<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/2380/march" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>मार्च - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/2380/rss</link>
                <description>मार्च RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>परम पूज्य योगऋषि श्रद्धेय स्वामी जी महाराज की शाश्वत प्रज्ञा से नि:सृत शाश्वत सत्य ...</title>
                                    <description><![CDATA[<h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">|| ओ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi">म || </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतः</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकिंचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निरभिमानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलमंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1181/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF--"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/547.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">|| ओ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi">म || </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतः</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकिंचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निरभिमानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलमंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखरआरोहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिसरेस्पेक्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिसआर्नर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिलिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लॉक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुत्पादकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मग्लानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">असमानता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवतावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णनिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दान्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिष्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मनिष्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्मनिष्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रनिष्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिष्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदनिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रहमनिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुसत्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरदायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहलु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहलुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विफलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतः</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपाधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनशीलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलताएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग्यताएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खेलादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निजता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रायोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्तव्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">......</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1181/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF--</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1181/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF--</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Mar 2020 21:59:02 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/547.jpg"                         length="160881"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>युवाओं के लिए सफलता के सूत्र</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1182/%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F-%E0%A4%B8%E0%A4%AB%E0%A4%B2%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/239.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#34495E;border-color:#34495E;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(52,73,94);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कामयाबी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पादकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>01-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परवरिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पागल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलिष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकाष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">८</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१८</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकाष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैलेंज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोब्लम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विघ्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाधाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विघ्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" style="color:rgb(35,111,161);" xml:lang="en-in"><strong>02-</strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कवित्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेखन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाद्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फोटोग्राफी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विडियोग्राफी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फैशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंजिनियरिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैनेजमेंट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोलिटिक्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आतिथ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यूडिश्यली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैल्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्विस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपान्तरित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्वर्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैयक्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंगल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलौने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलादि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेयरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>03-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पशुपालन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमक्खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यांकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसायिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>04-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यमिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईमानदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्यनिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>05-</strong></span> </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिजनेस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोलिटिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैरिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हासिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>06-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खींचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोडऩा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलताओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मग्लानि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनरावृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२४</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>07-</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूरदर्शिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पारदर्शिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलासिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मघाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यांकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वज्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संशोधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वकर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वधर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानवधर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाना।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1182/%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F-%E0%A4%B8%E0%A4%AB%E0%A4%B2%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1182/%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F-%E0%A4%B8%E0%A4%AB%E0%A4%B2%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Mar 2020 21:57:42 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/239.jpg"                         length="190971"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>हुबली, कर्नाटक में परम पूज्य स्वामी जी महाराज के सान्निध्य में आयोजित </title>
                                    <description><![CDATA[<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#fbeeb8;border-color:#FBEEB8;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(251,238,184);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हुबली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्नाटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपराष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेंकय्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नायडु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागीदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपराष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महोदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावोद्गार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वन्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातरम्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसदीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोशीजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1183/%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A5%80--%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/429.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#fbeeb8;border-color:#FBEEB8;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(251,238,184);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हुबली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्नाटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपराष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेंकय्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नायडु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिथि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागीदारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपराष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महोदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावोद्गार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वन्दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातरम्।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसदीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोशीजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्नाटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भंवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्कार।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनमोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेवजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्निधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिरुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभूतपूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिर्वचनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेवजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयांतराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपराष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैसियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गारंटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुजुर्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेल्थ</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुबली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबाजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशंसनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदुद्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्गम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनमोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदौलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्चर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोस्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्राध्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसुधैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बकम्</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरेंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदीजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">मनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेवजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडियाकर्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनचाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 60 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 35 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 25 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकतान्त्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवरवेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनंदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिम्पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेमिडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिंपल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीपेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटेंशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेंशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेंशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटेंशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यावश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अटेंशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेंशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगाइए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाराजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंट्रोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्फ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कान्फीडेंस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तालमेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेशर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइकोलॉजिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिजिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिसआर्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छुआछूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्योदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिजिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सरसाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 64 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2014 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘21 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेवजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजोल्यूशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिजिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्टिविटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आय्यंगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनंदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाकलाप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चयापचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामंजस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलचाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तरराष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रांसफोरमेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिफार्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परफॉर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रांसफॉर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रांसफोरमेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यावश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वगुरु</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संपत्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुतायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लुटेरों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आतताइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हासिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसुधैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बकम्</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीजिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">बोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यावश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वैत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेवजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाहिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयंसेवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिजिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्टिविटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिजिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्टिविटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेंटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलर्टनेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैडमिंटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाकिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडवाइस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाइये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझाइये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढिय़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिज्जा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बर्गर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिजीज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फाइनली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेवजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्तालाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सरसाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्द।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1183/%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A5%80--%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1183/%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A5%80--%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Mar 2020 21:56:34 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/429.jpg"                         length="158658"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि में आयोजित ग्रीन रिवोल्यूशन-2022 ‘एन एग्री विजन’कार्यक्रम में केन्द्रीय कृषि मंत्री श्री नरेन्द्र सिंह तोमर का ओजपूर्ण उद्बोधन</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराजमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नियाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहकारिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहकारिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रवाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सज्जनों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1184/647817501ce22"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/3111.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराजमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नियाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचायत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहकारिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहकारिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रवाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सज्जनों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसम्पर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताइए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूंढते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाँत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोडक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतुलनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारीफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काबिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परियोजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सैके्रट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉनसेप्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉयलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुमकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमानत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खयानत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आएगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मकसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोगुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डस्ट्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिगोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रामीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">८३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरिगेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूँजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माननीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महोदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Soil Testing</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Soil</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Testing Card</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Blood</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Test</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Blood Test</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुनैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुराक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलेरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Soil Health Testing</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉयलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फायदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉनसेप्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकेपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टेक्नोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">P.M. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">८</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">६</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्षिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाउण्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमतौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिमियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुआवजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५७</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५७</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्पलस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेमौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२५०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिकवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Diversification</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातचीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैमिकल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्टिलाइजर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रकबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईनाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोजेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५८५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोजेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">९१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">०००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुपए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४००</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">४५०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोजेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमिलनाडू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्टिलाइजर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्टिलाइजर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेल</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">चलाएँगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इधर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातानुकूलित</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(A.C.)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोगियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाएँगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२४</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४८</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्गेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वालिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़ान</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहरादून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लादिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२४</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलोमीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीजिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्गेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रकबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्केट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोजिस्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉयलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉयलेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेंगे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यवाद।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>कार्यशाला</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1184/647817501ce22</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1184/647817501ce22</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Mar 2020 21:55:08 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/3111.jpg"                         length="224026"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सर्वपंथ सम्मलेन बनाम सर्वधर्म सम्मलेन</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रामेश्वर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मिश्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंकज</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">1</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1947 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकांगिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणालियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांशत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिचय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकाष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्प्रवृत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्कट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेष्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वैत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्षत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्यकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदावली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्वगुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रजोगुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमोगुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्तियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टकराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्ययुगीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिपत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्ययुगीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमूढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धाराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनजान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमूढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेखनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ड्यूटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वच्र्यू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: 19</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाईयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकपंथवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दकोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दकोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविष्टियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूआक्सफोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिक्शनरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविष्टि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथप्रवर्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रविष्टि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाईयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समकक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 70 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्पशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञातकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामञ्जस्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौमनस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समरसता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाईयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">असद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कसौटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनजान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वसामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकपंथवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समकक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वपंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाहकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाव।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणधर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वपंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्तियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षतायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौमनस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासनापरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारपरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वपंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूँगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाऊँगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालूँगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखूँगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखूँगा</span>’’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेमपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्भावपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्सानियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसानियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसानियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हास्यास्पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 99 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसानियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसानियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हास्यास्पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कतिपय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्माद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसानियत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंसानियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेखनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारप्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यधर्म</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 56 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धृ</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलम्बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धृ</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुल्लिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नपुंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्माणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथमान्यासन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’’ (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. 1/164/43 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10/90/16) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:’’ (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3/17/1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10/56/3) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्माणि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’’ (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3/3/1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्मानुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 60</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्ववर्णिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंटवारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमाभाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋजुता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्रियसंयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णुपुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संगृहीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गप्रदर्शक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्संग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निश्छलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋजुता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोभहीनता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मणों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निंदा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुगली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईष्र्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">धृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमोऽस्तेयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौचं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निग्रह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्रोधो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दशकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणम्।।</span>’’</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यनिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोधहीनता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संप्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्माचरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वपंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरर्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजनकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रणनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐकान्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रणनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वपंथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामंजस्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौमनस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1185/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A5-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%A8</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1185/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A5-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%A8</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Mar 2020 21:53:17 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>कन्याओं के लिए वरदान पतंजलि शिक्षण संस्थान</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साध्वी</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देवश्रुति</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कन्या</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1186/%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/488.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृतिर्विश्ववारा</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिरन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपरीक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुव्यवस्थित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुपरीक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">एतद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसूतस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकाशादग्रजन्मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षेरन्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिव्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वमानवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यावर्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वात्सल्यपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यर्जुवेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्करस्रजम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरात्।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालाधारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सानिध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्शों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारित्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्रास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवनति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारित्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सानिध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थववेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनयमानो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारिणं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृणुते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भमन्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रीस्तिस्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिभर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रष्टुमभिसंयन्तिदेवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचिनोति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रार्थान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचारं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राहयत्यपि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापयेच्चैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मादाचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्यते</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याध्यापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्यान्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सानिध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शतपथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मातृमान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पितृमान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यवान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोवेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सानिध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्यकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">७</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">८</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदुत्पादयतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भूतिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनावभिजायते।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यस्त्वस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदपारग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवित्र्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साजरामरा।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सानिध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावित्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावित्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गायत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवगण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रष्टुम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिसंयन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगद्गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनरासीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनरुद्धार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किनारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांगड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिवर्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ़ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरियाणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलसिंह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरुकुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशाजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठावान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओमानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञादेवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रद्युम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगिराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नवजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रद्युम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सानिध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप्लावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मान्तरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जामय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभूतपूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनरुद्धार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवप्रयाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलकनन्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरम्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्शों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुप्राणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यापकगण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारीगण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:left;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुव्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओतप्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चिन्ततापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुव्र्यसनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकान्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोबाईल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पर्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोबाईल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रॉनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिभावकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रृङ्गार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपोमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनावश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रृङ्गार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप्लावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्विध्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुव्र्यसनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">असमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसंगतियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुव्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्ममुहूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रातरग्निं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रातरिन्द्रं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">...</span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुंजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतयुग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दन्तधावन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्फूर्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्ध्योपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाश्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्याह्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गृहकार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाध्यायोपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सायंकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निहोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">९</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रपञ्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊष्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लवणादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतुलनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाङ्मय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मसात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनायास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खजाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाबी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारंगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैयक्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतुलनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्यकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समतापूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयङ्गम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपादेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्यकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठावान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खानपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्शोन्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वावलम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषमताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचमुच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1186/%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1186/%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Mar 2020 21:50:30 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/488.jpg"                         length="145860"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>सृष्टि नवसंवत्सर एवं अंतरराष्ट्रीय महिला दिवस</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साध्वी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देवप्रिया</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रोफेसर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभागाध्यक्षा</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभाग</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1187/%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF-%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B0-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/84.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   शुक्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवत्सर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नववर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षोल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नूतनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुकोमलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हँसते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्कुराते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लहराते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्यामला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसज्जित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलंकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मातृशक्ति</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Energy</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्राता।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मेति।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाडिय़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रसन्नता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टोन्टिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंगुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फँस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरलतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विनयशीलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमाशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Energy</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनर्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाँव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुरझाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्येतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणशक्ति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिणादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्विभ्योऽधिको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानिभ्योऽपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतोऽधिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मिभ्यश्चाधिको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तस्माद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवार्जुन।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">६</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">४६</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्ची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरभक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Live Example</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुयश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिग्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खानदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहजता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रातों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनजाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रोत्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२५</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतञ्जलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सान्निध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रनिष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुनिष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मनिष्ठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोगिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतज्ञतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">९६</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">८</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">५३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">१२१वें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवसंवत्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतञ्जलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बधाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहनें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मीस्वरूपा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिस्वरूपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२००</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंधकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिस्वरूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिपुञ्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्याएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेविकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1187/%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF-%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B0-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1187/%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF-%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B0-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Mar 2020 21:48:27 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/84.jpg"                         length="37336"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अब तो मोहे उभारो गुरुवर</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पवन</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1188/%E0%A4%85%E0%A4%AC-%E0%A4%A4%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A5%87-%E0%A4%89%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%B0"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/2012.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#CED4D9;border-color:#CED4D9;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(206,212,217);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वसन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुसुमाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौमुदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुसुमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोपल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुसुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कादम्बरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मकरन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुलकन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चञ्चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोञ्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चपलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">..</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  चातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माधुर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौन्दर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपूरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झील</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तालाब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लावण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">झर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिझाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्झर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झरने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अविचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमाचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षुण्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढऩी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप्लावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्यन्दमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मणि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माणिक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुमूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रत्नों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्वान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपूर्यमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रत्नाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसुन्धरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजस्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलस्रोतसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमज्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनश्याम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्याम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघमालाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गडग़ड़ाघट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्जना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनस्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्दित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौम्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपिपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्यचेतस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चञ्चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोञ्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बूँदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चातक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षणभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूच्र्छित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलुषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविरल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतुलनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्वासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारुणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात्सल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनायास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्याश्चिन्तयन्तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर्युपासते।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तेषां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्याभियुक्तानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगक्षेमं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाम्यहम्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">९</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्यनिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भजते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगयुक्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगक्षेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदात्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाषाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्रुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयावगाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्वासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्कान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सघन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिपासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्विग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभायमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घाट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठाट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वितृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्वेलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाशयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाङक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षणभंगुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्याह्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजस्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वालाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाज्वल्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रश्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेशमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढ़ाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनवरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरणें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेगिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तंरगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरसता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओझल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरीचिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपिपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरणें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गत्र्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धकेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियाणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरतां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यन्मनोऽनुविधीयते।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायुर्नावमिवाम्भसि।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">६७</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उलटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदुष्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटिबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मुग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषयक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपथगामिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रशना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रस्सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कञ्चनकाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्भ्रान्तता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किंकर्त्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमूढ़ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्गजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुस्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना।</span> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">नायं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाणोरपराध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्धो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्यति।</span></span></strong> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतझड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठूँठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टकरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> </h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/2611.jpg" alt="26" width="772" height="471"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;">‘<span lang="hi" xml:lang="hi">वसन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुसुमाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौमुदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुसुमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोपल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुमुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुसुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कादम्बरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मकरन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुलकन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चञ्चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चोञ्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चपलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोकिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हलाहल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वियोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लालसाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span>’</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूतानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निग्रह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करिष्यति।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरर्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैवेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशस्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यते।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गच्छति।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">६</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">४०</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगभ्रष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्रास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीचड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्योमाभिमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीचड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्मषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्लिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्लिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/2512.jpg" alt="25" width="775" height="629"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईष्र्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवसागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणकमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्लिप्तभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणकमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्लिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतृप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवसागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्मलगागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेमास्पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिपासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभीप्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूढमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृगमरीचिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भासमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलासिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्भ्रान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दात्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तोत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहोरात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदंष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1188/%E0%A4%85%E0%A4%AC-%E0%A4%A4%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A5%87-%E0%A4%89%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%B0</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1188/%E0%A4%85%E0%A4%AC-%E0%A4%A4%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A5%87-%E0%A4%89%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%B0</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Mar 2020 21:45:55 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/2012.jpg"                         length="129336"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>भारतीय संस्कृति में वासन्ती नवसस्येष्टि (होलकोत्सव)</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वामी</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">परमार्थ</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देव</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व्यवस्थापक</span><span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">-</span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1189/holikotsav"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/3613.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीपावली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षाबन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृहद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षोल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौहार्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाल्गुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भण्डार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्मज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्धिकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामंजस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिवृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपूर्णताओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्धकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीनताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविर्भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नगर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल्लवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रफुल्लित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीनसस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्नादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चराचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुखम्</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवदूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदनन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवलाघो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवलादी।</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -  </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अघं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवलं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुङक्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पचत्यात्मकारणात्।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञशिष्टाशिनं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्येतत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतामन्नं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधीयते।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. 3.118)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सज्जनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्पुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्र्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">होलक</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">‘<span lang="hi" xml:lang="hi">तृणाग्निभृष्टाद्र्धपक्वशमीधान्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दकल्पद्रुमकोश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अद्र्धपक्वशमीधान्यैस्तृणभृष्टैश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">होलकोऽल्पानिलो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफदोषश्रमापह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">भवेदथो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्तद्गुणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेत्।</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावप्रकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तिनकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्र्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधपके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शमीधान्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वल्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चर्बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थकान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपभ्रंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्याग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">होल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">वासन्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवापेष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवसस्येष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">होलकोत्सव</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वासन्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवसस्येष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सस्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इष्टि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुतशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवशस्येष्टि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होलकेष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलकोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवशस्येष्टि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवशस्येष्टि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यकश्यप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यकश्यप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञानता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अविश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यकश्यपक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुत्सित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासनाएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णाएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्दरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्तरूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिगाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुसंस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलिकारूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुत्सित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसादे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वदु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिरस्योपजायते।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नचेतसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्याशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यवतिष्ठते।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2.65)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नचित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुराइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यव्रती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रहलाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कत्र्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मकल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्डता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाईचारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौहार्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशहाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्याग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविर्भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्शों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वलन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्यिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसंतोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालिदास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारवि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसंतोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्तिकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीतिकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाल्गुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्तिकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरदास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहीम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसखान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पद्यमाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जायसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीराबाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कबीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीतिकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिहारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केशव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होलिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होलाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैमिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीमांसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृह्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तलिपियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भित्तिचित्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीवारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भित्तिचित्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालान्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुबाऩ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वसंतोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसंतोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमोद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमोद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुसुमसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाबपाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिचकारियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिडक़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलंकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्षोल्लास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणगान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूनताओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हीनभावनाओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईर्ष्या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसंतोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मसात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निशान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोली</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">मिटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">ओ३म्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span lang="en-in" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="en-in"> </span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1189/holikotsav</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1189/holikotsav</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Mar 2020 21:43:38 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/3613.jpg"                         length="207889"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>अध्यात्म मार्ग क्यों श्रेष्ठ है?</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साध्वी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देववाणी</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कन्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1190/adhyatm-ka-marg-kyo-shrethya-hai"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/547.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्धेश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरुक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देहमुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतनायुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रगण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदाङ्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपाङ्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाजशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्यात्माएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगमार्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदमार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मधर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रधर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवत्प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुआज्ञा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्राज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदाज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्वियां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊध्र्वारोहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेयश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यमेवस्तौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्परीत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविनक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरोऽभि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेयसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृणीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगक्षेमाद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृणीते</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कठोपनिषद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">९</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">‘<span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेय</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलिभाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगक्षेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रौढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सतह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुसंस्कारों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंवेदनशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उखड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठहराव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठहरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौतुहल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपजाऊ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्वासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयरूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीजिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुसंस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयभीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होइए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलम्बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराधना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परोपकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भॉति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरुस्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरुस्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तडपता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जावें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृप्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चिंतता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांख्यकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगाद्रागशान्तिर्मुनिवत्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांख्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">४</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२७</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यत्पृथिव्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रीहियवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रिय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एकस्यापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्तं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परित्यजेत्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जौ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णायुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूटती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विडम्बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयावह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुलसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकराचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुमुक्षुत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषसंश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्डानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्चर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुट्ठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पकड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुट्ठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोलनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीनता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खलती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतन्त्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुमुक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुमुक्षुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्याणां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्रेषु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्चिद्ययति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धये।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">यततामपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कश्चिन्मां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                                           (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">७</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">३</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुमुक्षुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किससे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचारणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँधा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूटेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचानती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदाधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुमुक्षुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूटना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांसारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरक्ति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनस्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कामानामुपभोगेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाम्यति।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">हविषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णवत्र्मेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवाभिवर्धते।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कामनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्यन्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुमुक्षु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुमुक्षुत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाग्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संश्रय।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मनिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सानिध्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रवण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निदिध्यासनादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैराग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासपूर्वक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यागकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धापूर्वक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदेशानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीयेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुमुक्षुत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संश्रय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभीप्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यासे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूंढते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलौनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुलस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फैलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चेतावनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सचेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पछताओंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संासारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतृप्तता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शराबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलाड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिरस्कार।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्सुखम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाल्पे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखमस्ति</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहोंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहोशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहोंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पराजय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मस्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मरति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुटाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिम्मत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लगाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज़ोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहोंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़ो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहचानो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामर्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्महत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्खता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झरोखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिमटिमाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीपक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाओं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झरोखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेदवेदीदथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यमस्ति।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेदिहावेदीन्महती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनष्टि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">केनोप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">५</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्धार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्धरेदात्मनात्मानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नात्मानमवसादयेत्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्यात्मनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धुरात्मैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपुरात्मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">६</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span><span lang="hi" xml:lang="hi">४</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1190/adhyatm-ka-marg-kyo-shrethya-hai</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1190/adhyatm-ka-marg-kyo-shrethya-hai</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Mar 2020 21:40:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/547.jpg"                         length="160881"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>देश की संस्कृति व अध्यात्म की संरक्षक आत्माओं से सार्थक आह्वान</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वामी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हनुमानदेव</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1191/desh-ki-sanskriti-v-adhyatam-ka-sanrakshan"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/2310.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्चर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविवेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उलझनें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मान्तरों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">युगान्तरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तड़पती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उलझकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">दैवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्येषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुरत्यया।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">मामेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रपद्यन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मायामेतां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ते।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">७</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">१४</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिगुणात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्चर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युधिष्ठिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अहन्यहनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूतानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गच्छन्तीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यमालयम्।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">शेषा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थावरमिच्छन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किमाश्चर्यमित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परम।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्चर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांशत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपेक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्लीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्लीलता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रजस्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमस्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">देखिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उम्मीद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लानिर्भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युत्थानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदात्मानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजाम्यहम्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">७</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">परित्राणाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधुनां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्कृताम्।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापनार्थाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भवामि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">युगे।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">४</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">८</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्धार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भागवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वापर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुसत्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रजस्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमस्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणगान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगुवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाइयों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकाष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुशरणागति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामनवमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२५</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२०२०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">२०२०</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेष्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कविता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पछतायेगा।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनमोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निधि।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुचरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्मशान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सूरज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधेरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याऊ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिपासा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पे्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरें।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगदीश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हँसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">जीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्दगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्चना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराधना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुमार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरें।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कण्ठस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वदर्शी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निस्सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगे।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलौकिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हकदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छटा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्यराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छवि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भण्डार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भासते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ते।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रे।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटकना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनमानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रे।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तीर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाँटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रे।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगर्षि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्यौहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीया।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडऩा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोडऩा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोडऩा।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरबार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">नन्हा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">दाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रार्थना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुझसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहूँ।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भजूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तजूँ।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span lang="en-in" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="en-in"> </span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1191/desh-ki-sanskriti-v-adhyatam-ka-sanrakshan</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1191/desh-ki-sanskriti-v-adhyatam-ka-sanrakshan</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Mar 2020 21:38:12 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/2310.jpg"                         length="190971"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>शिक्षा क्रांति की ‘दस्तक’पतंजलि योगपीठ</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वंदना</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बरनवाल</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राज्य</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span><span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">-</span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महिला</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समिति</span><span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उ</span><span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">.</span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्र</span><span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">.(</span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मध्य</span><span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">)</span></span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1192/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E2%80%98%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E2%80%99%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A0"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/0716.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">   पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चालीसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चातुर</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोस्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसीदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चातुर्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रावण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिग्रियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रावण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रावण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौड़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलंकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूबसूरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूपबत्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुँए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 9 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हँस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुर्सत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इमारतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इमारतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इक्कीसवीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खिलाफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांशत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकताएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्तियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रासंगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमसफर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माहौल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभिभावकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौकन्ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्मोनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रमंडली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोस्ताना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तालमेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुकावटें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्भ्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बगिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखभाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगानुशासनम्</span>’’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किशोरावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुटाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माहौल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनावश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाँटना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्नों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खयाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">...</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदौलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">...</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खासियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निखारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्लेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाखिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तूती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल्ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झाड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहरहाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुकून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखरेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरणें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनस्र्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाएगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाएगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालिकाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलंकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखराएँगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्ची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँगे।</span> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1192/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E2%80%98%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E2%80%99%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A0</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1192/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E2%80%98%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E2%80%99%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A0</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Mar 2020 21:35:37 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/0716.jpg"                         length="111866"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        