<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/2644/september" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title> सितम्बर - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/2644/rss</link>
                <description> सितम्बर RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>परम पूज्य योगऋषि श्रद्धेय स्वामी जी महाराज की शाश्वत प्रज्ञा से नि:सृत शाश्वत सत्य ...</title>
                                    <description><![CDATA[<h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ओ३म्</span></strong></span></h4>
<h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तुशिल्प</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सगुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकारोपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगतिशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">        </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्मीकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1292/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/731.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ओ३म्</span></strong></span></h4>
<h4 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तुशिल्प</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सगुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकारोपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगतिशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्मीकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णाश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रिहोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्ध्योपासना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महामानव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्राट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिधीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिविनयशील</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्यवान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्ची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामभक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्ची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देहरूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथर्ववेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवद्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरयोध्या।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्यांहिरण्यय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्गोज्यन्तिषावृत्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाडिय़ों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोषों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपप्राणों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मेन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्विचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भावना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्कर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गुण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदुष्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पराक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पदाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वगुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परमवैभवशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठावान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वावलम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वस्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शपथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category> सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1292/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1292/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A4%BF-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%A8%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2020 21:58:18 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/731.jpg"                         length="244247"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>आत्मनिर्भर भारत के अभियान में पतंजलि का योगदान</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1293/atmnirbhar-bharat-ke-abhiyan-me-patanjali-ka-yogdan"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/50.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#e20c6d;border-color:#E20C6D;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(226,12,109);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>पतंजलि के आत्मनिर्भरता का </strong></span><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>परिणाम है कि करोड़ों लोगों की जीवनशैली का हिस्सा बना है योग, आयुर्वेद एवं सात्विक अहिंसक जीवनशैली। </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>इसीलिए भारत में कोरोना से सबसे अधिक रिकवरी रेट व सबसे न्यूनतम डैथ रेट है।</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निजता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पदाओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दान्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दरिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेबस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दासता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्परता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगतिशील</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सिंगापुर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इजराइल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साउथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कनाडा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आस्ट्रेलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदुपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशीर्वाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहअस्तित्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्वमनुपश्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परस्परं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावयन्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परमवाप्स्यथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसुधैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बकम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माताभूमि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्रोऽहं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिव्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधानादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संगठनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाम्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकत्र्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभागियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेनक्रतुनां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवदेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठापूर्वक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकाष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सातव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विजया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लोबल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">FMCG</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनांदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिकवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतिनिर्धारकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंहालोकन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1835 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजुकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरतामूलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़े।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्टर्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100% </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनपढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निस्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1995 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रामोद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउंडेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोसायटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुचिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिमिटेड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवहन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मेसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्किट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिमिटेड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरुवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोल्युशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑर्डर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">N.P.A. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवालिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रस्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 40 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहसास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढांचागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 600 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिलों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहसीलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉकडाउन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑनलाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चैनलों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉकडाउन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरमियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेसबुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">येागायुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओफिश्यली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेसबुक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्यूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीडियोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाउन्ट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेटफार्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 70 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्वेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातिवृत्तीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरबेरियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रकारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेखा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरबेरियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजातियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मृदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्लेषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पादपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:101.554%;border-width:1px;background-color:rgb(226,12,109);border-color:rgb(226,12,109);height:100px;" border="1"><colgroup><col style="width:100%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(226,12,109);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong>आस्था व संस्कार सहित संस्था के अपने आध्यात्मिक </strong><strong>चैनल हैं तथा विभिन्न टी.वी. चैनलों, न्यूज चैनलों एवं लॉकडाउन के दरमियान इंडिया टी.वी. के खास कार्यक्रम आदि के माध्यम से तथा प्रतिदिन फेसबुक लाइव के माध्यम से पतंजलि के येागायुर्वेद, स्वदेशी, शिक्षा, अनुसंधान व आत्मनिर्भरता की प्रेरणा से युक्त विचार व संस्कार की रीच ओफिश्यली करोड़ों लोगों तक हुई है।</strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विख्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेषज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">60 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइंटिफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोकुमेंटेशन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वानस्पतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वानस्पतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेषज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 25,000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैनवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 35,000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेखाचित्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांडुलिपियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तलिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगृहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूटियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्लीमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेपर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रायल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विट्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिप्रेक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेंगूनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनवटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनवटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category> सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1293/atmnirbhar-bharat-ke-abhiyan-me-patanjali-ka-yogdan</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1293/atmnirbhar-bharat-ke-abhiyan-me-patanjali-ka-yogdan</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2020 21:54:46 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/50.jpg"                         length="284112"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>शिक्षा और विद्या</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महावीर</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in"><span>  </span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रति</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुलपति</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार।</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यायवाची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यायवाची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तोय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धरणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसुधा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शशि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निशाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भास्कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रवि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्रांशु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मरीचिमाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वनिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरणें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञकुण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्वलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकशाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्वलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानार्थक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यायवाची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिगोचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंग्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Education </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Knowledge</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निपुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Educationist</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षाविद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Teacher </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Knowledgeable</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यजुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाविद्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्तद्वेदोभयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सह।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्यया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्युं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीत्र्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्ययामृतमश्नुते।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिप्राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहीन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नञ्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सादृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सादृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बृहदारण्यकोपनिषद्</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">याज्ञवल्क्यमैत्रेयी</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याज्ञवल्क्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिताकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्रैयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दौलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्रैयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याज्ञवल्क्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांसारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्रैयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याज्ञवल्क्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाऊं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याज्ञवल्क्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्रेयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्रेयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसारिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईशावास्योपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांसारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिप्राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाणिज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान्त्रिकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौकरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारदमुनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मवित्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मरत</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मतृप्त</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मतुष्ट</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप्तकाम</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपान्तरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकटवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानान्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धनमुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकुमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोगिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);">‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरवर्णाद्युच्चारणप्रकारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्ष्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदिश्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:right;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-    </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सायण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेदभाष्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.41)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णोच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तैत्तिरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैत्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. 1.2.8)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीयुत्वामन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिवराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्ष्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाप्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिगम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानाभिग्रहण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रघु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-1/63),  </span></strong></h5>
</li>
<li>
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निष्णात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा।</span></strong></h5>
</li>
<li>
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काव्यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षयाभ्यास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काव्यप्रकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभूच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नम्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणिपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रघु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. 3/25) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रणविद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span></strong></h5>
</li>
<li>
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदाङ्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></strong></h5>
</li>
<li>
<h5><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विनय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विनम्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षावल्ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तैत्तिरियोपनिषद्।</span></strong></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दकोश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यप्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">+</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टाप्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवगम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यामभ्यसनेनैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसादयितुमर्हसि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रघु</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>. 1/88)</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नरस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपमधिकं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रच्छन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्तं</span> </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>धनम्</strong></span>।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भत्र्तृहरि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2/20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आन्वीक्षिकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दण्डनीतिश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. 2/6) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 7/43 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पांचवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारणत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: 14 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदाङ्ग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीमांसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नैषध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- 1/4) 2- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यथार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तररामचरित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 6/6)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तदक्षरमधिगम्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span>’ </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविनाशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलतापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कणाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैशेषिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यतोऽभ्युदयनि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयससिद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>’</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारलौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवबन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनमोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरोहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृतत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category> सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1294/shiksha-aur-vidya</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1294/shiksha-aur-vidya</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2020 21:53:38 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>भगवान श्री राम भव्य मंदिर का राष्ट्रीय महत्व </title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">प्रो. रामेश्वर मिश्र पंकज</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1295/bhagwan-shree-ram-bhawaya-mandir-ka-rashtriya-mahatva"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/601.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिपूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथाएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुफाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामकथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्जनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/65.jpg" alt="65"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अफ्रीका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाद्वीपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराममय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामलीलाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामकथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृत्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाटिकाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदात्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमंगल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गरिमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विवेक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेजस्विता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज्ञाकारिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शासकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शौर्यपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्धभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामकथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जपते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूतियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमपूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरेशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/111.jpg" alt="11"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कांग्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाईकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घोषक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">कहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांग्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकिकीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्यकर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुसंख्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीडन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्विजरलैंड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नार्वे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्तगाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपेक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिरादरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुसंख्यकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामलला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराजमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/31.jpg" alt="31"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामलला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराजमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मस्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औरंगजेब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्रवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानमर्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1947 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 22 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाकिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांग्लादेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्लाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोमिनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौंप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्लाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोमिनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोगवश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रौंदते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्रवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परोक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाब्दिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्रवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्रवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्युत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिसम्बर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1992 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लज्जास्पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उमड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुप्रीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उग्रवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलीलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुसंख्यकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरंक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोइंडियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संप्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपपंथो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आच्छादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्णिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बयान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इण्डियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरर्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूझती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खामख्याली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/101.jpg" alt="10"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वविदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकराचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अयोध्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगदगुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शंकराचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चलानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वतीजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनेताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखंडियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चराचर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभुता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकोत्सव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रवर्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category> सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1295/bhagwan-shree-ram-bhawaya-mandir-ka-rashtriya-mahatva</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1295/bhagwan-shree-ram-bhawaya-mandir-ka-rashtriya-mahatva</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2020 21:51:31 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/601.jpg"                         length="222766"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>चीन की महानता का राग कब और क्यों शुरू हुआ</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">डॉ</span><span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="en-in">. </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">कुसुमलता</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">केडिया</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1296/chin-ki-mahanata-ka-rag-kyon-aur-kab-shuru-huwa"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/34.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#E20C6D;border-color:#E20C6D;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(226,12,109);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>द्वितीय महायुद्ध तक चीन की कोई विशेष हैसियत नहीं थी लेकिन इंग्लैंड के शासक इसे पसंद करते थे और इंग्लैण्ड को चीन अपने नियंत्रण में रखे जा सकने योग्य दिखता है जबकि भारत से इंग्लैण्ड भयभीत था और उसे महाशक्ति के रूप में भारत के फिर से उभरने का पूरा भय था...</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>इसीलिए चीन की महिमा बताने वाली सभी पुस्तकें 1949 ईस्वी के बाद ही लगातार सामने आने लगती हैं और भारत की महिमा को घटाने और छिपाने की व्यवस्थित कोशिशें होने लगतीं है..</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रणनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावर</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैन्यबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्कालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्मिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशंक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैसियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिशनरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकतंत्रवादी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोत्साहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोवियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च्यांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च्यांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानमंत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विंस्टन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूजवेल्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूजवेल्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोर्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उलझाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोवियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराजय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूजवेल्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहमति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झोंककर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्टों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रूजवेल्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलमार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तटवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तबाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मचाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उथल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुथल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैसियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगोलों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांचुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिब्बतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिमटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांचुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्राओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांचुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रवादियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिकोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रपति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च्यांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताईवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठिकाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षोभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उथल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुथल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छलघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नृशंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्याएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोवियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगोलिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंचूरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिज्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोजफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीढम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृहदाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खंडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयभीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उभरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तकें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1949 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिशें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगतीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारनामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोवियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमामंडन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्टेनमेंट</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: 1860 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1860 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृहत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्सुकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 19</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झिझक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेम</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेन्सलैंड</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्तियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांडुलिपियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्नाल्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टायनबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृतभाषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफगानिस्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रशक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोवियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झटके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झांगहुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमामंडन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनमानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनमानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमामंडन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बांध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महायुद्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशंकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जवाहरलाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेहरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तालिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेहरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तांतरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोवियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढांचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेहरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजदीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़वाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमामंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झुकाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांग्रेसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माओजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमामंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तारवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्तिमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांगलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुभंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भित्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गवाक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविकराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रैगन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिपाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल्पनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयाक्रान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिशें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंहत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category> सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1296/chin-ki-mahanata-ka-rag-kyon-aur-kab-shuru-huwa</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1296/chin-ki-mahanata-ka-rag-kyon-aur-kab-shuru-huwa</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2020 21:50:00 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/34.jpg"                         length="83319"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>भारतीय शिक्षा की पुन: प्रतिष्ठा </title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">नागेन्द्र प्रसाद सिंह, रिटायर्ड आई.ए.एस. अधिकारी</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्युदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगतिगामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रौद्योगिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभिकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्यवादी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तारवाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिनायकवाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभुता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनावों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूखमरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">असमानता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रष्टाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रूरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हताशा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नैराश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरणधर्मिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनितिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपांतरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकाचौंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिधेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधानित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुमुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावात्वमक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वावलंबन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयमुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्यों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अद्भुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौंदर्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पे्ररित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पारस्परिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विखंडन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वहितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्रवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाविष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौलिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खंडित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टिकोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकटीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्निहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विखंडनकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्वात्मकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रमशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलझाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्षम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाय।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category> सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1297/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8--%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%BE</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1297/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8--%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%BE</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2020 21:47:04 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>भारतीय शिक्षा बोर्ड द्वारा भारतीय मानस (बौद्धिक चेतना) तैयार करने व दिव्य विश्व नागरिक निर्माण की 'डिवाईन ब्रेन प्रोग्रामिंग'</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राकेश</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केन्द्रीय</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1298/divine-brain-programming"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/121.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  सुनियोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीनता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1835 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूचि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजाजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुभाषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे।</span>’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 30 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभ्रांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्तिपूजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मांतरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हस्तक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विल्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1780 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनियोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाईकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#E20C6D;border-color:#E20C6D;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(226,12,109);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>मैकाले की विदेशी शिक्षा प्रणाली के कारण भारत की 200 करोड़ वर्ष पुरानी आध्यात्मिक संस्कृति पर यूरोप व पश्चिम की भोगवादी व भौतिकतावादी अपसंस्कृति के 200 वर्षोंने गहरा आघात पहुँचाया है।</strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजस्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> <strong>‘‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>’’</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लॉर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकतावादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपसंस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 200 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षोंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोग्रामिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्शोंसिद्धान्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटिलतापूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंजीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जकड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1947 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंजीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जकड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोग्रामिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लॉर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोग्रामिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनादर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झूठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मनिरपेक्षता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकासवाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अप्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">टीवी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिनेमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्टरनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्यन्त्रपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनियोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकतावादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाओ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3-4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्ची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्लेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसंगों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेनवॉश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपभोक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोग्रामिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करुणा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचर्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लालच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब्रह्मचर्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुराचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईर्ष्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वासना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्लीलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनैतिकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोग्रामिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओसामा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लादेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिविल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंजीनियरिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफजल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोग्रामिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकतन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओसामा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लादेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कट्टरवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नफरत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मान्धता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोग्रामिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/32.jpg" alt="32"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्षर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाधारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामानव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिमानव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिसत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनीषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिमानस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइन्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉन्सियसनेस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिमानव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुपरमैन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शनै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शनै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुशाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span>’’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Information cannot be the Foundation of Intelligence)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवरण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोलमेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 20 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अक्टूबर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1931 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लन्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोहारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरक्षर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनसनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्ष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्तावेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1823 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकेले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मद्रास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेसीडेन्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 28 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 12,498 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठशालायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 88 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 650 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 95 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 53 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 75 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रविवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाइबिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 18</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमणों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनियोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्वस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">३</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक्षशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2800 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नालंदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रमशिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वल्लभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदांतपुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोमपुरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुष्पगिरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वस्तरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खण्डहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लार्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">18</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रवीन्द्रनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठाकुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवेन्द्रनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठाकुर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनारायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बंकिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटर्जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस्वती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकानन्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजपत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिलक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विपिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरदयाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भगिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेदिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसेन्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रविन्द्रनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठाकुर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविंद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धानंद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनीषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांपकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयंकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1839 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वबोधिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कविवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रविन्द्रनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैगोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवेन्द्रनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठाकुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1845 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुल्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाली।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनारायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्परिणामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोसायटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोमोशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीलिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजुकेटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगालियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचारिणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)’’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्नजागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1848 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरक्षरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टूडेंट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिटरेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांटिफिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोसाइटी</span>’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्कन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजुकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोसाइटी</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोशी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महादेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोविंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रानाडे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वासुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलवंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फडक़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिपलूणकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगाधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोपाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगरकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1856-1894) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1872 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंकिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटर्जी</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बंकिमचन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चटर्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपादकत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बंगदर्शन</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभियान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छेड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1874 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1874 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कासगंज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलेसर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फर्रुखाबाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्जापुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठशालाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1893 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकानन्द</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मसात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकागो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्यागिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संपदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पताका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशवासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुप्राणित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेदिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1905 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुगलकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फरमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानाचार्योंको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1905 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रविन्द्रनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठाकुर</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यक्षता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैकल्पिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कस्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 300 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रभक्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुलाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिषद्</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">गठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रविन्द्रनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्शो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रवींद्रनाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1901 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकेतन</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकेतन</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्र</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारती</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1906 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 92 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलकत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधिवत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाजपत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरावती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नगरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाजपतराय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाहौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिमूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपिनचंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांउसिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजुकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span>’’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिषद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेशनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रंगपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनाजपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढाका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमिल्ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलपाईगुड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलकत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैकल्पिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1908 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोकमान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिलक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विपिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारावास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाजपत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहिष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलोभन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1883-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दयानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंग्लो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1883 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाहौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वजनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाजपत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हंसराज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुंशीराम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैलाराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पण्डित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दयानंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंग्लो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एंग्लो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांगड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धानन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1894 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुंशीराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">DAVU</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोसाइटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1902 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांगड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांगड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुलतान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1909, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुरुक्षेत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1911, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंद्रप्रस्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1912, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भटिंडा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोहतक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भैंसवाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सौराष्ट्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1920 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">असहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंदोलन</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कांग्रेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहिष्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनपदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1921 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तिलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यापीठ</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यापीठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यापीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यापीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेगा।</span>’’</h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1916 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनारस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाराणसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1916 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वराष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बतलाया।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1921 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यापीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाबू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पण्डित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेहरू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मौलाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब्दुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमनालाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1921 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यापीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यापीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यापीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1952 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पांडिचेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपान्तरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बुनियादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमुक्तये</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्धा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चम्पारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साबरमती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बुनियादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">बुनियादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तालीम</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तालीम</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तराधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनोबा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुनियादी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसपुत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गांधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्दयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाशकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्तिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुदान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातवरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थेपड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुप्तप्राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाठ्यक्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शैक्षिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शहीदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्तिकारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धनवन्तरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगक्रान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तृतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रष्टाचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साभार</span></strong></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दधर्मपाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्यूटीफुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1983, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डब्ल्यू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैनेथरिचमांड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एजुकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंग्लैण्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेलिकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुक्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लंदन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 1945</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरविन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मशती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथमाला।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवेन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्दोलनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली।</span></h5>
</li>
</ul>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्था समाचार</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category> सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1298/divine-brain-programming</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1298/divine-brain-programming</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2020 21:46:33 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/121.jpg"                         length="180644"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>आदर्श विद्यार्थी जीवन सुखमय जीवन का आधार</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वामी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">परमार्थ</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देव</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व्यवस्थापक</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1299/adarsh-vidyarthi-jivan-sukhmay-jivan-ka-adhar"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/281.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेशमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकांक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चूंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकांक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुटाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बबूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदर्शनमात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचर्यकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयमित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदानुकूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रनुकूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखमय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्तिमय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्दमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याविहीना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पशुभि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जितेन्द्रिय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलोलुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनासक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्योपासनाद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राज्ञसेवनात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विगृह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथनात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्भिर्विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रपद्यते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:right;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माण्डूकीशिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-179)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुसेवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राज्ञसेवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वत्सङ्गति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विगृह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विगृह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भाषा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रर्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालक्रम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीतना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपक्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टाङ्गयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निन्दा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तुति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्यास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गम्भीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्नोत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शनै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शनै</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपक्वता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहरायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">शतेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणितायाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्रेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिष्ठति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">शतानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्रेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिष्ठति।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                                                                  (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">याज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-0169)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पक्की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थीगण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उजागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माण्डूकीशिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पदं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथाद्र्धर्चं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवितव्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्नत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अप्राज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राज्ञतां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरिद्भि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सागरो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                                                                    (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माण्डूकीशिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-175)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चकोटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊधर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्रादाम्नातं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सततं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चान्ववेक्षणम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आप्तैस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पाठस्त्रिविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृता।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                                                                          (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माण्डूकीशिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-171)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सहस्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्वेक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुत्पादक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निंदा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तुति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईष्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">झगड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोबाईल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनावश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खेलना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इधर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काटना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शॉपिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सजना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सँवरना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेकअप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिपीलिकाभिश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांसुसञ्चय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलसामथ्र्यमुद्यमस्तत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                                                                (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">याज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-0174</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिपीलिकाएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चींटियां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिमचत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्युत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यमशीलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यानगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यमशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारङ्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याज्ञवल्क्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजनविलम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्यान्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारीनिबन्धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सुदूरमपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रजेद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरुडहंसवत्।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                                                                   (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">याज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-0164)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजनविलम्बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषयक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषयक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरुड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हंस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुशिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालयों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महाविद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलवंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गौरव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गरिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुचलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उछलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उलझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विलासितापूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलासिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधकारमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सुखार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेत्त्यजेद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेत्त्यजेत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सुखार्थिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुखम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                                                                         (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">याज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-0166)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरामतलबी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्योपार्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपस्यासाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपोमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्नशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">विनयावनतस्वान्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धाचारसमन्वित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियदर्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनीत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विनम्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचारसम्पन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिज्ञासु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुरभाषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परोपकारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृतज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वत्र</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अभिवादनशीलस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धोपसेविन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चत्वारि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्धन्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यशो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नम्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुशील</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कीर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्यान्मूर्खसंयोगाद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भयाद्रोगनिपीडनात्।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यासक्त्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानाच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्भिर्विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनश्यति।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                                                                   (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">माण्डूकीशिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-180)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्खसङ्गति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगग्रस्तता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यासक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिमान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबन्धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयासक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुत्सित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृह्णन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चण्डा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तब्धाश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अलसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगिणश्चैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">येषां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसृतं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                                                (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">याज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-0163)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">01]   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चण्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोधी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उलझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">02]   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्तब्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ढीठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">/</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अकड़ू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुराग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">03]   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनोपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> , </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">04]   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रसित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">05]   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुमसुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/291.jpg" alt="29"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञानता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अविवेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संलिप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">कामं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोधं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोभं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृङ्गारकौतुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">अतिनिद्राऽतिसेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह्यष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्जयेत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">01]   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">02]   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">03]   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लालसा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">04]   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोलुपता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">05]   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंगार।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">06]   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आमोद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमोद।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">07]   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हँसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मजाक।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">08]   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबन्धकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कत्र्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरणागति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदानुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितेन्द्रियता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ददाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनयम्</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरितार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>‘</strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमुक्तये।</span>’</strong></span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category> सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1299/adarsh-vidyarthi-jivan-sukhmay-jivan-ka-adhar</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1299/adarsh-vidyarthi-jivan-sukhmay-jivan-ka-adhar</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2020 21:45:41 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/281.jpg"                         length="110925"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>हिंदी भाषा नहीं भावों की अभिव्यक्ति</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वंदना</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बरनवाल</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राज्य</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span><span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महिला</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समिति</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उ</span><span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">.</span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्र</span><span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. (</span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मध्य</span><span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">)</span></span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1300/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%82-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/431.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#E20C6D;border-color:#E20C6D;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(226,12,109);">
<h5><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>किसी भी भाषा का और वो भी मातृभाषा का अलग से कोई दिन तो हो ही नहीं सकता क्योंकि भाषा तो चौबीसों घंटे हमारी अस्मिता और अस्तित्व दोनों का अनिवार्य अंग है। भाषा का कार्य संस्कृति को जीवित रखना है और इसे अगली पीढ़ी तक ले जाना है। </strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संप्रेषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मविश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मददगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्मिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुरंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सटीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहनावा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2011 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनगणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 41.03 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 75 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 75 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकरीबन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 80 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पठन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदारिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नंबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इरादों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनाव</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैक्स</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">, ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रिड</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनिर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वोकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फॉर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकल</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिलहाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रभाषा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुच्छेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 343 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजभाषा</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बावजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफसोसजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रशासित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 21 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 22 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 22 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">असमिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओडिय़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डोगरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उर्दू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कश्मीरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुजराती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तमिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मणिपुरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिन्धी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्नड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोंकणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बंगाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाबी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोड़ो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नेपाली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मराठी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलयालम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैथिलि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संथाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलुगु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधानसभाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुमत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 22 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1947 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सवाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुँह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुलामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाएं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुद्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूँकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकेगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवनागरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिकारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 14 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सितंबर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1949 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राज्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रर्दशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बहरहाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1955 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 344 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1956 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिफारिशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1957 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसदीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1965 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तद्नुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1963 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिनियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1976 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामकाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1976 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माथे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिलक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सका।</span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#E20C6D;border-color:#E20C6D;" border="1"><colgroup><col style="width:100%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(226,12,109);">
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/811.jpg" alt="81"></img></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong>हिंदी में संभावनाएँ तो अथाह हैं बस शर्त यही है कि अन्य मुद्दों की तरह ही इसे भी मजबूत इरादों के साथ ‘एक देश एक विधान’, ‘एक देश एक चुनाव’, ‘वन नेशन वन टैक्स’, ‘वन नेशन वन ग्रिड’ के तर्ज पर राष्ट्रीय स्तर ‘एक देश एक भाषा’ </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong> जैसे नारे के साथ खड़ा कर दिया जाये और साथ ही लोगों को यह समझाया जाये कि ‘आत्मनिर्भर भारत’ के लिए हिंदी भाषा को राष्ट्रीय स्तर पर अपनाया जाना कितना आवश्यक है। </strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेमियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1975 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागपुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दीे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेेलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मलेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 30 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 122 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2006 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जनवरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वभर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैसाखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकप्रियता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्टरनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खपत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करीब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 94 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्गज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पनियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुभाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीडिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेटफार्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फेसबुक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ट्विटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनपुट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिपिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सॉफ्टवेयर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मार्टफोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एप्लीकेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्गज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वॉइस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिजल्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टैब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रांसलेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असिस्टेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंटरनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगकर्ताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केपीएमजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2021 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्टरनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संशय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंप्यूटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोबाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुश्किलें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनिकोड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोडिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंप्यूटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोबाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंप्यूटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोसॉफ्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूगल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनपुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइपिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाटरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैड</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्मीदें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविधता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्राटेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शख्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वार्तालाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असहज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभकामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपचारिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बगैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिवस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्यकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतेन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिश्चन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">बिनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूढ़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूढ़।</span></span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category> सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1300/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%82-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1300/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%82-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2020 21:44:24 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/431.jpg"                         length="238256"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि गुरुकुलम् की संकल्पना एक संन्यासी की दृष्टि में</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साध्वी</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">देववाणी</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कन्या</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1301/patanjali-gurukulam-ki-sankalpana-ek-sanyasi-ki-drishti-me"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/291.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपान्तरण।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आखिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्मता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपान्तरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपान्तरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपान्तरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरुकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तल्लीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिविरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसमुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबोधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैलियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगाएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूंढना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वविदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैकाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आघात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनभिज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यक्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपान्तरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिपक्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपान्तरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डालते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याभ्यास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रताभ्यास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारित्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्येय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्धेश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्तकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तरदायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौबीसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिष्ठित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैयक्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारित्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महामानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुशलताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गतिविधियां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बोझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनावपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबरदस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुजनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्त्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विचारें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बालकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयत्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भवत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिरला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्सान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्ची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढालना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रास्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतंकवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महापुरुष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्सान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदांगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्रविद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीतिशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थशास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईमानदार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉन्वेंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कूलों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सफोर्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैंब्रिज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हार्वर्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैसाचुसेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थसिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसायिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रामाणिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चरित्रवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरूआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">500 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">1000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेतृत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैयार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category> सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1301/patanjali-gurukulam-ki-sankalpana-ek-sanyasi-ki-drishti-me</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1301/patanjali-gurukulam-ki-sankalpana-ek-sanyasi-ki-drishti-me</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2020 21:43:02 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/291.jpg"                         length="184716"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मनुष्य के नव-निर्माण का आधार हमारे वैदिक संस्कार</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्रीकान्त</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1302/manushya-ke-navnirman-ka-adhar-hamare-vaidic-sanskar"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/vaidic.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौगात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वांछित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमताओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग्याताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसज्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैर्सिर्गक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतम</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मेन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगाध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चलना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्वदर्शी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाऐ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्फुल्ल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोकोपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनयापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोपरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">करणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्प्रवृत्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्भाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्धेश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अशुभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनदेखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">16 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोलह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Human Engineering </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्यत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार्यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणाधानेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्याद्दोषाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयनेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>‘</strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणान्तराधानमुच्यते</span>’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तडक़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाबद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुरंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोदना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपेक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योजना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकाचौंध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ोत्तरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मान्तरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुयोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असाधारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयस्कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समारोहपूर्वक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढग़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समारोह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौगंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थामकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौगंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरर्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढग़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरर्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हानिकारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोवैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मोनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसंस्कारिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपान्तरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नारायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्शों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्थापना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुमीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रगुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चितगुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहीखाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उलझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिमट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मान्तरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हटाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दीक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पठन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाठन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पे्ररणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुषार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमन्त्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बदलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">heredity</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">environment </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनीत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदौलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्धियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्टताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वांछित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिवार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रृंखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">16 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तेष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बतलायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपान्तरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयासरत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category> सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1302/manushya-ke-navnirman-ka-adhar-hamare-vaidic-sanskar</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1302/manushya-ke-navnirman-ka-adhar-hamare-vaidic-sanskar</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2020 21:41:54 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/vaidic.jpg"                         length="104056"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>आत्म कल्याण प्रवाह</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ब्र</span><span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नरेश</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span><span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैदिक</span><span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुरुकुलम्</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1303/aatm-kalyan-ka-prawah"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-06/681.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#E67E23;border-color:#E67E23;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(230,126,35);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ताभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकर्ताभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परमपिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकम्पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकम्पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">कबहुँक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देही।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिनु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनेही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                                    (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रामचरितमानस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-7.44.6)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चौरासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरायुज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्भिज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्षादि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वेदज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पसीना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्दगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्मान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यता।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मानुषे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तितम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तपोमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात्सल्यमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतमाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमपिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलौकिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोस्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसीदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">हरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीन्हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिबुध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्लभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोहि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीन्हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">हरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीन्हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">...</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विनय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोमणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसीदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिरस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईर्ष्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मीयता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचतत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">छिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गगन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीरा।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिअधम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रामचरितमानस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- 4.11.4)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निन्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्हार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खरीदने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निन्दा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्हार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनूठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरोहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोलुपता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टेलीफोन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यालय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामग्री</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दफ्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईमानदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानेगें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखभोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईमानदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाएंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईमानदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संम्पर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाधीनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्राज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कबीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कबीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चदरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तादात्म्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कबीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हममें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चदरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढ़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कबीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्तान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गृहस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुलमिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोक्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झूलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षीभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाभाव।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कबीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कबीरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ताभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकर्ताभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कबीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेचें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कबीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भक्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेमपाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुकाराम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकनाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नामदेव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाविष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभुमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढऩा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कबीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढ़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चदरिया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ताभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ़ंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वापस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोलुपता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धब्बा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोहि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावा।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">मोहि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कपट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छिद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावा।।</span> </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रामचरितमानस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- 5.44.5)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखपूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथाकथित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाड़ीवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रैक्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानश्रुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाड़ीवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतरेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्लेख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्मज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विख्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वामित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">वासांसि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्णानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नवानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृह्णन्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नरो</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऽ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पराणि।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीराणि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीर्णान्यन्यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देही।।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- 2.22)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनावृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाएँगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचयिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढक़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोजते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परायण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">याद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्धे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तरमौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रश्मियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गृह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पधारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आऊँगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरीबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँटनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपूर्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कामात्क्रोधोऽभिजायते</span>’ </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीवाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुटाते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हूँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीतता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तबले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थाप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घुँघरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आवाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोढ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तड़प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आऊँगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हँू।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाओगी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मत्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मत्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्ताभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकर्ताभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोलुपता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पसन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चलें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजावट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परतन्त्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चाताप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंगार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुगन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संन्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सान्निध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मबोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृपा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2020</category>
                                            <category> सितम्बर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1303/aatm-kalyan-ka-prawah</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/1303/aatm-kalyan-ka-prawah</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Sep 2020 21:39:40 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-06/681.jpg"                         length="251326"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        