञ्जय।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध्यसिद्ध्यो</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूत्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समत्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्यते।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> 2.48<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूरेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्यवरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धियोगाद्धनञ्जय।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणमन्विच्छ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपणा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">फलहेतव</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> 2-49<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनञ्जय</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समत्वबुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समत्वबुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुच्छ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनञ्जय</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समत्वबुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीनहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्त्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभीष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्यम्भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धियुक्तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहातीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुकृतदुष्कृते।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्माद्योगाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युज्यस्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मसु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशलम्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> 2.50<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">समबुद्धियुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">समत्वबुद्धियोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहृष्येत्प्रियं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नोद्विजेत्प्राप्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाप्रियम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरबुद्धिरसम्मूढो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मविद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> 5.20<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहर्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्विग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरबुद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संशयरहित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मवेत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चिदानन्दघन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकीभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अनाश्रित</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरग्निर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाक्रिय</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> 6.1<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निहोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जितात्मन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशान्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शीतोष्णसुखदु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानापमानयो</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> 6.7<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">करण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">निरुपाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">शीत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षुब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्ताहारविहारस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्तचेष्टस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मसु।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्तस्वप्नावबोधस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खहा।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> 6.17<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेष्टाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जागना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1136/geeta-ke-anusar-karmyog-kya-hai</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1136/geeta-ke-anusar-karmyog-kya-hai</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2020 21:47:06 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/2413.jpg"                         length="137750"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि का स्वदेशी आन्दोलन</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राकेश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span style="font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समिति</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1137/patanjali-ka-swadeshi-andolan"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/pro.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉन्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेलिसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खपत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 16 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 5 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> 12 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> 100% <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> 100% <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएँगे।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहिष्कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाजवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्टीशिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैक्टरियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैक्ट्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जॉर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्नांडिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूँजीपतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 65 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीएसआर</span> (Corporate social responsibility) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> 2% <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्टीशिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 70 <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्टीशिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फकीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साराभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्वीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रयान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्रयान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साराभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूक्लियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनर्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैटेलाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैटेलाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिसाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिसाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">एपीजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब्दुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साराभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रॉनिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कंप्यूटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आईआईएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहमदाबाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> 40 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साराभाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाभा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">एपीजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब्दुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यमशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इजराइल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यमशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ोसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बांग्लादेश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीलंका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यमशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्विस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्पोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकासशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फौज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्पोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्ट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">कोका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाउस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौकरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तख्तापलट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> 2003 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूएस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनएसए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉवेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धमकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदनाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलटवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> 2008 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडग़ांव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंबुमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंबाकू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिगरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> 70% <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंबुमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> 150 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकतवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कायदे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरूभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंबानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुस्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉरपोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉर</span> 90 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारपीट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुलिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमिश्नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंबानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुकदमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोलिटिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्राइसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉरपोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पिटिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राहकों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनमानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉन्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुबान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोड्कट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्लाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 98 <span lang="hi" xml:lang="hi">पैकेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्लाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राँड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वालिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वालिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> 800 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिप्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सीको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिलीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफबॉय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिलीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफबॉय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थम्स</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, 1990 <span lang="hi" xml:lang="hi">दशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थम्सअप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोक</span> 1990 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोबारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पिटिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीजिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> 70 <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतलें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतलें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिफिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माजा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पॉट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिमझिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्लाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वालिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खराब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रिंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेप्सी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैंटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पॉट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैंटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिलीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंदुलेखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंदुलेखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिलीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनलाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असेसमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैल्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रेंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आउटलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिटेलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कस्टमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 10-20 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पिटिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनालिसिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेहनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेहनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रीमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रीमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रीमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डिस्ट्रीब्यूशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिटेलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेटाबेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेक्नोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लांट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रीमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैमिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 10-50  <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फील्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आएगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पिटिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉम्पिटिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोबारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिबाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलगेट</span> 1937 <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 80 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारोबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> 8 <span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलगेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> 80 <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूथपेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिबाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलगेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातचीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिबाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्लाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोकस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डिमांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलगेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिबाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> 10% <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 30% <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलगेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> 30% <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कोल्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेकिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेनकाइजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एग्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैक्मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदुस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिलीवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केविन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> 150 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 200 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">जेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एफएमसीजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारोबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सेदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारोबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कारगिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैमिनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओनर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारगिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैमिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 20% <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारोबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारगिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डीसीएम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारगिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटवर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">विल्मर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्पोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाउस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाउस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होल्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रॉफिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होल्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विल्मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्पोरेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाउस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पटीशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पटीशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरदीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वालिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेन्टेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैंपल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वालिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> 100% <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सस्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>कार्यशाला</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1137/patanjali-ka-swadeshi-andolan</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1137/patanjali-ka-swadeshi-andolan</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2020 21:44:53 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/pro.jpg"                         length="304807"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>उस प्रभु की महिमा</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साध्वी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देवमेधा</span><span style="font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कन्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1138/us-prabhu-ki-mahima"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/3312.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनमोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहोशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सगे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामञ्जस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चालक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नियन्ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्तिकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्र</span> , <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थामे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निहरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तदेजति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्नैजति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तद्वन्तिके।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तदन्तरस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदु़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वस्यास्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्यत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ईशा०५</span>)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूँढता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूतेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुढात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशते।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वग्र्यया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्मया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्मदर्शिभि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>                                                                          (<span lang="hi" xml:lang="hi">कठो०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">१२</span>)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्याणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्त्रेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्चिद्यतति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धये।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">यततामपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्चिन्मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">                                                                     (<span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">७</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">३</span>)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयावशात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 90 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुढात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">वैशेषिकदर्शन</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणाद</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">यतोऽभ्युदयनि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयससिद्धि</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>: </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">                                                             (<span lang="hi" xml:lang="hi">वैशेषिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">१</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">२</span>)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करुणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कामता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उदारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएँगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तूने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौंपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुझमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करुँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुझसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुझमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करुँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पराच</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कामाननुयन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालास्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्योर्यन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विततस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाशम।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतत्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदित्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्रवम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्रुवेष्विह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थयन्ते।।</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कठो०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">१</span>)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूढंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाह</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमन्ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाऊँ</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>,</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाऊँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुझमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनचाहे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span>,</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span>, </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">थाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गवां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">करूणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पुकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span>),</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> </span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1138/us-prabhu-ki-mahima</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1138/us-prabhu-ki-mahima</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2020 21:41:57 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/3312.jpg"                         length="169886"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>गीत जीवन का संगम</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ब्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सुषमा</span><span style="font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कन्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1139/geet-jivan-ka-sangam"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/pexels-brett-sayles-9927342.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">फूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएगा।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतझड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतझड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> ...... <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्कुराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong> </strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुस्वप्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँसु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृप्ति</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँसु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">खारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गागर।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong> </strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएगा।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जागा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायूसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएगा।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong> </strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरहम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सूरज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएगा।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएगा।।</span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1139/geet-jivan-ka-sangam</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1139/geet-jivan-ka-sangam</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2020 21:39:36 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/pexels-brett-sayles-9927342.jpg"                         length="91076"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मनुष्य का स्वाभाविक गुण है ‘दया’</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विपिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">द्विवेदी</span><span style="font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1140/manushya-ka-swabhawik-gun-hai-daya"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/0715.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#95a5a6;border-color:#95A5A6;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8733%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(149,165,166);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकोपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुटेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रत्नाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाल्मिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिल्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूखे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगग्रस्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपातग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्टपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंसू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झलकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुदनादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुलकावलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुधना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूंढ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकोपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रत्नाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाल्मिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिल्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूखे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगग्रस्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आपातग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्टापन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंसू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेक्सपियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">It is an attribute to God himself (Mercy- poem) <span lang="hi" xml:lang="hi">शेक्सपियर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंहासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुकुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरूढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थशालियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमर्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुजता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवदगीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पदाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अंहिसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यमक्रोधस्त्याग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्तिरपैशुनम्।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूतेष्वलोलुप्त्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्दवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्रीरचापलम्।।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">(<span lang="hi" xml:lang="hi">गी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">१६</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">२</span>)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूतेषु</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तारपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर्तृहरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतिशतक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रत्नों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दाक्षिण्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाठ्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्जने।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>                                                                              (<span lang="hi" xml:lang="hi">नी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२२</span>) </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर्तृहरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरापद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समरसता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाकवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालिदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाकुन्तल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथमाङ्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्तिमती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैखानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजन</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडि़ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चञ्चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खलु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खलु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाण</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्निपात्योऽमुस्मिन्</span>,</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">मृदुनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृगशरीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तूलराशीवाग्नि</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">(<span lang="hi" xml:lang="hi">अभि</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">शा</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">२</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">१०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोकांश</span>)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तपोमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कुटीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयार्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैखानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिफारिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकाव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैषधचरितम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्दीप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजन्</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाकिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करुणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकती</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">भेदकपुत्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जननी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरातुरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवप्रसूतिर्वरटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्विनी।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गतिस्तयोरेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनस्तमर्दयहन्नहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करुणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुणद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न।।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">(<span lang="hi" xml:lang="hi">नैष</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span>.)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकानेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाङ्मय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानाभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहूँगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुअवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूँगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहूँगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंहकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूँगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलंकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करुँगा।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1140/manushya-ka-swabhawik-gun-hai-daya</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1140/manushya-ka-swabhawik-gun-hai-daya</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2020 21:38:15 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/0715.jpg"                         length="270500"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>यज्ञ के भेद-प्रभेद</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वामी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञदेव</span><span style="font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:3pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1141/%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AD%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AD%E0%A5%87%E0%A4%A6"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/663.jpg" alt=""></a><br /><h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">परम्पराओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बहुतायत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रचलन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभिन्न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">लाभों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनेकों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">किए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आइए</span><span style="font-family:Mangal, serif;">! </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">इनके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रकारों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विस्तारपूर्वक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जानते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 class="MsoListParagraph" style="margin-bottom:5pt;text-indent:-0.25in;text-align:justify;"><span style="font-family:Wingdings;"><span>v<span style="font-style:normal;font-variant:normal;font-size:7pt;line-height:normal;font-family:'Times New Roman';">  </span></span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कतिपय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उल्लेख</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अथर्ववेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मिलते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यथा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राजसूयं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वाजपेयमग्निष्टोमस्तदध्वर</span><span style="font-family:Mangal, serif;">:</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अर्काश्वमेधावुच्छिष्टे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जीवबर्हिमदिन्तम</span><span style="font-family:Mangal, serif;">:</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अग्न्याधेयमथो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दीक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कामप्रश्छन्दसा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सह।</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अग्निहोत्रं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">च</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्रद्धा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">च</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वषट्कारो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व्रतं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तप</span><span style="font-family:Mangal, serif;">:</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चतुर्होतार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आप्रियश्चातुर्मास्यानि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीविद</span><span style="font-family:Mangal, serif;">:</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उच्छिष्टे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">होत्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">: </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पशुबन्धास्तदिष्टय</span><span style="font-family:Mangal, serif;">:</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">।।</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span style="font-family:Mangal, serif;">(</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अथर्ववेद</span><span style="font-family:Mangal, serif;">,11.7.7.9)</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मनुष्यों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">परमेश्वर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आराधना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राजसूय</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वाजपेय</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अग्निष्टोम</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अश्वमेध</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अग्न्याधान</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अग्निहोत्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चातुर्मास्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पशुबन्ध</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समस्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राणियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आनन्द</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देवें।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></h5>
<h5 class="MsoListParagraphCxSpFirst" style="margin-bottom:5pt;text-indent:-0.25in;text-align:justify;"><span style="font-family:Wingdings;"><span>v<span style="font-style:normal;font-variant:normal;font-size:7pt;line-height:normal;font-family:'Times New Roman';">  </span></span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ऐतरेय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पाँच</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">माने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">- </span></h5>
<h5 class="MsoListParagraphCxSpLast" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;" align="right"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">: </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पञ्चविध</span><span style="font-family:Mangal, serif;">:</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अग्निहोत्रं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दर्शपौर्णमासौ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चातुर्मास्यानि</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पशु</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सोम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">इति।।</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> (</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ऐतरेय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, 2.3 </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ऐतरेय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आरण्यक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, 2.3.3)</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></h5>
<h5 class="MsoListParagraph" style="margin-bottom:5pt;text-indent:-0.25in;text-align:justify;"><span style="font-family:Wingdings;"><span>v<span style="font-style:normal;font-variant:normal;font-size:7pt;line-height:normal;font-family:'Times New Roman';">  </span></span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गौतम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">धर्मसूत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तीन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञसंस्थाओं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> 21 </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञभेदों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उल्लेख</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यथा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">औपासनहोम</span><span style="font-family:Mangal, serif;">: </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैश्वदेवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पार्वणमष्टका</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मासिकश्राद्धं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्रवणा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शूलगवेति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पाकयज्ञसंस्था।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अग्निहोत्रं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दर्शपूर्णमासौ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आग्रयणं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चातुर्मास्यानि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निरुढ़पशुबन्ध</span><span style="font-family:Mangal, serif;">: </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सौत्रमणि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पिण्डपितृयज्ञादयो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दर्विहोमा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">इति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सप्तहविर्यज्ञसंस्था।अग्निष्टोम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अत्यग्निष्टोमोक्थय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">षोडशी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वाजपेयातिरात्रप्तोर्यामेति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सप्तसोमसंस्था</span><span style="font-family:Mangal, serif;">:</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">।।</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-indent:0.5in;text-align:justify;" align="right"><span style="color:rgb(224,62,45);"><span style="font-family:Mangal, serif;">(</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गौतम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">धर्मसूत्रणि</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, 8.8)</span></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सात</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पाकयज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong></span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">औपासन</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वेश्वदेव</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पार्वण</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अष्टका</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मासिकश्राद्ध</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्रवणा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शूलगव।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सात</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हविर्यज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></span></strong><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अग्निहोत्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दर्शपूर्णमास</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आग्रयण</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चातुर्मास्य</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निरुढ़पशुबन्ध</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सौत्रमणि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पिण्डपितृ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नामक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दर्विहोम।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सात</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सोमयज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong></span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अग्निष्टोम</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अत्यग्निष्टोम</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उक्थय</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">षोडशी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वाजपेय</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अतिरात्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आप्तोर्याम।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">इसी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">धर्मसूत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अन्यत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सातवें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हविर्यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> (</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पिण्डपितृयज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">) </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">छोडक़र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अग्न्यिाधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रथम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्थान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गिनाया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></h5>
<h5 class="MsoListParagraph" style="margin-bottom:5pt;text-indent:-0.25in;text-align:justify;"><span style="font-family:Wingdings;"><span>v<span style="font-style:normal;font-variant:normal;font-size:7pt;line-height:normal;font-family:'Times New Roman';">  </span></span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महर्षि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कात्यायन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कात्यायनश्रौतसूत्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभिन्न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अध्यायों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भेदों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वर्णन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">- </span><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दाक्षायणं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एकाह</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">द्वादशाह</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अग्निचयन</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अश्वमेध</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अभिचार</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सत्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सोमयाग</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गवायमन</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राजसूय</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पुरुषमेध</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रायश्चित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रवार्य।</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> (</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कात्यायन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्रौतसूत्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">,</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अध्याय</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> 4 </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> 26)</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></h5>
<h5 class="MsoListParagraph" style="margin-bottom:5pt;text-indent:-0.25in;text-align:justify;"><span style="font-family:Wingdings;"><span>v<span style="font-style:normal;font-variant:normal;font-size:7pt;line-height:normal;font-family:'Times New Roman';">  </span></span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महर्षि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आवश्यक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दैनिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कर्तव्यों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पांच</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महायज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अध्यापनं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ब्रह्मयज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">: </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पितृयज्ञस्तु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तर्पणम्।</span></strong></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">होमो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दैवो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बलिर्भौतो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नृयज्ञोऽतिथिपूजनम्</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">।।</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></strong></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">(</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, 3.70)</span></strong></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अध्यापन</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ब्रह्मयज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पितरों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तर्पण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पितृयज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">होमकार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दैवयज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बलिप्रदान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भूतयज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अतिथि</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सत्कार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नृयज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></h5>
<h5 class="MsoListParagraph" style="margin-bottom:5pt;text-indent:-0.25in;text-align:justify;"><span style="font-family:Wingdings;"><span>v<span style="font-style:normal;font-variant:normal;font-size:7pt;line-height:normal;font-family:'Times New Roman';">  </span></span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्गीता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पांच</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उल्लेख</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यथा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योगयज्ञास्तथापरे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यतय</span><span style="font-family:Mangal, serif;">: </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संशितव्रता</span><span style="font-family:Mangal, serif;">:</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">।।</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span style="font-family:Mangal, serif;">(</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गीता</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, 4.28)</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">द्रव्ययज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तपयज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">,</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योगयज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वाध्याययज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ज्ञानयज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उक्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सात्विक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राजसिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तामसिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">किये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यथा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सात्विक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">:- </span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधिदृष्टो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">इज्यते।</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यष्टव्यमेवेति</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मन</span><span style="font-family:Mangal, serif;">: </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समाधाय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सात्विक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">:</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">।।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गीता</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, 17.11</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शास्त्रविधि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नियत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कर्तव्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ऐसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समाधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करके</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">फल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चाहने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पुरुषों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सात्विक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राजसिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">:- </span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अमिसंधाय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">फलं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दम्भार्थमपि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चैव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यत्।</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">इज्यते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भरतश्रेष्ठ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विद्धि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राजसम्।।</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span style="font-family:Mangal, serif;">(</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गीता</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, 17.12)</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केवल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दम्भाचरण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">लिये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अथवा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">फल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उद्देश्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रखकर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जाता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राजसिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कहते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तामसिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">:- </span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधिहीनमसृष्टान्नं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मन्त्रहीनमदक्षिणम्।</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्रद्धाविरहितं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तामसं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">परिचक्षते।।</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(224,62,45);"><span style="font-family:Mangal, serif;">(</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गीता</span><span style="font-family:Mangal, serif;">,17.13)</span></span></strong></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शास्त्रविधि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हीन</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अशुद्ध</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अपवित्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">द्रव्यों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बिना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मन्त्रों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बिना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दक्षिणा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बिना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्रद्धा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">किये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तामस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कहते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 class="MsoListParagraph" style="margin-bottom:5pt;text-indent:-0.25in;text-align:justify;"><span style="font-family:Wingdings;"><span>v<span style="font-style:normal;font-variant:normal;font-size:7pt;line-height:normal;font-family:'Times New Roman';">  </span></span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महर्षि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कहे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गये</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देवयज्ञ</span><span style="font-family:Calibri, sans-serif;">’</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कहे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गये</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">द्रव्ययज्ञ</span><span style="font-family:Calibri, sans-serif;">’</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">द्विधा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभाजित</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञविवेचक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विद्वानों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">लिखा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">द्रव्ययज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्रौत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्मार्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनेक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्रुति</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> (</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मन्त्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span><span style="font-family:Mangal, serif;">) </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साक्षात्</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उल्लेख</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मिलता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उन्हें</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्रौतयज्ञ</span><span style="font-family:Calibri, sans-serif;">’</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कहते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ऋषिलोग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्मृतियों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उन्हें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्मार्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कहते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गृह्यसूत्रोक्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्मार्तयज्ञों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गिने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">इन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दोनों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नैत्यिक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">काम्य</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नैमित्तिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तीन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;">1)<span> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नैत्यिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आवश्यक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रूप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनिवार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यथा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">- </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महर्षि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रोक्त</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पञ्चमहायज्ञ</span><span style="font-family:Calibri, sans-serif;">’</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;">2) </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नैमित्तिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">- </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निमित्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">किये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जायें</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नैमित्तिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कहे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यथा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">षोडश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संस्कार</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संयोग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उत्पात</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">किये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> (</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रदूषण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निवारक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नैमित्तिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सकते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">)</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span><span style="font-family:Mangal, serif;">3) </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">काम्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">- </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कामना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विशेष</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">किये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जायें।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यथा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">- </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वर्षेष्टि</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पुत्रेष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ।</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;">7 </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हविर्यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> 7 </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सोमयज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> = 14 </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्रोतयज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कहे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जाते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> 7 </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पाकयज्ञों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्मार्तयज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कहते</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुल</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">२१</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> (</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्रोतयज्ञों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संक्षिप्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">परिचय</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मीमांसक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पृष्ठ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-7)</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></h5>
<h5 class="MsoListParagraphCxSpFirst" style="margin-bottom:5pt;text-indent:-0.25in;text-align:justify;"><span style="font-family:Wingdings;"><span>v<span style="font-style:normal;font-variant:normal;font-size:7pt;line-height:normal;font-family:'Times New Roman';">  </span></span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सम्पत्तिकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कर्म</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उपासना</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तीन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">होने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उल्लेख</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">किया</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है।</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> (</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रघुनन्दन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शर्मा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पृष्ठ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-279)</span></h5>
<h5 class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="margin-bottom:5pt;text-indent:-0.25in;text-align:justify;"><span style="font-family:Wingdings;"><span>v<span style="font-style:normal;font-variant:normal;font-size:7pt;line-height:normal;font-family:'Times New Roman';">  </span></span></span><span style="font-family:Mangal, serif;">(</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ज्ञानयज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उपासनायज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तप</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">किन्तु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्रौत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्मार्त</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कर्मयज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">) </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अन्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कई</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विद्वानों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आधिदैविक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आधिभौतिक</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> - </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तीन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रकार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कहे</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हैं।</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> (</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कृष्ण</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यजुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अध्ययन</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वीरेन्द्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मिश्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पृष्ठ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. 27)</span></h5>
<h5 class="MsoListParagraphCxSpLast" style="margin-bottom:5pt;text-indent:-0.25in;text-align:justify;"><span style="font-family:Wingdings;"><span>v<span style="font-style:normal;font-variant:normal;font-size:7pt;line-height:normal;font-family:'Times New Roman';">  </span></span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आधुनिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विद्वानों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रयोगभेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">लिखा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कि</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पाँच</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वर्गों</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रखा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">- </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">होम</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">इष्टि</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पशुयाग</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सोमयाग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सत्र।</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> (</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गोपथ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, 1.5.7)</span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:right;"><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">क्रमश</span><span style="font-family:Mangal, serif;">:</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#f8cac6;border-color:#F8CAC6;" border="1"><colgroup><col style="width:100%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(248,202,198);">
<table style="border-collapse:collapse;width:100.134%;border-width:1px;background-color:#e03e2d;border-color:#E03E2D;" border="1"><colgroup><col style="width:99.866%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(224,62,45);">
<h4 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">द्रव्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">त्रिवेणी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संगम</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञमहोत्सव</span></strong></span></h4>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गांव</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शहर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> ‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महोत्सव</span><span style="font-family:Calibri, sans-serif;">’</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आयोजन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हेतु</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सम्पर्क</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करें</span><span style="font-family:Mangal, serif;">- </span></strong></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मो</span><span style="font-family:Mangal, serif;">.-9068565306</span></strong></span></h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:center;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ई</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मेल</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-yajyavijyaanam@patanjaliyogpeeth.org</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"> </h5>
<h5 class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>यज्ञ चिकित्सा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1141/%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AD%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AD%E0%A5%87%E0%A4%A6</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1141/%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AD%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AD%E0%A5%87%E0%A4%A6</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2020 21:37:32 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/663.jpg"                         length="158661"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        