<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/27/january" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>जनवरी - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/category/27/rss</link>
                <description>जनवरी RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>परम पूज्य योग-ऋषि श्रद्धेय स्वामी जी महाराज की शाश्वत प्रज्ञा से निःसृत शाश्वत सत्य... </title>
                                    <description><![CDATA[<h4 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">लक्ष्य बड़ा चुनें</span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन में सदा बड़ा ध्येय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्तव्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन या कत्र्तव्य बड़ा या महान् ही रखना चाहिए। छोटे उद्देश्यों के लिए जीना जीवन का अनादर या तिरस्कार है। मैंने धार्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक </span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सैद्धान्तिक व वैश्विक रूप से एक बहुत बड़ा गोल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टार्गेट या परपज़ सैट किया हुआ है। मेरा लक्ष्य सभी दिशाओं से अपने देश को समर्थ बनाते हुए भारत को विश्व की महाशक्ति बनाना है। इस लक्ष्य प्राप्ति हेतु मुझे १८ घंटा प्रचंड पुरुषार्थ करके उससे अर्जित अर्थ को परमार्थ में लगाते हुए एक समर्थ</span>, </h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/53/shashwat-pragya"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/swamiji.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">लक्ष्य बड़ा चुनें</span></strong></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन में सदा बड़ा ध्येय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्तव्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन या कत्र्तव्य बड़ा या महान् ही रखना चाहिए। छोटे उद्देश्यों के लिए जीना जीवन का अनादर या तिरस्कार है। मैंने धार्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनैतिक </span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सैद्धान्तिक व वैश्विक रूप से एक बहुत बड़ा गोल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टार्गेट या परपज़ सैट किया हुआ है। मेरा लक्ष्य सभी दिशाओं से अपने देश को समर्थ बनाते हुए भारत को विश्व की महाशक्ति बनाना है। इस लक्ष्य प्राप्ति हेतु मुझे १८ घंटा प्रचंड पुरुषार्थ करके उससे अर्जित अर्थ को परमार्थ में लगाते हुए एक समर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध व संस्कारवान् भारत का निर्माण करना है यद्यपि यह लक्ष्य कठिन है लेकिन असंभव नहीं। मेरी तरह सोचने वाले करोड़ों देशवासी इस ध्येय में मेरे साथ खड़े होंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं और हम सब मिलकर इस गन्तव्य तक अवश्य पहुँचेंगे।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग क्रान्ति का दूसरा चरण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फरवरी के अन्त से कम से कम १/२ वर्ष निरन्तरता के साथ योगायुर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी के साथ-साथ देश में स्वदेशी चिकित्सा की प्रतिष्ठा हेतु पतंजलि वैलनेस तथा भारतीय शिक्षा व्यवस्था की प्रतिष्ठापना हेतु भारतीय शिक्षा बोर्ड की राष्ट्रव्यापी मुहिम चलायेंगे और लक्ष्य होगा एक लाख से प्रारम्भ करके ५ लाख विद्यालयों को क्च.स्.क्च के साथ एफिलियेट सम्बद्ध करके देश में दिव्य व्यक्तित्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य चरित्र व दिव्य नेतृत्व देने वाले युवाओं व नौजवानों की अजेय शक्ति खड़ी करना। इस उद्देश्य हेतु मुझे एक-एक राज्य में बहुत बड़े लाखों की संख्या वाले बड़े आयोजन करना है। प्रात: योग होगा तथा सायंकाल बहुत बड़े स्तर के कार्यक्रम होंगे। एक दिन शिक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक दिन संगीत व एक दिन सामूहिक दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य एवं आध्यात्म पर आधारित पर आधारित सनातन संस्कृति और गौरवानुभूति के लिए समर्पित रहेगा। इसकी पूरी रूप रेखा अगले शाश्वत प्रज्ञा में बतायेंगे।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन धर्म हेतु आवाहन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं सभी देशवासियों से जो स्वयं को रामकृष्ण व ऋषि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकाओं या महान् पूर्वजों की संतान मानते हैं उन सबसे करबद्ध विनम्र प्रार्थना करता हँू कि आप एक से दो घंटा प्रतिदिन योग कक्षा चलाने हेतु समय अवश्य दें। मात्र इस एक कार्य से राष्ट्र ही नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे विश्व में योग एवं सनातन धर्म को बहुत बड़ी प्रतिष्ठा मिलेगी व आपको अनन्त पुण्य मिलेगा व विश्व का कल्याण होगा।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-08/jan-2023-1.jpg" alt="jan 2023 1" width="730" height="1054"></img></span></p>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2024-08/jan-2023-2.jpg" alt="jan 2023 2" width="729" height="1083"></img></span></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>शाश्वत प्रज्ञा</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/53/shashwat-pragya</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/53/shashwat-pragya</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:59:58 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/swamiji.jpg"                         length="147671"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि की 28 वर्षों की अनवरत साधना</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    </span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#eccafa;border-color:#ECCAFA;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(236,202,250);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी साइंस ने सदैव आयुर्वेद को </span><span lang="hi" xml:lang="hi">'</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम-हकीम'</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का नाम दिया। हमेशा हमारी प्राचीन चिकित्सा पद्धति का उपहास उड़ाया है। वह आयुर्वेद की दवाओं को चूरण</span><span lang="hi" xml:lang="hi">  कहकर सम्बोधित करते हैं। ऐसा सिर्फ इसलिए था क्योंकि आयुर्वेद दवाईयों पर कोई अनुसंधान नहीं होते थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मगर आयुर्वेद पर अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर अनुसंधान हेतु पतंजलि अनुसंधान संस्थान (पीआरआई) की स्थापना की गई।    - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य बालकृष्ण</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक परम्परा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि ज्ञान परम्परा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देव संस्कृति परम्पराएँ इत्यादि करीब </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">200</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करोड़ वर्षों से यह परम्पराएँ अक्षुण रही हैं जिसे गौरव दिलवाने के लिए दिव्य योग मंदिर ट्रस्ट की स्थापना की गई। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जनवरी </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1995</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/31/patanjali-ki-28-varshon-ki-anvarat-sadhana"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/balkrishna1_1473857734.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  </span></h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#eccafa;border-color:#ECCAFA;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(236,202,250);">
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी साइंस ने सदैव आयुर्वेद को </span><span lang="hi" xml:lang="hi">'</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम-हकीम'</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का नाम दिया। हमेशा हमारी प्राचीन चिकित्सा पद्धति का उपहास उड़ाया है। वह आयुर्वेद की दवाओं को चूरण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कहकर सम्बोधित करते हैं। ऐसा सिर्फ इसलिए था क्योंकि आयुर्वेद दवाईयों पर कोई अनुसंधान नहीं होते थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मगर आयुर्वेद पर अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर अनुसंधान हेतु पतंजलि अनुसंधान संस्थान (पीआरआई) की स्थापना की गई।    - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य बालकृष्ण</span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक परम्परा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषि ज्ञान परम्परा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देव संस्कृति परम्पराएँ इत्यादि करीब </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">200</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करोड़ वर्षों से यह परम्पराएँ अक्षुण रही हैं जिसे गौरव दिलवाने के लिए दिव्य योग मंदिर ट्रस्ट की स्थापना की गई। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जनवरी </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1995</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का वह दिव्य दिन था जब कनखल के कृपालु बाग आश्रम में इसकी विधिवत रूप से स्थापना की गई थी। जहाँ साधनों की अत्यन्त न्यूनता थी फिर भी पूज्य शंकर देव महाराज जी ने सवा एकड़ जमीन दिव्य योग मंदिर ट्रस्ट को दान में दी। उस समय के सर्किल रेट के अनुसार इसका रजिस्ट्रेशन होना था इतने पैसे भी हमारे पास नहीं हुआ करते थे बाहर से उधार लेकर इस ट्रस्ट की स्थापना की ट्रस्ट तो रजिस्टर हो गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु इस ट्रस्ट को चलाने के लिए पैसे कहाँ से आये बस यही सोच हर पल कठोर पुरुषार्थ करने के लिए प्रेरित करती रहती थी। चूंकि उस समय का जीवन हमारा पूर्णत: भिक्षावृत्ति पर आधारित होता था इसलिए कभी अर्थ का संचय करने की सोची नहीं थी। शहर में न कोई परिचित न कोई जान-पहचान वाला था। दूसरी तरफ जो आश्रम था उसमें किसी भी प्रकार की कोई शिष्य परम्परा भी नहीं थी। उस छोटे से आश्रम  में लगभग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के करीब किराएदार रहते थे जोकि किराये के नाम पर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10-20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रुपये किराया दिया करते थे। कुल मिलाकर के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">100-200</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रुपये की स्थायी आमदनी हुआ करती थी और खर्चा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10-15</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार रुपये मासिक का होता था क्योंकि आश्रम में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10-15 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मचारी रह कर शिक्षा-दीक्षा ले रहे थे उनका खाना पीना इत्यादि सभी आश्रम की जिम्मेदारी थी उसी प्रकार </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5-10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गौ-मातायें थी उनकी सेवा करना हमारा ही कर्तव्य था। इसी आश्रम में हमने औषधालय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञशाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद्यशाला एवं योगशाला का निर्माण भी करवाया हुआ था यह सभी साधनो के अभाव में भी निरंतर चल रहे थे। पूज्य स्वामी जी  महाराज के  मार्गदर्शन व दिव्य नेतृत्व के कारण धीरे-धीरे लोग हमें पहचानने लगे।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य स्वामी जी महाराज ने योग को आधार बनाया</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> </strong></span>-</span></h4>
<ul style="text-align:justify;">
<li>
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">"योग चिकित्सा पद्धति साधना पद्धति एवं जीवन पद्धति से लेकर के विश्व के सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि व शन्ति का आधार बन रही थी। आज भी पूज्य स्वामी जी बार-बार कहते है कि मेरे जीवन का सबसे बड़ा सपना व संकल्प है कि देश व दुनिया का हर एक व्यक्ति भोर में उठकर सबसे पहले योग करे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके बाद कर्मयोग करे तो दुनिया की सभी समस्याओं का सहजता से समाधान किया जा सकता है।"</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">देश में समाज में कोई भी क्रान्ति एक दिन में नहीं आ जाती उसके लिये बहुत बड़े पुरुषार्थ की अपेक्षा होती है। पूज्य स्वामी जी ने सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1993</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में कनखल में गंगा किनारे मात्र दो लोगों को योग साधना का प्रशिक्षण दिया था। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे-धीरे पूज्य स्वामी जी से योग सीखने वालों की संख्या बढऩे लगी। अब पूज्य स्वामी जी योग शिविर भी लगाने लगे थे। सबसे पहला योग शिविर पूज्य स्वामी जी ने गुजरात में श्री जीवराज भाई पटेल के आग्रह पर सूरत में लगाया था इस शिविर में सभी प्रकार का सहयोग श्री जीवराज भाई पटेल कर रहे थे सार्वजनिक तौर पर पहली बार </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1993</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में स्पोर्टस क्लब वराछा रोड़ सूरत में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">9</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन के योग साधना एवं योग चिकित्सा शिविरों का विधिवत् प्रारम्भ हुआ। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">100-200</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लोगों से शुरू हुआ योग यात्रा का यह सफर कब हजारों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों में बदलता चला गया विश्व इतिहास में पहली बार गुफा एवं ग्रंथों से योग को बाहर निकाला गया आज योग को लाखों लोग मैदान में खड़े हो कर रहे थे। लोगों की जीवन पद्धति का हिस्सा बनता जा रहा था योग। धीरे-धीरे योग का व्यापक स्वरूप विश्व के सामने आ रहा था। योग चिकित्सा पद्धति साधना पद्धति एवं जीवन पद्धति से लेकर के विश्व के सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्धि व शन्ति का आधार बन रही थी। आज भी पूज्य स्वामी जी बार-बार कहते है कि मेरे जीवन का सबसे बड़ा सपना व संकल्प है कि देश व दुनिया का हर एक व्यक्ति भोर में उठकर सबसे पहले योग करे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके बाद कर्मयोग करे तो दुनिया की सभी समस्याओं का सहजता से समाधान किया जा सकता है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ की स्थापना सेवा का आधार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक वह समय भी आ गया जब हजारों लोग स्वास्थ्य लाभ की कामना के लिए हरिद्वार पहुँचने लगे और कनखल के आश्रम में स्थान कम पडऩे लगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो बहुत विचार-विमर्श के बाद हरिद्वार से पहले राष्ट्रीय राजमार्ग पर पतंजलि योगपीठ की स्थापना का संकल्प लिया गया। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2000</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की बात है जब योगपीठ का निर्माण प्रारंभ हुआ तब भी न्यूनतम संसाधनों से हमने योगपीठ का निर्माण कार्य करना प्रारंभ किया। आज हरिद्वार से लेकर मोदीनगर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रांची</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोलकाता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुवाहटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषिकेश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देवप्रयाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">काठमाण्डु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कॉटलैण्ड एवं हयूस्टन आदि स्थानों पर पतंजलि योगपीठ की बड़ी-बड़ी संस्थाएं अपनी सेवा दे रही है। सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2006</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वह साल था जब पतंजलि योगपीठ का प्रथम चरण का कार्य सम्पन्न हुआ था और इसके बाद से इसका राष्ट्र व विश्वव्यापी सेवा विस्तार निरन्तर गतिमान हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग को आधार बनाकर राष्ट्रधर्म की सेवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य योग मंदिर की स्थापना के साथ ही दिव्य फार्मेसी का भी पंजीकरण कराया गया। अत्यंत अल्प संसाधनों में भी साधना एवं साध्य हमारे सम्मुख सदा बना रहता था। जब हाथों से खरल में दवाओं को घोटना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इमामदस्ते में दवाओं को कूटना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर हाथों से कूटी हुई दवाओं की पुडिय़ा बनाना इन दवा युक्त पुडिय़ाओं को रोगियों को देना तथा उस समय जब हम च्यवनप्राश बनाते थे उसकी भी अपनी एक कहानी थी क्योंकि च्यवनप्राश बनाने के लिए हमारे पास इतना बड़ा पतीला नहीं हुआ करता था उस पतीले को हम किराये पर लाया करते थे तब भट्टी  पर च्यवनप्राश को बनाया जाता था। धीरे-धीरे आयुर्वेदिक दवाओं की मांग बढऩे लगी और च्यवनप्राश भी बहुत बिकने लगा तब हमने चारों तरफ से उधार लेकर इंड्स्ट्रियल एरिया में ए-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फिर पतंजलि फूड पार्क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य फार्मेसी का सर्वश्रेष्ठ औषध निर्माण एवं अनुसंधान का दिव्य प्रकल्प संचारित किया।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वदेशी को आधार बनाकर किया पतंजलि उत्पादों का निर्माण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक समय था जब बहुराष्ट्रीय कम्पनियों का कब्जा हमारी मानसिकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प हमारे क्रिया-कलापों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार-विहार आदि सब में देखने को मिलता था। भारत में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5000</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विदेशी कम्पनियां व्यापार कर रही है जो सुबह से शाम तक एक झूठ को </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">100</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बार बोलती है फिर उस झूठ को सच साबित कर अपने उत्पादों को बेचती है इन उत्पादों को बेचने का सबसे बड़ा आधार विज्ञापन होते है इन विज्ञापन की चकाचौंध से प्रेरित होकर आम हिन्दुस्तानी स्वेच्छा से वह उत्पाद खरीद लेता हैं। पतंजलि एकमात्र वह नाम है जिसने स्वदेशी को आधार बनाकर इन विदेशी कम्पनियों की आर्थिक एवं सांस्कृतिक लूट व गुलामी से भारत को मुक्ति दिलाकर आर्थिक आजादी दिलवाने का कार्य किया है। आज पतंजलि के उत्पाद खाने-पीने के साथ-साथ खेती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिधान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य इत्यादि सभी क्षेत्रो में पाये जा सकते हैं। इन उत्पादों से प्राप्त अर्थ को परमार्थ के कार्यो में लगाया जाता है। पतंजलि आयुर्वेद आज एफ.एम.सी.जी. सेक्टर में देश का सबसे बड़ा ब्रांड है। आज पतंजलि हरिद्वार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आसाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर प्रदेश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महारष्ट्र एवं देश के विभिन्न भागों में छोटी-बड़ी लगभग 50 यूनिट लगाकर उत्पादन कर रही है। साथ ही आयुर्वेद के लाभ के साथ विदेशी कम्पनियों से उत्तम व सस्ते फूड एवं नॉन-फूड के सैकड़ों गुणवत्तायुक्त उत्पाद  तैयार किए जाते हैं। आज पतंजलि के उत्पाद करोड़ों भारतीयों की पहली पसंद बन चुके हैं। आज भारतवासी स्वदेशी उत्पादों को बहुत मानते हैं और अपने घरों में जगह भी दे रहे हैं। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद को आधार बनाकर पतंजलि चिकित्सालयों की स्थापना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आज बड़े-बड़े हॉस्पिटल चन्द पैसों के लालच में आकर चिकित्सा व्यवस्था को एक व्यापार बनाकर काम कर रहे हैं। रोगी चिकित्सकों के मायाजाल में एक बार फंसता है तो फंसकर ही रह जाता है। ऐलोपैथिक दवाओं के दुष्प्रभाव से मानवता को मुक्त करवाने के लिए देशभर में लगभग 4 हजार से अधिक पतंजलि चिकित्सालय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य केन्द्र व पतंजलि आयुर्वेद हॉस्पिटल की स्थापना की गई जहाँ पर आयुर्वेद पद्धति से विश्व की विशालतम ओ.पी.डी. की व्यवस्था है जहाँ रोगियों को पंचकर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म व आयुर्वेदिक उपचार के साथ-साथ आदर्श जीवनचर्या में रखकर पथ्य-अपथ्य का विशेष ध्यान रखा जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/yog-&amp;-prakirtik.png" alt="yog-&amp;-prakirtik"></img></h5>
<h4><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक चिकित्सा को आधार बनाकर योगग्राम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निरामयम् व पतंजलि वैलनेस मानव सेवा के लिए समर्पित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष 2007 में योगग्राम का निर्माण किया गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ पर एलोपैथिक दवाओं के दुष्प्रभाव से पीडि़त रोगी साध्य-असाध्य रोगों व दवा माफियाओं के हाथों अपना सर्वत्र लुटा देने के बाद यहाँ पर आया करते थे। उसके बाद विश्वस्तरीय सुविधाओं के साथ निरामयम् की स्थापना की गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो लोकोपचार हेतु समर्पित किया गया। आज पतंजलि वेलनेस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम में एवं निरामयम् में प्राकृतिक चिकित्सा के माध्यम से उपचार किया जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो विश्व के सबसे बृहत्त एवं श्रेष्ठतम संस्थानों में एक हैं। सबसे बड़ी स्वास्थ्य साधकों/रोगियों की एक साथ आवास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग साधनों एवं एकांतवास की श्रेष्ठतम व्यवस्था है। लाखों लोगों के असाध्य रोग यहाँ से दूर हो चुके हैं एवं प्रकृति से प्यार करने वाले लोग यहाँ पर बिना किसी रोग के भी तन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन व आत्मा की शुद्धिकरण हेतु यहाँ आते हैं। पंचकर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">षटकर्म सहित सैकड़ों प्रकार की चिकित्सा विधाओं की यहाँ सुन्दर व आदर्श व्यवस्था है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद अनुसंधान को आधार बनाकर पतंजलि रिसर्च इंस्टीट्यूट की स्थापना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<ul style="text-align:justify;">
<li>
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद पर नित नये अनुसंधान कर पतंजलि अनुसंधान संस्थान ने भारत की प्राचीन विरासत को संजोने का कार्य किया है। पतंजलि ने कोरोना काल में जब संम्पूर्ण विश्व में हाहाकार मचा हुआ था तब कोरोनिल किट बनाकर लाखों-करोड़ों लोगों के प्राणों की रक्षा की थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ मॉडल साइन्स हार चुकी थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब भारत की प्राचीन विधा आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति से लोगों के प्राणों को बचाया गया। आज पतंजलि लिथोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ानिल गोल्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरोग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी.पी. ग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि गोल्ड जैसी चमत्कारी गुणों से युक्त आयुवैदिक औषधियों का निर्माणकर जनमानस में संजीवनी देने का कार्य कर रही है। </span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी साइंस ने सदैव आयुर्वेद को </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम-हकीम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का नाम दिया। हमेशा हमारी प्राचीन चिकित्सा पद्धति का उपहास उड़ाया है। वह आयुर्वेद की दवाओं को चूरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चटनी कहकर सम्बोधित करते हैं। ऐसा सिर्फ इसलिए था क्योंकि आयुर्वेद दवाईयों पर कोई अनुसंधान नहीं होते थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मगर आयुर्वेद पर अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर अनुसंधान हेतु पतंजलि अनुसंधान संस्थान (पीआरआई) की स्थापना की गई। जिसका उद्घाटन भी देश के यशस्वी प्रधानमंत्री श्री नरेन्द्र मोदी जी के द्वारा किया गया। पीआरआई एवं पतंजलि रिसर्च फाउण्डेशन के माध्यम से यहाँ पर विश्वस्तरीय अनुसंधान का कार्य चल रहा है। विश्व में पहली बार एनिमल ट्रायल से लेकर ह्यूमन ट्रायल तक इस लैब में किया गया ताकि एविडेंस बेस्ड मेडिसिन की खोज की जा सके। पतंजलि अनुसंधान में 500 वैज्ञानिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">1000 हजार से अधिक आयुर्वेद डॉक्टर्स व स्कॉलर्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों शिक्षाविद् आचार्य एवं विद्वान संन्यासियों की बहुत बड़ी भूमिका है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद पर नित नये अनुसंधान कर पतंजलि अनुसंधान संस्थान ने भारत की प्राचीन विरासत को संजोने का कार्य किया है। पतंजलि ने कोरोना काल में जब संम्पूर्ण विश्व में हाहाकार मचा हुआ था तब कोरोनिल किट बनाकर लाखों-करोड़ों लोगों के प्राणों की रक्षा की थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ मॉडल साइन्स हार चुकी थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब भारत की प्राचीन विधा आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति से लोगों के प्राणों को बचाया गया। आज पतंजलि लिथोम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ानिल गोल्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरोग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी.पी. ग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासारि गोल्ड जैसी चमत्कारी गुणों से युक्त आयुवैदिक औषधियों का निर्माणकर जनमानस में संजीवनी देने का कार्य कर रही है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि ने पूरे प्रमाण व तथ्यों के आधार पर आयुर्वेदिक कोरोनिल को औषधि के रूप में प्रस्तुत किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके प्रयोग से भारत में कोरोना का उतना प्रभाव नहीं हुआ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जितना विश्व के कई विकसित देशों में यह देखने को मिला। पतंजलि के अनुसंधान की सराहना आज पूरा विश्व कर रहा है वहीं हाशिये की कगार पर आ चुके आयुर्वेद पद्धति को पतंजलि ने नया जीवनदान दिया है। पतंजलि अनुसंधान संस्थान के अब तक सैकड़ों अनुसंधानपरक रिसर्च पेपर्स इंटरनेशनल जर्नल्स में प्रकाशित हो चुके हैं तथा पतंजलि अनुसंधान संस्थान का नाम विश्व के 2 प्रतिशत सर्वश्रेष्ठ व प्रामाणिक अनुसंधान संस्थानों में शामिल किया गया है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा को आधार बनाकर पतंजलि ने शिक्षा के क्षेत्र में क्रान्ति की नींव को रखा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम वैदिक शिक्षा के साथ श्रेष्ठतम आधुनिक शिक्षा-दीक्षा एवं संस्कार देकर विश्व के श्रेष्ठतम नागरिक तैयार करना पतंजलि योगपीठ व पूज्य स्वामी जी महाराज का लक्ष्य हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष 2006 में पतंजलि विश्वविद्यालय की नींव को रखा गया था। फिर पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज तथा वैदिक गुरुकुलम् की स्थापना की। फिर मोदी जी के कर-कमलों से आचार्यकुलम् की स्थापना की गई। यह वह समय था जब योग क्रान्ति के बाद शिक्षा के क्षेत्र में ऐतिहासिक क्रान्ति की आधारशिला को रखा जा रहा था।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल में भी भारत जब ज्ञानशक्ति में सर्वोपरि था तब विश्वगुरु या विश्व की महाशक्ति था। आज देश में सभी क्षेत्रों में एक सात्विक नेतृत्व तैयार हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह हमारा संकल्प है। और इसे हम पतंजलि विश्वविद्यालय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यकुलम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक गुरुकुलम् के माध्यम से पूरा करना चाहते हैं। यहाँ पर शिक्षा का भारतीयकरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकिकरण एवं वैज्ञानिकिकरण का कार्य संपादित किया जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/grukl.jpg" alt="grukl"></img></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय शिक्षा बोर्ड पूज्य स्वामी जी का स्वप्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज का यह स्वप्न था कि लॉर्ड मैकाले द्वारा स्थापित शिक्षा तन्त्र के स्थान पर भारतीय शिक्षा तन्त्र की प्रतिष्ठा करके श्रेष्ठतम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक शिक्षा एवं श्रेष्ठतम् आधुनिक शिक्षा-दीक्षा के साथ 21वीं सदी की नई शिक्षा क्रान्ति को हम एक बहुत बड़े आंदोलन के रूप में लेकर चल रहे हैं। 3 अगस्त 2022 का यह वही दिन था जब भारत सरकार ने भारतीय शिक्षा बोर्ड के गठन की विधिवत् रूप से घोषणा कर दी थी। बोर्ड के गठन होने के उपरान्त पाठ्यक्रम के निर्माण का कार्य बहुत बड़े रूप से आगे बढ़ रहा है। इसके बाद नये एवं पुराने विद्यालयों को देश भर में इस बोर्ड से मान्यता (एफिलेशन) देकर उन विद्यालयों में एक आदर्श शिक्षा-दीक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार एवं आदर्श शिक्षकों के साथ ही श्रेष्ठ वातावरण उपलब्ध कराकर एक आदर्श शिक्षा व्यवस्था की प्रतिष्ठा को स्थापित करेंगा भारतीय शिक्षा बोर्ड।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>सम्पादकीय</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/31/patanjali-ki-28-varshon-ki-anvarat-sadhana</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/31/patanjali-ki-28-varshon-ki-anvarat-sadhana</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:55:19 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/balkrishna1_1473857734.jpg"                         length="1065355"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मॉडर्न मेडिकल साइंस में आयुर्वेद की स्वीकार्यता</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:justify;">  </h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#BA372A;border-color:#BA372A;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(186,55,42);"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" style="font-size:15pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पूज्य स्वामी जी तथा पूज्य आचार्य जी ने आयुर्वेदिक औषधियों को मॉडर्न मेडिसिन सिस्टम के आधार पर एविडेंस बेस्ड मेडिसिन के रूप में स्थापित किया :  प्रो. वॉय. के. गुप्ता</span></strong></span></td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हाल ही में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि अनुसंधान संस्थान के तत्वाधान में आधुनिक चिकित्सा तथा आयुर्वेद के अंतर को पाटने के लिए एकीकृत दृष्टिकोण रखते हुए एक मंच पर चर्चा हुई जिसमें देश के प्रतिष्ठित हॉस्पिटल व संस्थानों के डॉक्टर्स व वैज्ञानिकों ने भाग लिया। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">                    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन में ए.आई.आई.एम.एस. (</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">AIIMS</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) भोपाल व जम्मू के अध्यक्ष प्रो. वॉय.के. गुप्ता ने कहा कि हमारा आयुर्वेद बहुत प्राचीन है। यह ऐसा विज्ञान है जिसको हमने</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/35/modern-medical-science-me-ayurved-ki-swikaryata"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/pro.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#BA372A;border-color:#BA372A;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(186,55,42);"><span style="color:rgb(255,255,255);"><strong><span lang="hi" style="font-size:15pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पूज्य स्वामी जी तथा पूज्य आचार्य जी ने आयुर्वेदिक औषधियों को मॉडर्न मेडिसिन सिस्टम के आधार पर एविडेंस बेस्ड मेडिसिन के रूप में स्थापित किया :  प्रो. वॉय. के. गुप्ता</span></strong></span></td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हाल ही में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि अनुसंधान संस्थान के तत्वाधान में आधुनिक चिकित्सा तथा आयुर्वेद के अंतर को पाटने के लिए एकीकृत दृष्टिकोण रखते हुए एक मंच पर चर्चा हुई जिसमें देश के प्रतिष्ठित हॉस्पिटल व संस्थानों के डॉक्टर्स व वैज्ञानिकों ने भाग लिया। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">          </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मेलन में ए.आई.आई.एम.एस. (</span><span lang="en-gb" xml:lang="en-gb">AIIMS</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) भोपाल व जम्मू के अध्यक्ष प्रो. वॉय.के. गुप्ता ने कहा कि हमारा आयुर्वेद बहुत प्राचीन है। यह ऐसा विज्ञान है जिसको हमने भुला दिया था। एलोपैथी का सिस्टम बहुत नया है लेकिन उसकी भी अपनी खुबियाँ हैं। डिजनरेटिव बीमारियों की बात करें तो उसमें आयुर्वेद का पलड़ा भारी है लेकिन इमरजेंसी की बात करें तो एलोपैथिक की भी हमें जरूरत पड़ती है। आज हम आधुनिक चिकित्सा तथा आयुर्वेद के अंतर को पाटने के लिए एकत्र हुए हैं। तो हमें यह प्रयास करना चाहिए कि एलोपैथी और आयुर्वेद दोनों को मिलाकर एकीकृत चिकित्सा पद्धति बनाई जाए। इसमें पतंजलि ने बड़ी पहल की है जिसे जल्द ही पूरी दुनिया में स्वीकार्यता मिलेगी। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडर्न मेडिकल साइंस से माना योग-आयुर्वेद का लोहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">            </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो. गुप्ता ने कहा कि हमारा ध्येय सस्ती गुणकारी औषधियों को जनसामान्य तक पहुंचाना तथा उन पर लोगों के भरोसे को कायम करना है। जब हम अनभिज्ञ थे तब हमने मॉडर्न मेडिकल साइंस की तुलना में आयुर्वेद की उपेक्षा की। किंतु अब हम आयुर्वेद के गूढ़ रहस्य को जान चुके हैं। पूज्य स्वामी जी ने स्वास्थ्य को जनसाधारण तक नि:शुल्क पहुंचाने का कार्य किया है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एविडेंस बेस्ड हैं पतंजलि की आयुर्वेदिक दवाएँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">            </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो. गुप्ता ने कहा कि पूज्य स्वामी जी ने हमारी प्राचीन धरोहर योग को देश ही नहीं पूरे विश्व में पहुंचाया है। पूज्य स्वामी जी तथा पूज्य आचार्य जी ने आयुर्वेदिक औषधियों को मॉडर्न मेडिसिन सिस्टम के आधार पर एविडेंस बेस्ड मेडिसिन के रूप में स्थापित किया।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आस्था-विश्वास पर दुनिया कायम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक कहावत है कि विश्वास पर दुनिया कायम। इस बात को पूज्य स्वामी जी महाराज ने चरितार्थ किया है। उन पर लोगों की अटूट आस्था है। साक्ष्य है कि जिस चीज पर हम भरोसा कर लेते हैं उसका असर थोड़ा बहुत अपने आप हो जाता है। उदाहरण के लिए अगर हम ऑल इंडिया मेडिकल इंस्टिट्यूट साइंस में जाते हैं तो हमें लगता है इतनी बड़ी बिल्डिंग इतना बड़ा नाम इतनी मुश्किल से मिलने वाले डॉक्टर और उससे भी मुश्किल से मिलने वाला इन्वेस्टिगेशन। पता नहीं कितना नाम है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो आधी बीमारी तो ठीक हो जाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी उम्मीद से ठीक हो जाती है लेकिन कई बार जब वह धोखा खाता है तो कहता है कि इससे अच्छा तो पतंजलि ही ठीक था। अब स्वामी जी के देखने से ही उम्र कम हो जाती है इसको भी अथॉर्न इफेक्ट ही कहते हैं। पूज्य स्वामी जी से मिलकर ऐसा प्रतीत होता है मानो उम्र </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">15</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष कम हो गई है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम युवा अनुभव करते हैं।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर से आपको जो प्रिसक्रिपशन मिलता है उसके लिए भी डॉक्टर के पास इतना समय नहीं है कि वो अच्छी राइटिंग में लिखे या पेशेंट को इतना ही बताये कि यह दवाई दूध से लेनी है या पानी से लेनी है। सुबह लेनी है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाम में लेनी है या दिन में तीन बार लेनी है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह साल डेढ़ साल तक लगातार लेनी है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके बाद मरीज वहाँ से भटकता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह केमिस्ट की दुकान पर जाता है और कहता है भाई यह प्रिस्क्रिप्शन ठीक लिखा है तो वह कहता है कि हाँ इससे अच्छी दवाई मैं दे देता हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि उसमें उसका प्रॉफिट है। फिर उस रोगी का साथी कहता है कि यार यह दवाई तो मुझे भी लिखी थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे पास अभी कुछ रखी है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम ले लो। तो वह उसको गलत दवाई दे देता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर ट्यूबरक्यूलोसिस का सोचें तो </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> महीना </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">15</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन के बाद उसका खून निकलना बंद हो जाता है और रोगी दवाई लेना बंद कर देता है। क्यों डॉक्टर के पास दोबारा जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर ने तो कहा नहीं है कि आपको डेढ़ साल तक दवाई लगातार लेनी है। नहीं लोगे तो बहुत खतरा है और वह रजिस्टेंस बन जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तो कुल मिलाकर मरीज और डॉक्टर के बीच जो रिश्ता होना चाहिए वह कायम नहीं हो पाता इसलिए पेशेंट्स कंप्लायन कमजोर होती है और उसका परिणाम भी सकारात्मक नहीं होता। आज हिंदुस्तान में एंटीमाइक्रोबॉयल रेजिस्टेंस का कारण ही यही है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/35/modern-medical-science-me-ayurved-ki-swikaryata</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/35/modern-medical-science-me-ayurved-ki-swikaryata</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:53:58 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/pro.jpg"                         length="170694"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>गुरुकुलीय शिक्षा का विराट् स्वरूप</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:rgb(0,0,0);" xml:lang="hi">साध्वी देवप्रिया</span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुलानुशासिका एवं संकायाध्यक्षा</span><span lang="en-in" style="font-size:14pt;" xml:lang="en-in">,</span></span></p>
<p><span lang="hi" style="font-size:12pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;color:rgb(0,0,0);" xml:lang="hi"><span>                                                        </span>पतंजलि विश्वविद्यालय<span lang="en-in" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:Calibri, 'sans-serif';" xml:lang="en-in">, </span>हरिद्वार<span lang="en-in" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:Calibri, 'sans-serif';" xml:lang="en-in">, </span>उत्तराखंड<span lang="en-in" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:Calibri, 'sans-serif';" xml:lang="en-in">, </span>भारत</span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"> </p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/37/gurukuliya-shiksha-ka-virat-swarup"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/ygyaa.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#ECCAFA;border-color:#ECCAFA;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(236,202,250);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्व-केन्द्रित विकास की अंधी मानसिकता से मानवता के सभी आदर्श तार-तार होते जा रहे हैं। नीतिगत निर्णय लेने से पूर्व हमें प्राचीन भारतीय शिक्षा पद्धति व उनके द्वारा प्रतिस्थापित मानवीय मूल्यों के प्रति गंभीरता से पुनरावलोकन करने की बहुत आवश्यकता है। इसके लिए आधुनिक शिक्षा केंद्र्रों में ऐसे आचार्यों के नियोजन की नितान्त आवश्यकता है जो अपनी प्रज्ञा का उपयोग करते हुए शिष्यों के अन्दर बुद्धिमत्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चरित्रता तथा पुरुषार्थ के उदात्त गुणों के साथ-साथ आध्यात्मिकता के पवित्र बोध को अंकुरित कर उसके सर्वांगीण विकास का मार्ग प्रशस्त कर सके।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">7</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Sustainable &amp; Enjoyable Education (With Life Skill)</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">     <strong>(संतोषकीय, जीवन की कुशलता एवं आनन्द से युक्त शिक्षा) -</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक शिक्षाशास्त्रियों ने यह भी महसूस किया है कि शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन की मौलिक कुशलताओं से युक्त होनी चाहिए जैसे भ्रातृत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सह-अस्तित्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतन्त्रता से युक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद से युक्त सामुहिक प्रज्ञा से युक्त इत्यादि। प्राचीनकाल में गुरुकुल में गुरु के सान्निध्य में रहते हुए अनेक ब्रह्मचारियों के साथ बालक रहता था। उनमें सब एक-दूसरे के सुख-दु:ख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुषा आदि का परस्पर ध्यान रखते थे। जो पाठ गुरु पढ़ाते थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब उनको एक साथ मिलकर दोहराते थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे सामुहिक प्रज्ञा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रातृत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहअस्तित्व आदि गुणों का सहज ही विकास होता था।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">तं शिष्यगुरुसब्रह्मचारिविशिष्टश्रेयोर्थिभिरनसूयुभिरभ्युपेयात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।। [</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">52]</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुकुलीयशिक्षा में छात्र एक समय भिक्षा का अन्न मांगकर खाते हैं इससे भ्रातृत्व एवं सह-अस्तित्व की भावना का विकास होता है। गुरुकुल में आचार्य अपने शिष्य को अहिंसा का उपदेश देते हुए कितने सुन्दर ढंग से सिखाते हैं-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">ओऽम् मधुमन्मे निक्रमणं मधुमन्मे परायणम्। वाचा वदामि मधुमद् भूयासं मधुसंदृश:</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।। [</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">53]</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरी संसार में प्रवृत्ति और निवृत्ति दोनों ही माधुर्य से पूर्ण हों। वाणी से मधुर ही बोलूं और इस प्रकार इस मधुरता के रहस्य को जानकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुरूप ईश्वर के सदृश बन जाऊँ। शिक्षा के इससे ऊँचा आदर्श और क्या हो सकता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">8</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Solution Based Education.</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">     <strong> (समाधानपरक शिक्षा) -</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नई शिक्षा नीति में ये माना जा रहा है कि शिक्षा जीवन की समस्याओं के समाधन को लाने वाली होनी चाहिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि आज तक के अनुभव से यह देखा जा रहा कि आज का शिक्षित युवा मात्र एक सर्टिफिकेट लेकर इधर-उधर नौकरी की तलाश में ढेर सारी समस्याएं लेकर घूम रहा है और कभी-कभी ऊँचे पद पर प्रतिष्ठित होने के बावजूद भी आत्महत्या करते हुए दिखाई देता है यह सब संस्कारविहीन शिक्षा का ही फल है। यह शिक्षा का सच्चा स्वरूप नहीं हो सकता है। गुरुकुलीय शिक्षा के एक उदाहरण से आप जान पायेंगे कि वह शिक्षा अपने आप में कितनी पूर्ण थी। छान्दोग्योपनिषद् में गुरुजी अपने शिष्य आरुणि से खेत में पानी को रोकने के लिए मेड बनाने का आदेश देते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब पानी का प्रवाह नहीं रुक पाता है तो आरुणि गुरु जी को कोई विवशता न बताकर स्वयं अपने शरीर को जल प्रवाह के सामने लिटाकर जल प्रवाह को रोक देते हैं। इसी प्रकार रामायण में श्रीराम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्मण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भरत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हनुमान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माता सीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंजना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि दयानन्दादि महापुरुष प्रत्येक समस्या का समाधान खोजने वाले दिखाई देते हैं क्योंकि इनकी शिक्षा-दीक्षा गुरुकुलों में हुई थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक युग में परम पूज्य गुरुदेव श्रद्धेय स्वामी रामदेव जी महाराज एवं श्रद्धेय आचार्य बालकृष्ण जी महाराज ने शारीरिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक एवं आर्थिक समस्याओं का समाधन योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद एवं स्वदेशी से निकालकर भारत ही नहीं पूरे विश्व को एक नूतन तरीके से जीने की कला सिखायी हैं। जो गुरुकुलीय शिक्षा पद्धति एक प्रखर प्रमाण हमारे समक्ष है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">9</span><span lang="hi" xml:lang="hi">. </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Self-Reliant Education. </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   <strong>   (आत्मनिर्भर शिक्षा)</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  आज चीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑस्ट्रेलिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जापान आदि बड़े-बड़े देश इसी प्रकार की शिक्षानीति का आलम्बन लेने के कारण अधिकतर विषयों में आत्मनिर्भर हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन लगता है यह गुण उन्होंने कहीं न कहीं भारतीय शिक्षा पद्धति से ग्रहण किया है। प्राचीन गुरुकुलों में प्रात:काल से सायं पर्यन्त दी जाने वाली शिक्षा आत्मनिर्भर बनाने वाली शिक्षा होती थी। </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(186,55,42);" xml:lang="hi">प्रतिदिनं रात्रो: पश्चिमे यामे चोत्त्थायावश्यकं कृत्वा </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">दन्तधवनस्नानसन्ध्योपासनेश्व- रस्तुतिप्रार्थनोपासनायोगाभ्यासान्नित्यमाचर।। [</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">54]</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सुशीलो मितभाषी सभ्यो भव।। [</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">55]</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">मेखलादण्डधरणभैक्ष्यचर्यसमिदाधनोदकस्पर्शनाचार्यप्रियाचरणप्रात:सायमभिवादनविद्या-संचयजितेन्द्रियत्वादीन्येते ते नित्यधर्मा:।। [</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">56]</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी विद्यार्थी ब्रह्ममुहूत्र्त में उठकर अपनी दिनचर्या के पश्चात् अपनी-अपनी रुचि एवं योग्यतानुसार अनेक प्रकार की विद्याओं में कुशलता प्राप्त करके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समावर्तन संस्कार के पश्चात् जीवन में आत्मनिर्भर बनकर शारीरिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्धिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक एवं भौतिक समृद्धि से युक्त होकर लोक जीवन में सर्वसमावेशी एवं विश्वबन्धुत्व से युक्त भावना का समारोपण करते थे।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उपसंहार</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">    प्राचीन युग की अपेक्षा आधुनिक काल में शिक्षा के प्रचार और प्रसार में तकनीकी रूप से काफी बढ़ोतरी हो गयी है। शिक्षकों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छात्रों एवं शिक्षा केन्द्रों की संख्या में भी इसी अनुरूप काफी उछाल भी आया है। किन्तु इस समयानुकूल वृद्धि के साथ-साथ आज के अर्थ युग में शिक्षा के मायने भी काफी बदल चुके हैं। आन्तरिक बोध् के अभाव में हो रहे बौद्धिक संवद्र्धन की यह पाश्चात्य प्रक्रिया मानव को एक विचारहीन तथा संवेदनहीन तथा दिशाहीन यांत्रिक प्राणी के रूप में ही परिवर्तित करती जा रही है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्व-केन्द्रित विकास की अंधी मानसिकता से मानवता के सभी आदर्श तार-तार होते जा रहे हैं। नीतिगत निर्णय लेने से पूर्व हमें प्राचीन भारतीय शिक्षा पद्धति व उनके द्वारा प्रतिस्थापित मानवीय मूल्यों के प्रति गंभीरता से पुनरावलोकन करने की बहुत आवश्यकता है। इसके लिए आधुनिक शिक्षा केंद्र्रों में ऐसे आचार्यों के नियोजन की नितान्त आवश्यकता है जो अपनी प्रज्ञा का उपयोग करते हुए शिष्यों के अन्दर बुद्धिमत्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मकता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चरित्रता तथा पुरुषार्थ के उदात्त गुणों के साथ-साथ आध्यात्मिकता के पवित्र बोध को अंकुरित कर उसके सर्वांगीण विकास का मार्ग प्रशस्त कर सके।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भारतीय शिक्षा का मूल आधार विषयगत दक्षता के साथ-साथ मानव निर्माण (मनुर्भव) का भी रहा है। विद्वान् उसे ही माना गया जो <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>मातृवत् परदारेषु परद्रव्याणि लोष्वत्। आत्मवत् सर्वभूतेषु य: पश्यति स: पण्डित:।</strong></span> [</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">57]</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितोपदेश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मित्रालाभ शिक्षा की इन भारतीय अवधरणाओं को पुन:स्थापित करने का दायित्व हमारे कंधे पर ही है। अत: शिक्षा व शिक्षण पद्धतियों को राष्ट्रानुकूल तथा सांस्कृतिक भाव-भूमि में पनपे परिवेशानुकूल आधार पर व्यवस्थित करने के लिए भारतीय ज्ञान परंपरा के मर्मज्ञ अध्येताओं के सहयोग से एक उद्देश्यपूर्ण शिक्षा नीति व तद्नुरूप पाठ्यक्रमों के पुनर्संयोजन का कटिबद्ध प्रयास करना होगा और तभी जाकर आत्मनिर्भरता के बोध् वाले इस वेद मंत्रा का संकल्प पूर्ण करने में यह राष्ट्र समर्थ हो सकेगा-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्यानं ते पुरुष नावयानं जीवातुं ते दक्षतातिं कृणोमि।। [</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">58]</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे नर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देख जीवन में सदा तेरी उन्नति ही होनी चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधोगति नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतन नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेरे अन्दर मैं जीवन बल फूँकता हूँ। यह मनुष्य के लिए भगवान् का आदेश है। अर्थात् वास्तव में </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वही है जो हमें समस्त बन्धनों से विमुक्त कर सके। अत: आज पुन: उसी गुरुकुलीय शिक्षा व्यवस्था को अपनाने की नितान्त आवश्यकता है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/37/gurukuliya-shiksha-ka-virat-swarup</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/37/gurukuliya-shiksha-ka-virat-swarup</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:51:12 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/ygyaa.jpg"                         length="254929"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>समकालीन भारत में सुरक्षा एवं सुव्यवस्था के आधार और स्वरूप</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;color:rgb(0,0,0);" xml:lang="hi">प्रो. रामेश्वर मिश्र पंकज</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><table border="1" style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:rgb(194,224,244);border-color:rgb(194,224,244);"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup><tbody><tr><td style="border-width:1px;border-color:rgb(194,224,244);"><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय संस्कृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म तथा परंपरा का भी पुलिस अधिकारियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारियों आदि को कोई भी ज्ञान या प्रशिक्षण नहीं दिया जाता। इसके विपरीत उन्हें एंग्लो क्रिश्चियन आस्थाओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं और कानूनों का ही ज्ञान दिया जाता है। संस्कारवश भले ही हिन्दू पुलिसकर्मी हिन्दू संस्कारों से सम्पन्न रहें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु उनके कार्य व्यवहार और कार्य की संस्कृति पर हिन्दुत्व यानी भारतीयता के अनुशासन की कोई व्यवस्था नहीं है।</span></strong></h5></td></tr></tbody></table><h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और सुव्यवस्था के दो तल है -</span></strong></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               1.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य की सुरक्षा एवं सुव्यवस्था </span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">               2.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज की सुरक्षा एवं सुव्यवस्था</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य समाज की ही प्रतिनिधि संस्था है। यही उसकी वैधता है। भारत का संविधान भी यही कहता है कि </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम भारत के लोगों ने इस लोकतांत्रिक गणराज्य के संचालन के लिये इस संविधान को अंगीकृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिनियमित और आत्मार्पित किया है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत: संविधान की वैधता भारत के लोगों से है। अन्य कोई बाहरी </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथॅारिटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संविधान की वैधता का आधार नहीं है। </span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य एवं समाज दोनों की सुरक्षा के लिये राज्य ही अधिकृत संस्था है। समाज की सुरक्षा वह कानून एवं व्यवस्था बनाये रखने के लिये रचित संस्थाओं के द्वारा करती है। इनमें भाग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">14</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के अंतर्गत अध्याय </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में वर्णित </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्विसेस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हैं। अनुच्छेद </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">312</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में अखिल भारतीय सेवायें दी गई हैं जो वस्तुत: भारतीय प्रशासनिक सेवायें एवं भारतीय पुलिस सेवायें हैं। इसके साथ ही अखिल भारतीय न्यायिक सेवा भी इसी अनुच्छेद के अंतर्गत आती है। भाग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">14</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के अध्याय </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में लोकसेवा आयोग का प्रावधान है। इसके साथ ही भाग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">14 (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क) में अभिकरणों का प्रावधान है। भाग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">16</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में अनुसूचित जातियों और अनुसूचित जनजातियों के लिये आरक्षण के प्रावधान हैं जिनमें अब अन्य पिछड़ा वर्ग का आरक्षण भी जुड़ गया है। लोकसभा और राज्यों की विधानसभा दोनों जगह अनुसूचित जातियों एवं अनुसूचित जनजातियों का आरक्षण है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ ही लोकसभा में और राज्यों की विधानसभाओं में आंग्ल भारतीय (एंग्लो इंडियन) समुदाय के प्रतिनिधित्व की विशेष व्यवस्था है। अनुच्छेद </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">341</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में अनुसूचित जातियों के विषय में प्रावधान है और अनुच्छेद </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">342</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में अनुसूचित जनजातियों के विषय में प्रावधान है। दूसरी ओर अनुच्छेद </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">154</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में राज्यों की कार्यपालिका शक्ति के विषय में प्रावधान है।</span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुच्छेद </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">309, 310</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">311</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में राज्यों की भी सिविल सेवाओं का सामान्य स्वरूप निर्धारित है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु वस्तुत: इन सेवाओं की संरचना के विषय में संविधान कुछ नहीं कहता। अत: ये सभी संरचनायें शासक दल और प्रशासकों के विवेक के अधीन हैं। समाज की सुरक्षा का समस्त दायित्व इन्हीं सेवाओं को सौंप दिया गया है। औपचारिक रूप से सभी सेवायें और संपूर्ण भारत शासन भारत के लोगों के लिए ही है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु इस कथन का सामान्य अर्थ और महत्व एक काव्यात्मक या अलंकारिक कथन के अतिरिक्त और कुछ नहीं है। किसी भी प्रादेशिक सेवा की संरचना और कार्यशैली पर भारतीय समाज का कोई भी नियंत्रण नहीं है। </span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी प्रकार संविधान के भाग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के अध्याय </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में संघ की न्यायपालिका का स्वरूप निर्धारित किया गया है जो अनुच्छेद </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">124</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से अनुच्छेद </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">147</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तक है। साथ ही भाग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के अध्याय </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में अनुच्छेद </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">214</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से अनुच्छेद </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">231</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तक राज्यों के उच्च न्यायालयों और अध्याय </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में अनुच्छेद </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">233</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से अनुच्छेद </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">237</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तक अधीनस्थ न्यायालयों के संबंध में प्रावधान हैं। न्यायालयों का उद्देश्य भी भारतीय समाज को सुरक्षा और सुव्यवस्था प्रदान करना तथा इन्हें भंग करने वालों को दंडित करना और पीडि़तों के साथ न्याय करना है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु इस समस्त न्यायिक प्रक्रिया में भारत के बहुसंख्यक समाज की अब तक की न्यायिक परंपराओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि संबंधी मान्यताओं और विधिक परम्पराओं का कोई स्थान नहीं है। </span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा से भारतीय समाज की सुरक्षा का मुख्य आधार तो राज्य था ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु स्थानीय स्तर पर स्वायत्त संस्थायें तथा स्थानीय जाति पंचायतें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गांव और मेड़ी की पंचायतें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खाप पंचायतें आदि ही सुरक्षा एवं सुव्यवस्था का आधार रही हैं। परंतु वे सभी वर्तमान समय में अवैध घोषित हैं। इसी प्रकार गांव में अनेक हिस्से में ग्राम रक्षक दल भी परंपरा में होते रहे हैं। अब उनका भी कोई विधिक अस्तित्व नहीं है। नागरिकों के समूह शासन के समक्ष समितियां पंजीकृत करके अंग्रेजी काल में बनाये गये सोसायटी रजिस्ट्रेशन एक्ट </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1860</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के अंतर्गत काम कर सकते हैं और अपने ढंग से स्थानीय पुलिस के संज्ञान में लाकर स्थानीय सुरक्षा की व्यवस्था भी कर सकते हैं। परंपरा से गांव की सुरक्षा और सुव्यवस्था के जो भी आधार थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे सब अवैध घोषित हो चुके हैं। अत: उनका अस्तित्व अब लुप्त प्राय: ही है। </span></h5><h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य की सुरक्षा एवं सुव्यवस्था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य की सुरक्षा एवं सुव्यवस्था का वर्तमान संरचना में बहुत ही अच्छा स्थान है। सीमाओं की तथा राज्य की सभी महत्वपूर्ण संस्थाओं की सुरक्षा के लिये भारतीय सेनायें हैं और अर्धसैनिक बल हैं। इसके साथ ही पुलिस भी है। घोषित तौर पर पुलिस का काम नागरिकों की सुरक्षा करना है। इसके नितांत विपरीत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य के अधिकारी जिनमें सिविल सर्विस के अधिकारी और पुलिस अधिकारी दोनों ही शामिल हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राजकीय नेताओं अर्थात पार्षदों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विधायकों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांसदों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राज्य के मंत्रियों और मुख्यमंत्री तथा केन्द्र के मंत्रियों और मुख्यमंत्रियों तथा केबिनेट सचिव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य सचिवों और सभी महत्वपूर्ण सचिवों की ओर से पुलिस के जरिये नागरिकों के जीवन को नियंत्रित और प्रभावित करते हैं। इस प्रकार सुरक्षा से अधिक नियंत्रण ही पुलिस के द्वारा किया जाता है। भारतीय संस्कृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म तथा परंपरा का भी पुलिस अधिकारियों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मचारियों आदि को कोई भी ज्ञान या प्रशिक्षण नहीं दिया जाता। इसके विपरीत उन्हें एंग्लो क्रिश्चियन आस्थाओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यताओं और कानूनों का ही ज्ञान दिया जाता है। संस्कारवश भले ही हिन्दू पुलिसकर्मी हिन्दू संस्कारों से सम्पन्न रहें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु उनके कार्य व्यवहार और कार्य की संस्कृति पर हिन्दुत्व यानी भारतीयता के अनुशासन की कोई व्यवस्था नहीं है। अपितु क्रिश्चियन अनुशासन की ही व्यवस्था है। इस कारण व्यवहार के स्तर पर पुलिस बल भारतीय संस्कृति और समाज का पालन पोषण कर रही संस्थाओं के लिये अजनबी (एलियन) और अपरिचित ही होते हैं। उन्हें वस्तुत: यूरो-इंडियन आस्थाओं वाले राजकीय अधिकारियों के ही निर्देश का पालन करना सिखाया जाता है और यही उनका आदर्श माना जाता है। अत: सेवा और सुरक्षा की बात एक सुहाना नारा ही है। पुलिस के द्वारा राजकीय लोग (नेता और अफसर दोनों) जनगण के जीवन को नियंत्रित करते हैं। निश्चय ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस सीमा तक वे अपराधियों को नियंत्रित करते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस सीमा तक वह नागरिकों के जीवन को राहत देने वाला काम है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु शेष समय वे सामान्य नागरिक जीवन को बाधित ही करते हैं। उदाहरण के लिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि कोई व्यक्ति किसी से दुव्र्यवहार करता है अथवा माताओं-बहनों बेटियों के साथ अनुचित व्यवहार करता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो उसे दंडित करने की अनुमति संबंधित पीडि़त के परिजनों को नहीं है और स्थानीय पंचायतों को भी नहीं है। पीडि़त से अपेक्षा की जाती है कि वह थाने जाये और शिकायत दर्ज करा दे जो दर्ज कराना भी स्वयं में एक थकाऊ और विरक्ति उत्पन्न करने वाली प्रक्रिया है। इसके बाद नागरिकों की समस्याओं के संदर्भ में अत्यल्प संख्या वाले थाने के सिपाहियों से अपेक्षा की जाती है कि वे ऐसे हर दुव्र्यवहार की जांच कर फिर अभियुक्त पर अभियोग दर्ज करें और न्यायालय में उसे प्रस्तुत करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहां वर्षों बाद अनेक अवरोधों और व्यवधानों के उपरांत न्याय मिलने की आशा है। इस प्रकार आत्मगौरव और आत्मसम्मान की रक्षा का नागरिक अधिकार इस पुलिस व्यवस्था के द्वारा निरंतर बाधित है। </span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी प्रकार यदि कोई चोर चोरी करते हुये पकड़ लिया जाये तो उसकी भी रिपोर्ट थाने में करनी आवश्यक है। आप सीधे उससे माल नहीं ले सकते और उसे दंडित भी नहीं कर सकते। कोई घर में आगजनी कर रहा हो तो धर्मशास्त्रों के अनुसार उसके वध की व्यवस्था है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु वर्तमान कानूनों के रहते आप यह नहीं कर सकते अपितु पहले तो शोरगुल मचा कर किसी प्रकार उसे रोकना होगा और फिर पुलिस को बुलाना होगा। जब वह आ जाये तब मुकदमा दर्ज कराना होगा। जिसकी जांच पुलिस कर्मचारी अपनी भीषण व्यस्तताओं के बीच आराम से करेगा। उसमें अभियुक्त की और अभियुक्त के पक्ष के साक्षी का भी महत्व है और उससे प्रकरण उलझने की पूरी संभावना रहती है। यानी जिन आतताइयों का वध धर्मशास्त्र के अनुसार धर्मादेश है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके पाप की रिपोर्ट आप पुलिस को कीजिये और फिर इंतजार कीजिये कि सामने प्रत्यक्ष पाप कर चुका व्यक्ति अदंडित रह जाये अथवा उलटा आप पर ही अभियोग लग जाये। </span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी प्रकार आपके इष्ट देव को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपके धर्म को और स्वयं भारत माता को अपशब्द कहने वाले व्यक्ति का आप वध नहीं कर सकते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि ऐसे आततायी का वध धर्मशास्त्र का आदेश है। पर आप जाइये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुलिस में उसकी रिपोर्ट कीजिये। आततायी को झूठा मामला बनाने का आपके समकक्ष अवसर सुलभ है और आप निरीह भाव से सबकुछ देखने को विवश हैं। इसी अर्थ में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पुलिस का उपयोग सेवा और सुरक्षा के नाम पर नागरिक जीवन को नियंत्रित करने के लिये होता है।  </span></h5><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पुलिस राजकीय एजेंसी ही है और इसीलिये उसका वास्तविक काम राज्य की और राज्यकर्ताओं की सुरक्षा करना ही रह गया है। समाज राज्य के और राज्यकर्ताओं के नियंत्रण में रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोई भी नागरिक या व्यक्ति राज्य और राज्यकर्ताओं के नियंत्रण से बाहर कोई भी काम ना कर सके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह देखना ही सिद्धांत के स्तर पर और संरचना के स्तर पर पुलिस का काम रह गया है। यद्यपि औपचारिक घोषणा के स्तर पर पुलिस का काम जन सुरक्षा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परंतु जन के जीवन के विषय में सभी निर्णय राज्यकर्ता ही ले रहे हैं और उन लिये गये निर्णयों को लागू कराना ही पुलिस की जिम्मेदारी है। इस प्रकार पुलिस वस्तुत: राज्य और राज्यकर्ताओं की ओर से नागरिकों और व्यक्तियों के नियंत्रण के लिये ही है। यही सुरक्षा एवं सुव्यवस्था के संबंध में वास्तविक स्थिति है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>राष्ट्र निर्माण</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/38/63c92e609c25e</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/38/63c92e609c25e</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:50:52 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>भारत के भविष्य के लिए सनातन की उपयोगिता</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:right;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो. कुसुमलता केडिया </span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/39/bharat-ke-bhawishya-ke-liye-sanatan-ki-upyogita"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/pexels-prasanth-inturi-1051838.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन धर्म सम्पूर्ण ब्रह्मांड और इसके अंतर्गत समस्त सृष्टि के आधारभूत ब्रह्माण्डीय नियमों की प्रस्तुति है। दृष्टा ऋषियों के द्वारा इन दिव्य नियमों का साक्षात्कार किया गया है। सनातन धर्म के एक अंग के रूप में मनुष्यों के लिये मानव धर्म का प्रतिपादन किया गया है। जो समस्त मानवों के द्वारा पालनीय है। पालन करने पर अभ्युदय और उत्कर्ष होगा। न करने पर क्षय और अपकर्ष होगा। पालनीय का अर्थ यह नहीं है कि भारत के लोग अन्य समाजों या राष्ट्रों को इसके लिये विवश करने जा रहे हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु केवल यह है कि वे उस सत्य का निरंतर स्मरण दिलाते रहेंगे कि मानव जाति के अभ्युदय और उत्कर्ष का यह मार्ग है और क्षय तथा अपकर्ष का मार्ग है धर्म का त्याग। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन धर्म के प्रति भारत की भूमिका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस विषय में वर्तमान और भविष्य में भारत की क्या भूमिका होनी चाहिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह विचारणीय है। सर्वप्रथम तो स्वयं अपने देश में सनातन धर्म की पुन: प्रतिष्ठा आवश्यक है। बहुत दिनों तक धैर्यपूर्वक कांग्रेस के स्वैराचार को उदार हिन्दुओं ने यह सोचकर समय दिया कि संभवत: किसी भ्रांति में या विदेशी प्रभाव में आकर कांग्रेस धर्मविरोधी आचरण कर रही है। परंतु </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1990</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ईस्वी के बाद से जब यह स्पष्ट लगने लगा कि कांग्रेस का वर्तमान नेतृत्व योजनापूर्वक भारतवर्ष में सनातन धर्म को नष्ट करने के लिये कार्य कर रहा है तो भारत के मुख्य समाज ने पुनर्विचार किया और </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">24</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्षों की दीर्घ अवधि तक विचारमंथन चलता रहा तथा अंत में हिन्दू समाज ने निर्णायक कदम उठाया। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2014</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ईस्वी से भारत अपनी स्वाभाविक दिशा की ओर चल पड़ा  है। यह सनातन धर्म की पुनप्र्रतिष्ठा की दिशा है। इससे भारत का वर्तमान तो बेहतर हो ही रहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्य के लिये भी पथ प्रशस्त हो रहा है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन धर्म की प्रतिष्ठा के लिए अनुकूल समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान अन्तर्राष्ट्रीय परिदृश्य सनातन धर्म द्वारा प्रतिपादित मानव धर्म की प्रतिष्ठा के लिये सर्वथा अनुकूल है। यूरो-ईसाई समुदायों के द्वारा शांति-शांति रटते हुये दो-दो विकराल महायुद्ध लड़े गये जिससे सर्वाधिक क्षति स्वयं यूरोप को ही हुई। संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा अमेरिकी महाद्वीप के लूट से संचित असीमित संसाधनों और धन के द्वारा दूसरे महायुद्ध के बाद यूरोप के लिये मास्टर प्लान शुरू किया गया। जिससे इंग्लैंड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस आदि दुर्दशा से उबर सके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु पिछले दिनों पुन: रूस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूक्रेन की टकराहट से यूरोपीय शांति को भीषण खतरा उत्पन्न कर दिया हैं। ऐसे में संयुक्त राष्ट्र संघ की उपयोगिता एवं कार्यप्रणाली पर विचारमंथन आवश्यक हो गया है और अन्तर्राष्ट्रीय संगठनों में भी सनातन धर्म में प्रतिपादित मानवधर्म के ही अनुरूप निर्णय प्रक्रिया सुनिश्चित करने का महत्व सामने आ रहा है। पश्चिमी यूरोप और संयुक्त राज्य अमेरिका में बहुत ही महत्वपूर्ण और उच्च पदस्थ लोगों ने मध्ययुगीन आस्थाओं को त्यागकर मानवधर्म या मानववाद को अपनाया है और उसी आधार पर अन्तर्राष्ट्रीय व्यवहार सुनिश्चित करने पर बल दे रहे हैं। यह भारत के लिये अत्यधिक महत्वपूर्ण अवसर है कि वह अपने इन सनातन नियमों के पालन के लिये विश्व स्तर पर परिवेश बनाने की पहल करे। सौभाग्यवश इस समय भारत में प्रधानमंत्री श्री नरेन्द्र मोदी जी जैसा समर्थ नेतृत्व है और उन्हें वैश्विक स्थितियों तथा मामलों की अद्वितीय समझ है तथा उनके पास एक सक्षम टीम भी है। इसलिये भारत की यह पहल प्रभावशाली हो सकती है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रों की शक्ति का पुनर्निधारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सनानत धर्म के नियमों-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सत्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अहिंसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदाचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्रता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋजुता आदि के आधार पर अन्तर्राष्ट्रीय न्याय व्यवस्था सुनिश्चित करनी होगी। मनुष्यों की समानता के सिद्धांत के आधार पर अन्तर्राष्ट्रीय संगठनों में विभिन्न राष्ट्रों की शक्ति का पुनर्निधारण किया जाना आवश्यक है। वर्तमान में संयुक्त राष्ट्र संघ में परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्रों को वीटो पावर दिया गया है जो युद्ध और विध्वंस की शक्ति का महिमामंडन है। वर्तमान में वीटो अधिकार प्राप्त नेशन स्टेट उस अधिकार को त्यागने वाले नहीं हैं। परन्तु उस विषय पर गंभीर चर्चा विश्व मंच पर बार-बार उठाई जा सकती है। इसका नैतिक और कूटनैतिक दोनों प्रकार से दबाव बनेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक महत्वपूर्ण यह है कि मानवीय क्षमता के आधार पर नेशन स्टेट की शक्तियों का पुनर्निधारण किया जाये। अभी की स्थिति यह है कि नेशन स्टेट को इकाई मानकर जो संयुक्त राष्ट्र संघ बना है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें सभी नेशन स्टेट सदस्य रहें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह बात तो समझ में आती है परन्तु एक हजार या दस हजार मनुष्यों वाले छोटे नेशन स्टेट जैसे वेटिकन सिटी (कुल जनसंख्या </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">825), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेंट बार्थलेम्यू (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेंट पियरे (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेंट हेलेन (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">6</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार) आदि नेशन स्टेट को भी एक वोट प्राप्त है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आईसिल ऑफ मैन (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">85</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एन्डोरा (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">77</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डोमिनिका (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">71</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बरमूडा (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">62</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हजार) आदि को भी एक ही वोट प्राप्त है और बहरीन (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">15</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लाख)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कतर (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">30</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लाख)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुबई (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">35</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लाख)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुवैत (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">44</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लाख)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त अरब अमीरात (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">99</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लाख) को भी एक ही वोट प्राप्त है तथा मैक्सिको (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">13</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करोड़)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूस (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">15</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करोड़)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जापान (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">12</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करोड़)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त राज्य अमेरिका (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">33</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करोड़) को भी एक ही वोट प्राप्त है और </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">136</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करोड़ जनसंख्या वाले भारत को भी एक ही वोट प्राप्त है तथा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">150</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करोड़ जनसंख्या वाले चीन को भी एक ही वोट प्राप्त है। खुलेआम इस तरह के भेदभाव को ढकने के लिये नेशन स्टेट नाम की एक परिकल्पित इकाई रची गई है जो लगभग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">150</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष पूर्व की गई नई परिकल्पना है तथा उसमें भी </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1917</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1950</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के बीच अनेक नये नेशन स्टेट संयुक्त राज्य अमेरिका और रूस के द्वारा बनाये गये हैं। इस तरह मनमाने तौर पर नेशन स्टेट का निर्माण कर फिर उनकी जनसंख्या और शक्ति किसी का भी विचार किये बिना सबको एक-एक इकाई घोषित कर देना अन्यायपूर्ण रणनीति है। निरन्तर जागरूक होती वैश्विक चेतना के संदर्भ में भारत जैसे सशक्त नेतृत्व की पहल होने पर यह अन्यायपूर्ण रणनीति बदलनी पड़ेगी। सनातन मूल्यों के आग्रह से अन्तर्राष्ट्रीय प्रबुद्ध जनमत न्यायपूर्ण विश्व व्यवस्था के लिये निश्चय ही दबाव बनायेगा। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न्यायपूर्ण आधार पर हो संसाधनों और ऊर्जा का व्यय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी प्रकार संसाधनों और ऊर्जा के व्यय के विषय में भी न्यायपूर्ण नीति बनानी होगी। सभी जानते हैं कि स्वयं को विकसित कहने वाले नेशन स्टेट ने विश्व के संसाधनों का </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">60</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत से अधिक उपभोग स्वयं किया है जबकि उनकी कुल जनसंख्या विश्व का </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">15</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत ही है। प्रबुद्ध यूरोप में अब इस बात पर बल दिया जा रहा है कि विश्व के विभिन्न समाजों और देशों का अन्त:सम्बन्ध न्यायपूर्ण आधारों पर विकसित किया जाये। पश्चिमी यूरोपीय अमेरिकी देशों के प्रमुख लोगों और संगठनों के द्वारा शेष विश्व को केवल अपने ही विचारों का गृहीता बनाने की कोशिशों के विरूद्ध प्रबुद्ध जनमत जाग्रत हो रहा है। क्योंकि शेष विश्व स्वयं को केवल गृहीता मानने के तैयार नहीं है। वह स्वयं को दाता भी मानता है। तथ्य तो यह है कि एशिया अफ्रीका के देश आर्थिक संसाधनों सहित अनेक मामलों में दाता ही रहे हैं। पश्चिमी यूरोप और संयुक्त राज्य अमेरिका की समृद्धि इन दाता देशों से प्राप्त संसाधनों पर ही संभव हुई है। निश्चय ही यह कार्य पश्चिमी यूरोप और संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा एशिया-अफ्रीका के देशों में अपने समर्थकों को ही सत्ता में लाने की रणनीति के द्वारा संभव हुआ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु यह स्थिति बदल रही है और जिस प्रकार भारत में स्वतंत्र नेतृत्व का उदय हुआ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी छाप भी विश्व में पड़ रही है। ईरान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इराक जैसे मुस्लिम देशों में अपनी इस्लाम पूर्व की प्राचीन संस्कृति के प्रति आत्मगौरव का भाव जाग्रत हो रहा है और स्वयं यूरोप में बहुत बड़े स्तर पर ईसाइयत से पहले की यूरोपीय संस्कृति जो सनातन धर्म का ही क्षेत्रीय रूप थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसके विषय में गहरी जिज्ञासा जग गई है और प्राचीन समय में उपास्य देवी-देवताओं की प्रतिष्ठा फिर से हो रही है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चीन भयंकर उथल-पुथल से गुजर रहा है और अगले कुछ वर्षों में वहाँ एकाधिकारी सत्ता का वर्तमान रूप संभव नहीं रहेगा। तब दक्षिणी मंगोलिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तिब्बत आदि क्षेत्र अपनी स्वाधीनता को पुन: प्राप्त करेंगे और इसी प्रकार भारत से जुड़े मध्य एशिया के अनेक क्षेत्रों में अपने अतीत का सांस्कृतिक गौरव भाव जग सकता है। इस प्रकार सनातन का आग्रह जागृत विश्व में सर्वस्वीकार्य होगा तथा इससे स्वयं विश्व का भी कल्याण होगा और भारत का यश भी बढ़ेगा। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे महत्वपूर्ण बात यह है कि सनातन नियमों पर आधारित मैत्रीपूर्ण विश्व ही टिकाऊ वैश्वीकरण का आधार हो सकता है। वस्तुओं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेवाओं और श्रम के प्रवाह को विभिन्न राष्ट्रों के मध्य बिना किसी बाधा के प्रवाहित होने की व्यवस्था आवश्यक है। वही सच्चा वैश्वीकरण होगा। सनातन की भूमिका इसमें स्पष्ट है और सनातन से भारत और विश्व दोनों का भविष्य उज्जवल होगा। उद्योगवाद एवं अर्थशास्त्र के यूरोपीय विचारों को विश्व के शीर्ष वैज्ञानिक मनुष्य जाति के लिये हानिकारक मानते हैं क्योंकि वे यूरोप द्वारा शेष विश्व के निर्मम शोषण के पक्ष में रचित विचार हैं। इसके स्थान पर हमारे समुद्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा पर्यावरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा साझा आकाश और भूमण्डलीय अर्थव्यवस्था तथा हमारे ईको सिस्टम्स सभी कुछ परस्परता और संयमित जीवनशैली के द्वारा ही टिकाऊ विकास का आधार बन सकते हैं। वैज्ञानिकों का बारम्बार यह आग्रह है कि सम्पूर्ण भूमण्डल का समस्त जीवन परस्पर निर्भर और अन्योन्याश्रित है। हमारी पृथ्वी एक जीवन्त संस्थान है और हम मनुष्य के रूप में इस जीवन्त संस्थान का एक जैव अवयव हैं। यह पृथ्वी निरंतर अपने नये-नये विकास को सामने लाती रहती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत: सनातन के नियमों को ही नवीनतम वैज्ञानिक नियम भी माना जा रहा है और इसीलिये सनातन की प्रतिष्ठा और राष्ट्र जीवन में उसका प्रवर्तन भारत के भविष्य के लिये भी उपादेय है और विश्व के सुरक्षित भविष्य के लिये भी उसकी ही उपयोगिता प्रमाणित हो रही है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/39/bharat-ke-bhawishya-ke-liye-sanatan-ki-upyogita</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/39/bharat-ke-bhawishya-ke-liye-sanatan-ki-upyogita</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:49:43 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/pexels-prasanth-inturi-1051838.jpg"                         length="220814"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>चर्म रोग (फोड़ा)</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">   </span></strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi"> </span><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. नागेन्द्र </span><span lang="en-in" style="font-size:12pt;" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीरज</span><span lang="en-in" style="font-size:12pt;" xml:lang="en-in">’<span>  </span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-indent:0.5in;line-height:normal;margin:0in 0in 2pt 3.5in;text-align:right;" align="center"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;color:rgb(0,0,0);" xml:lang="hi">निर्देशक व चिकित्सा प्रभारी - </span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-indent:0.5in;line-height:normal;margin:0in 0in 2pt 3.5in;text-align:right;" align="center"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग-ग्राम</span><span lang="en-in" style="font-size:12pt;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ</span><span lang="en-in" style="font-size:12pt;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/40/charm-rog"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/pimple.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#E03E2D;border-color:#E03E2D;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(224,62,45);">
<h5><span style="color:rgb(0,0,0);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका तन तथा मन स्वच्छ एवं स्वस्थ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग प्रतिरोधक शक्ति शक्तिशाली है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके रोमकूपों के अंदर फोड़ा पैदा करने वाले जीवाणु प्रवेश नहीं करते हैं। पहले से जीवनीशक्ति प्रबल होने से त्वचा पर पल रहे कीटाणु बाल भी बाँका नहीं कर पाते हैं। अत: इन कीटाणुओं के पनपने एवं भोजन के लिए शरीर में संचित गन्दगी एवं मृत जैव पदार्थ आवश्यक है। </span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span></strong></span></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय: रोम कूपों की जड़ों में प्रारम्भ में तीव्र रूप से लाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श से दर्द तथा राई के दाने से लेकर मटर के बराबर सूजन वाली ग्रंथि बन जाती है। सूजन धीरे-धीरे बैठ जाती है या बढक़र काफी पीड़ादायक बन जाती है। चार-पाँच दिनों में उसमें मवाद पड़ जाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा फट जाती है। उसमें से सड़ा भाग रक्त मिश्रित मवाद तथा कील के रूप में निकल जाता है। जब तक कील नहीं निकलता है तब तक घाव सूखता नहीं है। धीरे-धीरे घाव रोहण अंकुरों से भर जाता है। शरीर के किसी भी स्थान पर फोड़ा हो सकता है। किसी समय एक या कभी-कभी एक साथ बहुत सारे अथवा महीनों तक नये-नये फोड़े निकलते रहते हैं। सामान्यत: फोड़े मृदु: किन्तु कष्ट साध्य रोग है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु असाध्य नहीं है। जब ये होठ पर होते हैं तो सेप्टीसिमिया के कारण अकाल मृत्यु का कारण बनते हैं। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब शरीर दूषित विजातीय पदार्थों से विषाक्त हो जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस स्थिति में रोम कूपों में स्टेफलोकोकस एल्वस स्टेफीलोकोकस ओरियस तथा स्टेफ्रलोकोकस साइट्स सक्रिय फोड़े की नींव डालते हैं। बाद में अन्य कीटाणु स्टेफ्रलोकोकस पायोजेनिन ऑरियस तेजी से बढक़र घाव को उग्र बनाते हैं। बालों के टूटने से त्वचा के अंदर गड्ढ़े बन जाते हैं जिसमें बैक्टीरियम स्टेफ्रलेकोकस ओरियस अंदर प्रवेश कर फोड़ा पैदा करते हैं। जिनका तन तथा मन स्वच्छ एवं स्वस्थ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग प्रतिरोधक शक्ति शक्तिशाली है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके रोमकूपों के अंदर फोड़ा पैदा करने वाले जीवाणु प्रवेश नहीं करते हैं। पहले से जीवनीशक्ति प्रबल होने से त्वचा पर पल रहे कीटाणु बाल भी बाँका नहीं कर पाते हैं। अत: इन कीटाणुओं के पनपने एवं भोजन के लिए शरीर में संचित गन्दगी एवं मृत जैव पदार्थ आवश्यक है। मधुमेह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँतों में सूजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा की अस्वच्छता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुर्दे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़े तथा यकृत की खराबी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थूलता से ग्रस्त रोगियों जिनकी देह में दूषित पदार्थ काफी मात्र में होते है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें ही फोड़े की शिकायत ज्यादा पायी जाती है। फोड़ा स्थानीय रोग न होकर सारे शरीर की विषाक्रान्तता का लक्षण मात्रा है। शरीर विषाक्रांत होने पर पेशाब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाखाना तथा पसीने से दूषित वस्त्रों का सम्पर्क त्वचा के किसी भी अंग में होने से नये फोड़े हो जाते हैं। जिस अंग में दूषित पदार्थों की अधिकता के कारण प्रतिरोधक क्षमता दबी-कुचली होती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ पर एक से अधिक फोड़े उठ जाते हैं। ये फोड़े नितम्ब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंघा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योनि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाल तथा नाक कहीं भी हो सकते हैं। ये फोड़े अत्यन्त कष्ट कारक होते हैं। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट फोड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जहरवाद या कार्बंकल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सामान्य फोड़े में एक मुँह होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु दुष्ट फोड़े में एक से अधिक मुँह होते हैं। यह त्वचा के नीचे तक फैला रहता है। दुष्ट फोड़ा पीठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंघा तथा माथे पर होता है। त्वचा के पास शल्क पैदा हो जाते हैं। शरीर के किसी भी भाग में दुष्ट फोड़ा हो सकता है। जहाँ भी दुष्ट फोड़ा निकलने को होता है। वहाँ की त्वचा सर्वप्रथम लाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सख्त एवं गर्म हो जाती है। सुर्खी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श में दर्द तथा सूजन चारों तरफ  के तन्तुओं में फैलती है। रोगी ज्वर तथा काफी कमजोरी महसूस करता है। नाड़ी तीव्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु क्षीण चलती है। पाँच-छ: दिन के अंदर कई छोटे-छोटे मुँह बन जाते हैं। उनमें मवाद भर जाता है। एक डेढ़ सप्ताह में वहाँ के तन्तु संक्रमित होकर नष्ट हो जाते हैं। उसके चारों तरफ एक बड़ा सा चक्रपैदा हो जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सामान्य फोड़े की तरह दुष्ट फोड़े का मुख्य कारण बैक्टीरियम स्टेफ्रलोकोकस पायोजेनीस ऑरियस ही है। जिस व्यक्ति के शरीर में दूषित विजातीय पदार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूड़ा-करकट का जमघट सहनीय सीमा से अत्यधिक हो जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खून अम्लीय तथा प्रदूषित हो जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग प्रतिरोधक क्षमता अत्यन्त निर्बल एवं क्षीण हो जाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके शरीर में दुष्ट फोड़े का जन्म होता है। मधुमेह से ग्रस्त रोगियों में दुष्ट फोड़े ज्यादा होते हैं। दुष्ट फोड़े होते ही रक्त तथा मूत्र में शर्करा की जाँच अवश्य करायें। दुष्ट फोड़े की आयुर्वेद में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमेह पिण्डिकायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के नाम से चर्चा की गई है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य घाव:</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शरीर के किसी भी हिस्से में मवादयुक्त फोड़ा-फुंसी तथा पिंड रचना को घाव कहते हैं। फोड़े की तरह यह सुर्ख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सख्त एवं दर्द वाला होता है। कब्ज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्धित सांस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सफेद जिह्वा आदि लक्षण दिखते हैं। धीरे-धीरे आक्रांत त्वचा पतली होकर फट जाती है। पीले रंग का मवाद बाहर निकल जाता है। इस मवाद के संक्रमण से अन्य जगहों पर भी फोड़ा-फुंसी तथा घाव हो सकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जिस अंग की प्रतिरोध क्षमता कम हो जाती है तथा साफ-सफाई की अभाव में वहाँ कीटाणुओं का आक्रमण बढ़ जाता है। फलत: फोड़ा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फुंसी तथा घाव होता है। स्टेफिलोकोकी नामक कीटाणु के कारण फोड़े-फुंसी होते है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु कभी-कभी टु्यबरकल आर्गेनिज्म के कारण भी फोड़ा या घाव होता देखा गया है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शैय्या घषर्ण बेड प्रेशर अल्सर:</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्घटनाग्रस्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लकवाग्रस्त एवं कुछ ऐसे असाध्य शारीरिक एवं मानसिक रोगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें हमेशा बिस्तर पर पड़े-पड़े शेष जीवन बिताना पड़ता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी स्थिति में पड़े रहने से उनके अस्थि वाले हिस्से में जैसे- नितम्ब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कंधे के पीछे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंघा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुल्फ  तथा कोहनी पर बार-बार बिस्तर की रगड़ एवं दबाव से घाव हो जाता हैं। इसे ही शैय्या उष्णव्रण या शैय्या घर्षण व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तर दाब व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेशर अल्सर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेडसोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डेसुबिटस तथा प्रेशर अल्सर शैय्या व्रण कहते हैं। रोगी का बिस्तर सिकुडऩे नहीं पायें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर पर रोटी या भोजन का कोई टुकड़ा नहीं हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करवट दिलाते रहें। प्रतिदिन नीम के पानी का स्पंज बाथ स्नान करायें। बेड पेन का प्रयोग अत्यन्त सावधानी से करें। समयान्तराल पर करवट बदलने में सहायता करें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सन् </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1991</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की बात है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">140</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कि.ग्रा. के रोगी एस.एम.एस. अस्पताल जयपुर से डिस्चार्ज होकर मेरे पास भर्ती रहे। नितम्ब पर भयंकर बेडसोल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेशर अल्सर हो गया था। डेढ़ इंच तक घाव के अन्दर गड्ढ़ा हो गया था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें नीम के पत्ते को गाय के घी में भूनकर बारीक पीसकर उस नीम मलहम की ड्रेसिंग करना प्रारम्भ किया। प्राकृतिक आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसोपवास तथा हल्का उपचार से कमाल का असर हुआ। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">25</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">80</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फीसदी तक लाभ हो गया। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">35-40</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन में घाव साफ हो गया तथा कुछ दिन रहकर स्वस्थ होकर गये। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">घमौरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी की चुभती दाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सारे शरीर की स्वेद ग्रंथियों में सूजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जलन एवं पीड़ा होती है। सरसों के दाने से भी छोटी नन्ही-नन्ही फुंसियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जंघा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ तथा कन्धे पर होती है। गरमी तथा बरसात के दिनों में जब वातावरण में नमी ज्यादा होती है तो गर्मी एवं नमी के मिलन से त्वचा पर घमौरी का प्रकोप ज्यादा होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कारण-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घमौरी में रोम कूप बंद हो जाते हैं। उसके अंदर गन्दगी जो पसीने के रूप में निकल जानी चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संचित होती रहती है। सीमा से अधिक होने पर शरीर उस गन्दगी को छोटे-छोटे व्रण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घमौरी के रूप में बाहर निकालता है। पॉउडर आदि लगाकर इसे बंद नहीं करें। बच्चों तथा मोटे लोगों में घमौरी ज्यादा होती है। इसे मिलेरी भी कहते हैं। पसीने के कारण रोगाणुओं के संक्रमण से घमौरी उग्र रूप धारण कर लेता है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्सपायरी क्रीम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींद का पूरा नहीं होना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपचन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज आदि कारणों से वसा ग्रंथियों से निकलने वाला स्राव रूक जाता है। त्वचा के नीचे इकठ्ठा होकर फुंसी पैदा करता है। बाद में सख्त होकर मुहासा बन जाते है। इसे एग्ने वल्गेरिस कहते है। इसमें मवाद पड़ जायें तो इसे कील-मुहांसा या पिम्पल कहते है। ये कई प्रकार के होते है :-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्के या नेवस कॉमेडोनिकस-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस श्रेणी में ब्लैक हेड्स तथा हवाइट हेड्स आते है। इनका मुख्य कारण फाइब्रोब्लास्ट ग्रोथ फैक्टर-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रेसेप्टर में सोमेटिकम्यूटेशन होने से होते हैं। इसके उपचार की आवश्यकता नहीं होती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यम या पुस्टुल एक्ने में हल्की सूजन तथा हल्की मवाद भी जमा हो जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नोडयूल्स एक्ने गंभीर किस्म का होता है। इसमें सूजन के साथ पीले रंग की मवाद भर जाती है। मवादयुक्त गांठों में जलन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन तथा लालिमा होती है। इनको दबाने पर काला एवं सफेद पदार्थ निकलता है एवं छेद दिखता है। बार-बार दबाने से चेहरे पर धब्बे पड़ जाते हैं। जिससे किशोर कुंठित होकर तनाव के शिकार होते है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घमोरियों या प्रिकली हीट में शरीर को ठण्डा रखें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पसीना होने पर नीम के पानी का स्पंज बाथ एवं पानी में डिटॉल की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बून्दे डालकर स्नान करें। पसीना साफ करें। बर्फ के पानी से सेंक करें। सूती वस्त्र पहनें। ओट मील का उबटन लगाये। बेकिंग सोडा और पानी का पेस्ट भी लगा सकते हैं। एलोविरा जैल का प्रयोग करें। चंदन का भी प्रयोग दिया जा सकता है। सहजता से जो साधन उपलब्ध हो जाये प्रयोग करें।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक योग चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट को </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिनट गरम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो मिनट ठण्डा क्रम से तीन बार देने के बाद मालिश करें। नीम के पत्ते उबले पानी का समशितोष्ण करके एनिमा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन तक लगातार दें। उपचार में नीम के पानी को गरम पैर स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम के पानी में गीली चादर लपेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम के पानी का भाप स्नान दें। स्थानीय फोड़े  पर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन तक </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिनट गरम </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिनट ठण्डा सेंक देने से तुरन्त लाभ मिलता है तथा वह शीघ्र पक जाता है। दबाने पर कील समेत मवाद निकल जाती है। दो-तीन दिनों तक घाव के चारों तरफ  नीम के पत्ते को पीसकर बांधते रहें। अतिशीघ्रता से घाव भर जाता है और आराम आ जाता है।  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार मे </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन तक गाजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर आदि का रसाहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलाहार तथा दो दिन सिर्फ पानी पर उपवास करायें। उपवास के दौरान पूर्ण विश्राम सर्वांग मालिश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम के पानी से एनिमा तथा स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुलोम-विलोम प्रणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कपालभाति क्रिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाहृय प्राणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रामरी तथा उद्गीथ प्राणायाम करें। उपवास के बाद एक दिन गाजर या संतरे के रस पर रहे तत्पश्चात् भोजन में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रोटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दलिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टिण्डा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरोई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिचिड़ा आदि मौसम के अनुसार सब्जी तथा फल दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद एवं जड़ी-बूटी चिकित्सा-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिव्य कायाकल्प क्वाथ तथा दिव्य मुलेठी क्वाथ </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">200-200</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम मिला लें। उनमें से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10-15</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम लेकर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">400</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मि.ली. पानी में पकायें। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">100</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मि.ली बच जाने पर सुबह खाली पेट तथा सायं भोजन के एक घंटा पूर्व लें। दिव्य नीम घनवटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य गिलोय घनवटी तथा दिव्य इम्यूनोग्रीट की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1-1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वटी गुनगुने जल से लें। दिव्य हीलोम आइटमेन्ट का स्यानिक प्रयोग करें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि न्यूटे्रल डेली एक्टिव दिन में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2-2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कैप्सूल सुबह-शाम गुनगुने जल से लें। व्रण प्रक्षालन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण धूपन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण वस्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पंचकर्म चिकित्सा लें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार से बेहतर है बचाव-</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भोजन में ज्यादा तेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नमक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी ट्रान्सफैट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेचुरेटेड फैट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट फूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिज्जा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बर्गर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हॉटडॉग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हेम्बर्गर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोसेसफूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्फेक्शनरी फूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समोसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कचौरी आदि तले हुए आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोडा ड्रिंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैफिनयुक्त एनर्जी ड्रिंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृत्रिम फलो के रस वाले आहार न लें। चिकनाई वाले कॉस्मेटिक प्रसाधन प्रयोग नहीं करें। बालों में ज्यादा तेल लगाने से बचें। कच्ची सब्जियों में गाजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कच्ची हल्दी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ककड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टिण्डा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धनिया आदि का रस एवं सलाद बनाकर खायें। प्रतिदिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10-15</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्लास जल पीयें। प्रात: काल नीबू पानी शहद लें। ताजी स्वच्छ हवा में आसन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम करें एवं भ्रमण करें। मुहॅासे के साथ छेड़छाड़ न करे। चेहरे को छूने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दबाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फोडऩे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रगडऩे से परहेज करें। चेहरे को धोकर नीम के पानी की भाप लें तथा नीम के पत्तों को पीसकर उसका पेस्ट चेहरे पर लगायें। नीम पानी में भीगी मुल्तानी मिट्टी को मक्खन की तरह गूंदकर इसमें नीबू रस मिलाकर चेहरे पर लगायें। रात्रि को </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3-3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम चिरायता एवं कुटकी भीगो दें। सुबह उसे मंद आँच पर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिनट तक उबाले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डा होने पर पी जायें। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गांठ युक्त सिस्टिक पिम्पल्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नोडयूल्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेपुल्स आदि अनेक पिम्पल्स के रूप एवं आकार है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन से बचें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>इंटिग्रेटेड थेरेपी</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/40/charm-rog</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/40/charm-rog</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:48:49 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/pimple.jpg"                         length="71257"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पतंजलि न्युट्रेला आर्गेनिक ओमेगा 3, 6, 7, 9</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. राम गुप्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. गौरव कुमार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. शैलेश भदौरिया<span>  </span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:5pt;text-align:right;" align="right"><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;color:rgb(0,0,0);" xml:lang="hi">पतंजलि फूड्स लि.</span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/41/oatanjali-neutrela-organic-omega"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/omega-550x550.png" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोहायड्रेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसा(फैटीएसिड) एवं प्रोटीन किसी भी जीवन की प्राथमिक इकाइयाँ हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये शरीर में होने वाली सभी प्रकार की गतिविधियों के लिए आवश्यक है एवं शरीर में होने वाली रासायनिक क्रियाओं के लिए उत्तरदायी हैं। शरीर मुख्य रूप से इन्हीं से मिलकर निर्मित है। वसा सभी कोशिकाओं के प्रमुख घटकों में से एक है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं शरीर में संश्लेषण के आधार पर वसाओं को आवश्यक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गैर-आवश्यक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी एवं हानिकारक के आधार पर वर्गीकृत किया गया है। आवश्यक वसाओं के लिए शरीर भोज्य पदार्थों एवं अन्य भोज्य पूरकों पर निर्भर करता है। ओमेगा फैटी एसिड आवश्यक वसाओं का एक प्रकार है एवं शरीरमें लाभकारी वसा की तरह कार्य करता है। ओमेगा फैटी एसिड को मुख्यत: </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3, 6, 7, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">9</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में मुख्य रूप से बांटा गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें मुख्य रूप से ओमेगा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बहुतायात मात्रा में उपयोग में लायी जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/fgdghfd.jpg" alt="fgdghfd"></img></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के स्रोत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">α- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिनोलेनिक एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एइको-सेपेंटेंनोइक एसिड एवं डोकोसाहेक्सानोइक एसिड से मिलकर बना हुआ ओमेगा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मुख्य रूप से एल्गी एवं कॉर्ड लीवर में मिलता है(</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। जबकि अलसी के बीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिबकथॉर्न के बीज एवं गूदा ओमेगा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3, 6, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एवं </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">9</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के प्रमुख शाकाहारी स्त्रोत हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय रोग में प्रभावी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">19</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के पश्चात हृदय सम्बंधित बिमारियों में तेजी से बढ़ोत्तरी हुई है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी नॉन कम्युनिकेबल बिमारियों में हृदय रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त एवं इससे सम्बंधित बिमारियों (स्ट्रोक) के कारण होने वाली मृत्यु दर सबसे अधिक है (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2-3)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। कई अध्ययनों में ये प्रकाशित हो चुका है कि ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> न सिर्फ स्ट्रोक को कम करने में सहायक है अपितु हृदयाघात से भी शरीर को सुरक्षा प्रदान करता है। अत: पतंजलि फूड्स लिमिटेड द्वारा मानव को स्वस्थ एवं संतुलित रखने को पतंजलि न्युट्रेला ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3,6,7</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">9</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को विकसित किया गया है जिसका प्रतिदिन उपयोग न केवल कोलेस्ट्रोल को नियंत्रित करता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु हृदय सम्बन्धी रोगों से बचाने में आपकी सहायता करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार में उपलब्ध ज्यादातर ओमेगा एनिमल सोर्स से बने हुए हैं जबकि पतंजलि न्युट्रेला ओमेगा शत-प्रतिशत शाकाहारी एवं आर्गेनिक तत्वों जैसे फ्लैक्स सीड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऑयल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेसमी आयल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिबकथॉर्न एवं विटामिन-ई का समायोजित मिश्रण है। ये कैप्सूल मानव की प्रतिदिन की ओमेगा की आवश्यकताओं को पूर्ण करके हमें स्वस्थ बनाये रखने में मदद करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ओमेगा की कमी से होने वाले रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         1.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल की बीमारी </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         2.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर इम्यूनिटी </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         3.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीरियड्स और प्रेग्रेंसी की मुश्किलें </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         4.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता और ध्यान में कमी </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         5.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी की समस्याएं</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         6.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों की समस्या</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         7.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों का दर्द और अकडऩ</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         8.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालों का झडऩा </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         9.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रूखी त्वचा और त्वचा की अन्य समस्याएं</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लाभ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         1.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">झुरियाँ मिटाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा को मुलायम बनाने को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा को हाइड्रेट रखने में ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बहुत                              फायदेमंद है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         2.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ अवस्था में शिशु और माँ को निरोगी बनाने के काम को करता है। इसके सेवन से शिशु के                  शरीर और मस्तिष्क का विकास ठीक से होता है ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">         3.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हदय रोगों को दूर करने के लिए ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बहुत ही लाभदायक है। ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का सेवन                             मेटाबॉल्जिम सिंड्रोम को ठीक करने में मदद करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">        4.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वजन घटाने और मोटापा दूर करने में ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का सेवन काफी मदद करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">        5.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँखो के रेटिना और दूसरी समस्याओं के लिए ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फायदेमंद होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">        6.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाई ब्लडप्रेशर को कम करने में ओमेगा-३ मदद करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">        7.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर में रोग प्रतिरोधक क्षमता को मजबूत बनाने के लिए ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जरूरी है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">       8.     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविकार दूर करने के लिए ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बहुत ही जरूरी है। इसकी कमी से भूलने की बीमारी जैसे अल्जाइमर हो सकती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">        9.      </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर रोगो को रोकने में असरदायक है ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का सेवन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">       10.   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर और अस्थमा में भी ओमेगा-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की जरूरत पड़ती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/ntrr.jpg" alt="ntrr"></img></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्तावित दैनिक खुराक/मात्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कैप्सूल (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम) प्रतिदिन गुनगुने पानी के साथ सेवन करें</span></h5>
<h6 style="text-align:justify;"> </h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">References :</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  1-</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">https://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/fats-and cholesterol/types-of-fat/</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  2-</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">https://www.who.int/news/item/20-05-2022-world-health-statistics-2022</span></h6>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  3-</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">https://www.who.int/data/global-health-estimates</span></h6>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>पोषक उत्पाद</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/41/oatanjali-neutrela-organic-omega</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/41/oatanjali-neutrela-organic-omega</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:47:27 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/omega-550x550.png"                         length="170858"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>स्वास्थ्य समाचार</title>
                                    <description><![CDATA[<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका की जूठे बर्तन दो दिन तक सिंक में रखते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे किडनी फेल से गर्भपात तक हो सकता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे-बूढ़ों पर सबसे ज्यादा असर : </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका में हर साल सिर्फ दूषित खाने की वजह से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4.80</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करोड़ लोग बीमार पड़ जाते हैं</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत में सदियों पुरानी कहावत है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जूठे बर्तन कंगाली लाते हैं। कंगाली का तो पता नहीं लेकिन जूठे बर्तन बीमारी जरूर लाते हैं। इसलिए लोग सोने से पहले रात के जूठे बर्तन सिंक में नहीं छोड़ते। हालाँकि शहरों में बर्तन धोकर ही सोने की परंपरा टूट रही है और रात के जूठे बर्तन सुबह</span></h5>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/42/health-news"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/sdgsd.jpg" alt=""></a><br /><h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका की जूठे बर्तन दो दिन तक सिंक में रखते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे किडनी फेल से गर्भपात तक हो सकता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे-बूढ़ों पर सबसे ज्यादा असर : </span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका में हर साल सिर्फ दूषित खाने की वजह से </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">4.80</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करोड़ लोग बीमार पड़ जाते हैं</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत में सदियों पुरानी कहावत है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जूठे बर्तन कंगाली लाते हैं। कंगाली का तो पता नहीं लेकिन जूठे बर्तन बीमारी जरूर लाते हैं। इसलिए लोग सोने से पहले रात के जूठे बर्तन सिंक में नहीं छोड़ते। हालाँकि शहरों में बर्तन धोकर ही सोने की परंपरा टूट रही है और रात के जूठे बर्तन सुबह धोए जाने लगे हैं। अमेरिका में तो हालात और भी ज्यादा खराब हैं। यहाँ हुए एक सर्वे के अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिकी औसतन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन तक जूठे बर्तन सिंक में रखते हैं। आधे लोग तो हफ्ते में सिर्फ ३ बार डिशवाशर चलाते हैं। यानि जब तक उनके पास खाने के लिए बर्तन होते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे बर्तन धोते ही नहीं। ये सारे जूठे बर्तन सिंक में पड़े रहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक सर्वे में यह बात भी सामने आई कि आर्थिक रूप से समृद्ध घरों में जूठे बर्तन ज्यादा समय तक सिंक में पड़े रहते हैं। इस सर्वे में यह भी पता चला कि एक अमेरिकी ने अपने फ्रीजर में पिछले साल औसतन ५ चीजें रखीं और सालभर में उनका कभी इस्तेमाल ही नहीं किया। यूएस सेंटर्स फॉर डिजीज कंट्रोल एंड प्रिवेंशन के अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका में दूषित खाने की वजह से हर साल ४.८० करोड़ लोग बीमार पड़ते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सिंक में देर तक जूठे बर्तन पड़े रहने पर सालमोनेला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिस्टीरिया और ई. कोली बैक्टीरिया पनपते हैं। एनएसएफ इंटरनेशनल की सीनियर प्रोजेक्ट मैनेजर लीजा याक्स कहती हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये बैक्टीरिया स्वस्थ लोगों पर ज्यादा प्रभावी नहीं होते</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन जो पहले से बीमार हैं या फिर जिनकी इम्यूनिटी कमजोर हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वे इन बैक्टीरिया से बीमार पड़ जाते हैं। ऐसे लोगों को उल्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट दर्द या डायरिया हो सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/4444.jpg" alt="4444"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया के गंभीर संक्रमण से गर्भपात का खतरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर इन्फेक्शन होने पर किडनी फेलियर तक का खतरा होता है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा गंभीर स्थिति होने पर गर्भपात और किडनी फेलियर का खतरा होता है। इसलिए जब भी घर में बच्चे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बूढ़े और गर्भवती महिला हो तो किचन को हर समय साफ रखें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि ये बैक्टीरिया सबसे ज्यादा इन्हें बीमार बनाते हैं। अपने बर्तनों में लगे रबड़ की सफाई अच्छे से करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि एनएसएफ इंटरनेशनल को सिंक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लेंडर गैसकेट और फ्रिज के वेजीटेबल बॉक्स के बाद सबसे ज्यादा बैक्टीरिया यहीं मिले हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका के कॉलेज ऑफ एग्रीकल्चर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फूड एंड एनवायरनमेंट में एसोसिएट एक्सटेंशन प्रोफेसर रेनफ्रो कहते हैं- अपने किचन में हर चीज ये मानकर इस्तेमाल कीजिए कि वह प्रदूषित है। आप हमेशा स्वस्थ रहेंगे। वे कहते हैं कि सब्जी या मांस-मछली पकाने से पहले अच्छी तरह धोएं। उसके बाद उन बर्तनों को भी तुरंत धो लें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें इन्हें धोया गया है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(224,62,45);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">किचन में ये सावधानियां बरतें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार स्वस्थ रहेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:square;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जूठे बर्तन और खाने के अवशेष किचन में ज्यादा देर तक न रखें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हर बार खाना बनाने के बाद किचन और गैस स्टोव को अच्छी तरह से साफ करें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब भी बाहर से सब्जियां और फल लाएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रिज में रखने से पहले अच्छी तरह धो लेंं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जूठे बर्तन और खाने के अवशेष किचन में ज्यादा देर तक न रखें। कूड़ा ढके हुए बैग में रखें।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार में बच्चे से लेकर बड़े तक सबकी आदत लगाएं कि अपनी खाने की प्लेट खुद धोएं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खाना कभी भी खुले में न रखें। खाना बनने के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">40</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिनट के अंदर खा लेना सबसे अच्छा है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साभार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - https://www.bhaskar.com/happylife/news/americans-keep-fake-dishes-in-the-sink-for-two-days-due-to-this-risk-of-kidney-failure-miscarriage-130678075.html</span></h6>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अल्ट्राप्रोसेस्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खाना यानि डिमेंशिया का खतरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">केक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्कुट और चिप्स आदि अधिक खाते हैं तो संभल जाएं। दस हजार लोगों पर किए गए अध्ययन के मुताबिक अल्ट्राप्रोसेस्ड फूड ज्यादा खाना दिमाग की ताकत पर असर डालता है। यह डिमेंशिया का खतरा भी बढ़ा सकता है। वैज्ञानिकों के अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह सबसे नुकसानदायक स्नैक्स है जो संज्ञात्मक क्षमता पर असर डालता है। मध्य आयु वर्ग के वयस्कों पर हुए इस अध्ययन के अनुसार जिनके आहार का तीन चौथाई हिस्सा अल्ट्रा प्रोसेस्ड फूड से युक्त होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका दिमाग दूसरों की तुलना में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">28</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत अधिक तेजी से घटता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/sdgff.jpg" alt="sdgff"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा शरीर दर्द व सूजन में खास भूमिका निभाने वाला एक प्रोटीन साइटोकिंस बनाता है। यह तब तेजी से बनता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब हम ज्यादा मात्रा में मीठी चीजें खाते हैं। केक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्कुट व पेस्ट्री आदि अल्ट्रा प्रोसेस्ड फूड में दूसरे प्रोसेस्ड फूड की तुलना में ज्यादा चीनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नमक व संतृप्त वसा होती है। हालिया अध्ययन जामा न्यूरोलॉजी में छपा है। दिमाग के न्यूरोइमेजिंग अध्ययन के अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी आहार  पैटर्न पर आधारित भोजन का अधिक सेवन दिमाग के हिप्पोकैंपस और संज्ञात्मक क्षमता प्रभावित करने वाले कारकों में कमी लाता है।</span></h5>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साभार </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">https://www.dw.com/hi/bad-diet-causes-cognitive-decline-fact-or-myth/a-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">64120737</span></h6>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाभर में शाकाहार के प्रति बढ़ रहा रुझान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमरीकी ले रहे सबसे ज्यादा दिलचस्पी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियाभर में शाकाहार के प्रति रुझान बढ़ रहा है। पिछले तीन साल में कई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देशों की आबादी के एक अहम हि</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्से ने इसे अपनाया है। स्टेटिस्टा की ओर से किए गए वैश्विक उपभोक्ता सर्वे के अनुसार अमरीका में शाकाहार पसंद करने वालों की संख्या में सबसे ज्यादा वृद्धि हुई है। यूरोपीय देशों में भी यह चलन बढ़ रहा है। वहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत और चीन में गिरावट दर्ज की गई है। रिपोर्ट के अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भले ही जीव रक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक संसाधनों को संरक्षित रखने जैसी वजहों से यह चलन बढ़ा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन इससे स्वास्थ्य लाभ के साथ-साथ कार्बन उत्सर्जन में भी कमी आएगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारत में सर्वाधिक शाकाहारी लोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2019</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की तुलना में भारत में अनाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फल और सब्जियां आदि खाने वालों की संख्या घटी है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन यह भी एक तथ्य है</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि विश्व में सबसे ज्यादा शाकाहारी भारत में ही हैं। देश की एक-चौथाई से अधिक आबादी शाकाहारी है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यावरण बचाने के लिए बदला आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अमरीका</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी और दक्षिण अफ्रीका में तीन साल के दौरान शाकाहार अधिक परोसे जाने लगा है। अमरीका की दो प्रतिशत आबादी वीगन डाइट (पेड़-पौधों से प्राप्त) फॉलो करती है। सेहतमंद रहने और वजन घटाने के उद्देश्य से यहां लोग शाकाहार में दिलचस्पी लेने लगे हैं। इसी तरह ब्रिटेन में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">88</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लाख लोग वर्ष के अंत तक शाकाहार अपनाने का विचार कर रहे हैं। इनमें युवाओं की संख्या अधिक है। जर्मनी में लोग पर्यावरण के प्रति सजग हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए कई साल से यहां शाकाहार को प्राथमिकता दी जा रही है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">मशहूर हस्तियां बता रहीं फायदे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने बारबेक्यू के लिए दुनियाभर में प्रसिद्ध दक्षिण कोरिया में भी यह चलन बढ़ा है। यहां कई मशहूर हस्तियां वेजिटेरियन या वीगन लाइफस्टाइल फॉलो करती हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो समय-समय पर सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म पर इनके फायदे बताती रहती हैं। इसलिए दक्षिण कोरिया में स्थानीय लोगों के साथ-साथ कंपनियां और सरकार भी इस ओर विशेष ध्यान देने लगे हैं। वहीं जिन देशों में शाकाहार में कमी आई है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें मैक्सिको</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राजील और स्पेन शामिल हैं।</span></h5>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साभार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">https://www.patrika.com/jaipur-news/parents-decided-be-the-cradle-of-the-fees-act-and-then-deposit-the-fe-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">6850205/</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">jaipur-news/the-rise-of-vegetarianism-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">7843280/</span></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेगनेंसी में थोड़ा-सा भी अल्कोहल पीना है खतरनाक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे के दिमाग पर पड़ सकता है असर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शराब या अल्कोहल ऐसी ही चीज़ है जिसका सेवन प्रेगनेंसी में मना किया जाता है। विभिन्न स्टडीज़ में यह बात साबित हो गयी है कि प्रेगनेंसी में शराब पीना बच्चे के लिए बहुत नुकसानदायक साबित होता है।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था में खाने-पीने का काफी ख्याल रखना पड़ता है। खासकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी चीज़ें खाने से रोका जाता है जिनसे उनके पेट में पल रहे बच्चे को नुकसान हो सकता है। शराब या अल्कोहल ऐसी ही चीज़ है जिसका सेवन प्रेगनेंसी में मना किया जाता है। विभिन्न स्टडीज़ में यह बात साबित हो गयी है कि प्रेगनेंसी में शराब पीना बच्चे के लिए बहुत नुकसानदायक साबित होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों नहीं पीनी चाहिए प्रेगनेंसी में शराब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?- </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कई बार महिलाएं गर्भावस्था में सिगरेट और शराब पीने से खुद को रोक नहीं पाती। थोड़ी-सी मात्रा में अल्कोहल पीना सेफ है यह समझकर महिलाएं कभी-कभार थोड़ी शराब पी लेती हैं। लेकिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शराब की यह छोटी-सी मात्रा भी आपकी सेहत के लिए बहुत नुकसानदायक साबित हो सकती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टडीज़ और रिसर्च के अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो महिलाएं प्रेगनेंसी में शराब का सेवन करती हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके बच्चे का बर्थ वेट बहुत कम होता है। इसी तरह बच्चे के दिमागी विकास पर भी शराब पीने से दुष्परिणाम होते हैं। जी हां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न रिसर्च इस बात का दावा करती हैं कि प्रेगनेंसी में शराब पीने से बच्चे के संज्ञानात्मक क्रियाओं पर असर पड़ता है। ब्रिस्टल यूनिवर्सिटी (यूनाइटेड किंगडम) द्वारा एक रिसर्च आयोजित की गयी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें यह समझने के प्रयास किए गए कि प्रेगनेंसी में अगर कोई महिला अल्कोहल लेती है तो क्या होगा। इस रिसर्च के लिए कुल </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">23</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पुरानी स्टडीज़ के निष्कर्षों का भी अध्ययन किया गया। शोधकर्ताओं ने रिसर्च के अंत में कहा कि गर्भावस्था में शराब पीने से बच्चे के दिमाग पर असर पड़ता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था में शराब पीने के नुकसान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h5>
<ul style="list-style-type:circle;">
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लो बर्थ वेट यानि जन्म के समय बच्चे का वजन मानक स्तर से कम होता है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे के मानसिक और शारीरिक विकास में अड़चनें आ सकती हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों को पढऩे-लिखने में कठिनाई हो सकती है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="en-in" xml:lang="en-in">     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब प्रेगनेंट महिला अल्कोहल का सेवन करती हैं तो शराब खून के माध्यम से प्लैसेन्टा तक पहुंच जाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो बच्चे के लिए घातक हो सकता है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साभार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-https://www.thehealthsite.com/hindi/pregnancy/drinking-alcohol-when-pregnant-side-effects-alcohol-use-during-pregnancy-can-impact-childs-brain-development-in-hindi-770905/</span></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लू के टीके से कम हो सकता है हार्ट अटैक का खतरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिसर्च में हुआ खुलासा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक लेटेस्ट रिसर्च में यह दावा किया गया है कि फ्लू का टीका लेने से दिल का खतरा काफी हद तक कम हो सकता है। इन टीकों को </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">65</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल से अधिक उम्र के उन लोगों को लगवाना चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो डायबिटीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट की बीमारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस संबंधी बीमारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी या लिवर जैसी बीमारियों से पीडि़त हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल के मरीजों के लिए एक अच्छी खबर है। शोध की मानें तो फ्लू का टीका लगवाने से हार्ट अटैक का खतरा कम हो सकता है। अगर सीधे शब्दों में आपको बताएं तो अब हार्ट के मरीज हेल्दी रहने के लिए फ्लू का टीका ले सकते हैं। एक लेटेस्ट रिसर्च में यह दावा किया गया है कि फ्लू का टीका लेने से दिल का खतरा काफी हद तक कम हो सकता है। इन टीकों को </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">65</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल से अधिक उम्र के उन लोगों को लगवाना चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो डायबिटीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट की बीमारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस संबंधी बीमारी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी या लिवर जैसी बीमारियों से पीडि़त हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/444.jpg" alt="444"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> देशों में हुआ अध्ययन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एम्स के कार्डियोलाजी विभाग के एक अध्ययन में यह बात सामने आई है कि इंफ्लुएंजा टीका दिल के जोखिम को कम कर सकता है। कमजोर दिल वाले या कार्डियक अरेस्ट से पीडि़त लोगों को यह टीका जरूर लगवाना चाहिए। यह दिल के दौरे के जोखिम को कम करने में मदद कर सकता है। यह अध्ययन लांसेट में प्रकाशित हुआ था और इसका नेतृत्व एम्स कार्डियोलाजी विभाग के प्रोफेसर डॉ. अंबुज रॉय ने किया था। यह अध्ययन एशिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य पूर्व और अफ्रीका के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> देशों में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">30</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> केंद्रों पर किया गया था।  जिसमें से सात केंद्र भारत में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छह चीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चार-चार फिलीपींस और नाइजीरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन सऊदी अरब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो मोजांबिक व एक-एक जांबिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">केन्या और युगांडा में थे। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शोधकर्ताओं को क्या मिला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? - </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्फ्लुएंजा संक्रमण हृदय संबंधी घटनाओं और मृत्यु के बढ़ते जोखिम से जुड़ा हुआ है। इसलिए अधिक उम्र के पीडि़त मरीजों को टीका लेने की सलाह दी जाती है। जिन मरीजों को इस अध्ययन में शामिल किया गया उनकी उम्र </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">18</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्ष या उससे अधिक थी। दिल के दौरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रोक और अन्य हृदय रोगों में लगभग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">28</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत की कमी आई है। जिन लोगों को पहले से ही दिल का दौरा पड़ चुका है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें इन्फ्लुएंजा का टीका लेना चाहिए। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन में यह भी पाया गया कि अगर हार्ट के मरीजों को इन्फ्लूएंजा का टीका दिया जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो हार्ट फेल होने के मामलों में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">50</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत की कमी आ सकती है। यह अनुमान लगाया गया है कि हार्ट फेल के मरीजों की संख्या </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1990</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">33.5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिलियन से लगभग दोगुनी होकर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2017</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">64.3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिलियन हो गई है।</span></h5>
<h6 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साभार: </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">https://www.indiatv.in/health/flu-vaccines-can-reduces-the-risk-of-heart-attack-cardiology-department-of-delhi-aiims-research-reveales-2022-11-30-907722</span></h6>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किलो अतिरिक्त वजन जिंदगी के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल घटा सकता है</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बिस्तर पर लेटकर मोबाइल चलाने से भी मोटापे का खतरा</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ताजा नेशनल फैमिली हेल्थ सर्वे के अनुसार भारत में लगभग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">23</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत पुरुष और </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">24</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत महिलाएं ज्यादा वजन या मोटापे का शिकार हैं। यही नहीं </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल से कम उम्र के लगभग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3.4</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रतिशत बच्चे भी मोटापे की गिरफ्त में हैं। देश में मोटापा जल्द ही महामारी बनने जा रहा है। डब्ल्यूएचओ के अनुसार अधिक बॉडी फैट से टाइप-</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> डायबिटीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, 13</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तरह के कैंसर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय रोग और फेफड़ों से जुड़ी बीमारियों का खतरा बढ़ता है। यही नहीं मस्तिष्क के कार्य करने की क्षमता भी प्रभावित होती है। साल </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2021</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में दुनियाभर में लगभग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">28</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लाख लोगों की मौत मोटापे से जुड़ी बीमारियों के कारण हुई। एक शोध के अनुसार </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किलोग्राम अतिरिक्त वजन औसत आयु को तीन साल तक कम कर सकता है। यानि किसी व्यक्ति का वजन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">30</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किलो ज्यादा है तो उसके जीवन के </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> साल कम हो सकते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/55.jpg" alt="55"></img></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके जो वजन नियंत्रित करने में कारगर हैं</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नाश्ते में अधिक प्रोटीन लें : भूख वाले हार्मोन को संतुलित करता है</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन के पचने की प्रक्रिया धीमी होती है। साथ ही यह भूख बढ़ाने वाले हार्मोन्स को भी धीमा करता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे लंबे समय तक पेट भरे होने का अहसास रहता है। नतीजा भोजन के रूप में जाने वाली कैलोरी घटती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दिमाग को ट्रेंड करें : क्योंकि संतुलित भोजन एक आदत है</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी भी नई आदत या दिनचर्या को अपनाने में लंबा समय लगता है। जब किसी नई चीज (कम कैलोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित भोजन) को रोज फॉलो करते हैं तो मस्तिष्क धीरे-धीरे उसे अपनाकर आदत में बदल देता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रोजाना की वे आदतें जो वजन बढ़ाती हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह के समय पानी न पीना</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह के समय पिया गया गुनगुना पानी आंतों को साफ कर मेटाबॉलिज्म को दुरुस्त करता है जिससे कैलोरी अधिक बर्न होती है। जबकि पानी नहीं पीने से मेटाबॉलिज्म धीमा पड़ता है। वजन बढऩे का खतरा बढ़ाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत कम या बहुत अधिक सोना : कैलोरी इंटेक बढ़ता है</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जो लोग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घंटे या उससे कम सोते हैं उनमें बेली फैट बढऩे की आशंका दो गुनी से अधिक होती है। वहीं </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">9</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घंटे या अधिक सोने पर मोटे होने का खतरा २१ प्रतिशत ज्यादा होता है। ऐसा भूख बढ़ाने वाले हार्मोन के कारण होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रात में लेटे हुए फोन चलाना : हार्मोन मेलाटोनिन प्रभावित होता है</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">फोन की ब्लू लाइट नींद के साइकिल को नियंत्रित करने वाले हार्मोन मेलाटोनिन को प्रभावित करती है। जिससे नींद आने में समस्या होती है। अधूरी नींद से हार्मोन घ्रेलिन बढऩे लगता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे व्यक्ति अधिक भोजन करता है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>स्वास्थ्य समाचार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/42/health-news</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/42/health-news</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:46:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/sdgsd.jpg"                         length="385992"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>दुधारू पशुओं के लिए पतंजलि ग्रामोद्योग न्यास का अनुपम उपहार संवृद्धि (तरल कैल्शियम)</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ. बी.आर.जे. माथुर<span>  </span></span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पशु चिकित्सा सेवा प्रबन्धक</span><span lang="en-in" style="font-size:10pt;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि ग्रामोद्योग न्यास</span><span lang="en-in" style="font-size:10pt;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/43/dudharu-pashuon-ke-liye-patanjali-gramodyog-nyas-ka-anupam-uphar-sanvridhi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/cow.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष के पशुपालकों के बीच पतंजलि केल्शियम के नाम से लोकप्रिय पूरक पशु आहार (फीड सप्लीमेंट) संवृद्धि पशुओं को स्वस्थ एवं उत्पादनशील रखने के लिए बहुत महत्वपूर्ण उत्पाद है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश पशु पालक जानते हैं कि दुधारू पशुओं को स्वस्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक वृद्धि एवं उनके दूध उत्पादन को अधिकतम स्तर पर निरन्तर एवं दीर्घकाल तक बनाये रखने के लिए पशु के आहार में केल्शियम की समुचित मात्रा होनी आवश्यक है। इसलिए पशु पालक उनके पशुओं के आहार में हरा एवं सूखा चारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित पशु आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चूरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चूनी व अनाज के अतिरिक्त पशु पूरक आहार के रुप में कैल्शियम किसी न किसी रूप में अवश्य देते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पशुओं के शारीरिक वृद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों की मजबूती एवं कार्यशीलता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजनन चक्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों के विकास एवं मजबूती तथा दुग्ध उत्पादन हेतु उनको कैल्शियम-फॉस्फोरस इत्यादि लवणों तथा विटामिन्स विशेषत: विटामिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">D-3</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की आवश्यकता रहती है। बच्चों की शारीरिक वृद्धि का आंकलन हड्डियों के विकास से ही अनुभव किया जाता है और इसके लिए कैल्शियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फॉस्फोरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">D-3 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की सबसे महत्वपूर्ण भूमिका रहती है। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर दूध में लगभग </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम खनिज लवण होते हैं और इन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम खनिज लवणों में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम कैल्शियम की उपस्थिति रहती है। अत: प्रति लीटर दूध के माध्यम से हम पशु के शरीर से २ ग्राम कैल्शियम प्राप्त करते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति ने प्रत्येक माँ के उसके नवजात शिशु को पालने के लिए संम्पूर्ण संतुलित आहार उसके शारीरिक एवं मानसिक विकास हेतु दूध के रूप में प्रदान किया है। इसलिए मनुष्य अपनी माँ का दूध नहीं मिलने की अवस्था में एवं तंदुरुस्ती के लिए दुधारू पशुओं बकरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भैंस इत्यादि का दूध अपने आहार में सम्मिलित करता है। यह दूध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छाछ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पनीर इत्यादि के रूप में लिया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य के दैनिक उपयोग में किसी न किसी रूप में दूध का उपयोग किया जाता है इसलिए वैज्ञानिक दुधारू पशुओं से उन्नत पोषण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रबंधन व प्रजनन के माध्यम से अधिकाधिक दूध उत्पादन के शोध में प्रयासरत हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजार में विभिन्न कम्पनियों द्वारा पशु-पूरक आहार के रूप में कैल्शियम विपणन किया जाता है। अधिकांश यह तरल रूप में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर पैकिंग में बेचा जाता है। किन्तु इसके मूल्यों में </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">200</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रुपये प्रति </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर से लेकर </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1200</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रुपये प्रति </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर का भारी अन्तर है। दूध बढ़ाने के क्लेम पर कैल्शियम के विक्रय में पशु पालकों से बहुत बड़ी ठगी की जाती है। अन्र्तराष्ट्रीय कम्पनियां जो कैल्शियम बेचती हैं उनके अधिकारियों/कर्मचारियों की बड़ी तनख्वाह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े-बड़े विज्ञापन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षक पैकिंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विक्रय शृंखला-सी.एण्डएफ.ए.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुपर डीलर्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डीलर्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब डीलर्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिटेलर्स के भारी मुनाफे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पशु चिकित्सकों को आकर्षक उपहार इत्यादि के रूप मे खूब खर्चा किया जाता है अत: उत्पादन मूल्य से कई गुना मूल्य पर बेचा जाता है जो निर्माता बहुत कम मूल्य </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">200-300</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रुपये प्रति </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">5</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर पशुपालक के घर आकर दे जाते हैं। वे बड़ी ठगाई करते हैं। वे कैल्शियम के नाम पर स्टार्च युक्त रंगीन मीठा पानी ही दे जाते हैं इससे पशु के शरीर में कैल्शियम की पूर्ति होने के बजाय अधिक कमी हो जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि का संवृद्धि कैल्शियम पूरक पशु आहार में वे सभी घटक विद्यमान हैं जो दुधारू व अन्य पशुओं में कैल्शियम एवं शक्ति की पूर्ति करने के लिए आवश्यक हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/patanjali-sanvruddhi-calcium-1000x1000-.png" alt="patanjali-sanvruddhi-calcium-1000x1000-"></img></span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह शरीर में सभी क्रियाएं सुचारू रूप से चलाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों के विकास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि एवं मजबूत बनाने के लिए दुग्ध उत्पादन के लिए गर्भावस्था में गर्भ में पल रहे शिशु के विकास के लिए बहुत ही महत्वपूर्ण एवं आवश्यक तत्व है। इसकी शरीर में कमी हो जाने पर निम्न रोग एवं गंभीर दुष्परिणाम हो जाते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों की वृद्धि एवं मजबूती अवरूद्ध हो जाती है जिसके फलस्वरूप छोटे बच्चों/बछड़ों की शारीरिक वृद्धि रुककर हड्डियां मुड़ जाती है इस रोग को रिकेट्स (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Ricketes</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) कहते हैं। बड़ी उम्र में कैल्शियम के कारण हड्डियां कमजोर व खोखली हल्की हो जाती है जिसके फलस्वरूप मामूली चोट लगने अथवा कई बार शारीरिक भार के कारण हड्डियों में फ्रैक्चर हो जाता है। इस स्थिति को ऑस्टियोपोरोसिस (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Osteoporosis</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) कहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुधारू पशुओं के कैल्शियम की कमी के कारण दुग्ध उत्पादन की मात्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि तथा गुणवत्ता में कमी आ जाती है। कैल्शियम की समुचित मात्रा (प्रति लीटर दुग्ध उत्पादन के लिए </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम कैल्शियम) उपलब्ध नहीं होने कारण पहले तो हड्डियों में संघारित कैल्शियम निकलना प्रारंभ हो जाता है और तत्पश्चात् दूध उत्पादन कम होता हुआ बन्द हो जाता है और पशु का शुष्क काल (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Dry Period</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) बढ़ जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव के समय कैल्शियम की कमी के कारण प्रसव बहुत पीड़ादायक होकर सामान्य प्रसव नहीं होता है। गर्भाशय की मांसपेशियां आसक्त होने के फलस्वरूप प्रसव के लिए गर्भाशय का समुचित संकुचन संभव नहीं होता है और प्रसव सामान्य नहीं हो पाता है इस स्थिति को (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Utezinejneztia</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) कहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव के पश्चात् (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Post Partuzition) CA </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की कमी के कारण सबसे महत्वपूर्ण व्याधि दुग्ध ज्वर (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Milk Fever</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) हो जाता है। पशु की मांसपेशियां कमजोर-आसक्त हो जाने के फलस्वरूप पशु खड़ा नहीं हो सकता। शारीरिक तापमान सामान्य से कम हो जाता है। पशु अपनी गर्दन पीछे की तरफ मोडक़र बैठ जाता है। मुँह से लार गिरने लगती है और पशु की शारीरिक क्रियाएं शिथिल होते हुए शून्य हो जाती हैं। अन्त में श्वसन क्रिया अवरूद्ध हो जाने अथवा हृदयगति रुक जाने के फलस्वरूप पशु की मृत्यु हो जाती है। ऐसी स्थिति  में रक्त में कैल्शियम की मात्रा अविलम्ब बढ़ाना अतिआवश्यक हो जाता है। इसके लिए पतंजलि ग्रामोद्योग द्वारा अविलम्ब कैल्शियम की आपूर्ति के लिए संवृद्धि जैल का निर्माण किया गया है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संवृद्धि जैल में कैल्शियम </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tonic</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्थिति में होने के कारण रक्त में तुरंत कैल्शियम की सांद्रता इसको पिलाने से बढ़ जाती है। संवृद्धि जैल लम्बी गर्दन वाली नालनुमा प्लास्टिक की बोतल में उपलब्ध करवायी गई है ताकि इसी बोतल से पशु को आराम से पिलाया जा सके।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम की आपूर्ति के लिए संवृद्धि ही क्यों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संवृद्धि तरल पशुओं के लिए संतुलित शुद्ध शाकाहारी कैल्शियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फॉस्फोरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी-बूटीयुक्त होने के कारण पशु के शरीर में अधिकतम मात्रा में अवशोषित होकर कैल्शियम की पूर्ति करता है। कैल्शियम किसी भी रुप में अथवा किसी के साथ मिलाकर खिलाने से शरीर में कैल्शियम की आपूर्ति संभव नहीं है। कैल्शियम-फॉस्फोरस का एक निश्चित अनुपात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2</span><span lang="hi" xml:lang="hi">:</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का शरीर में संघारित होता है। अत: संवृद्धि में इसी अनुपात में कैल्शियम और फॉस्फोरस उपलब्ध है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे शरीर में कैल्शियम के साथ-साथ फॉस्फोरस की आपूर्ति हो सके</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो कैल्शियम के उपयोग हेतु आवश्यक है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम के शरीर में अवशोषण के लिए विटामिन-डी की उपस्थिति आवश्यक होती है। अत: इसका भी समुचित मात्रा में संवृद्धि में समावेश किया गया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संवृद्धि को अधिक उपयोगी बनाने के लिए इसमें विटामिन-ए एवं विटामिन-बी१२ का भी समावेश किया गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे पशु का प्रजनन चक्र नियमित रहता है। चर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दांत के स्वास्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोग-प्रतिरोध क्षमता बढ़ाने में विटामिन-ए का महत्वपूर्ण स्थान है। विटामिन- बी१२ जोकि भोजन को ऊर्जा में परिवर्तित करने की क्रिया में आवश्यक है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुधारु पशुओं में भोजन से दूध बनाने की प्रक्रिया में आवश्यक है। अत: इसका भी संवृद्धि में समावेश किया गया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चूंकि संवृद्धि तरल पतंजलि उत्पाद है तो इसमें महत्वपूर्ण जड़ी-बूटियां मिलाकर इसको दुधारु पशुओं के लिए और अधिक उपयोगी एवं गुणवत्तायुक्त बनाया गया है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सिलिमेरीन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे मिल्क थिसल (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Milk Thistile</span><span lang="hi" xml:lang="hi">)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के रूप में जाना जाता है। दूध उत्पादन के लिए यह एक विश्वस्तरीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी-बूटी है। यह यकृत की क्रियाशीलता के लिए भी अमृत तुल्य है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शतावरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुग्ध उत्पादन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य एवं जोड़ों को स्वस्थ रखने के लिए शतावरी एक जानी-मानी औषधि है। आयुर्विज्ञान के अनुसार शतावर शरीर में वात-पित्त को नियंत्रित रखती है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Leptadenia Reticulata</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के स्राव को बढ़ाता है। दूध उतारने की (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Let down of Milk</span><span lang="hi" xml:lang="hi">) प्रक्रिया को जीवन्ती तीव्र करती है। जो पशु जितना जल्दी दूध उतारता है उसका दूध उत्पादन भी अधिक होता है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(28,90,33);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पाइपर लोंगम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह भूख और पाचन शक्ति बढ़ाने तथा दुग्ध उत्पादन बढ़ाने के लिए जानी मानी औषधि है। इस प्रकार हम देखते हैं कि पतंजलि संवृद्धि केवल कैल्शियमपूरक पशु आहार नहीं होकर दुधारु पशुओं एवं पशु पालकों की आर्थिक दशा सुधारने के लिए एक वरदान है। यह कैल्शियम के साथ-साथ फॉस्फोरस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन-ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">12, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेलिमेरीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शतावरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन्ती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाइपर लोंगम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम इत्यादि महत्वपूर्ण तत्वों से युक्त होने के कारण बाजार में उपलब्ध कैल्शियम से भिन्न एवं अधिक गुणवत्तायुक्त है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संवृद्धि तरल </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1, 5, 10</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">20</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लीटर के बहुउपयोगी जार में उपलब्ध करवाया जाता है। इसके अतिरिक्त संवृद्धि गोल्ड जिसमें कैल्शियम-फॉस्फोरस की मात्रा संवृद्धि तरल की अपेक्षा दो-गुनी से भी अधिक है। यह भी अधिक दूध देने वाले पशुओं के लिए उपलब्ध है। संवृद्धि जैल </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">300</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिली. की नालनुमा बोतल में उपलब्ध करवाया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि ग्रामोद्योग न्यास सभी उत्पादों को ओर अधिक गुणवत्तायुक्त उपयोगी एवं न्यूनतम मूल्यों पर पशु पालकों को उपलब्ध कराने के लिए कटिबद्ध है और इसके लिए सतत् प्रतत्नशील है।f</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>संस्कृति एवं संस्कार</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/43/dudharu-pashuon-ke-liye-patanjali-gramodyog-nyas-ka-anupam-uphar-sanvridhi</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/43/dudharu-pashuon-ke-liye-patanjali-gramodyog-nyas-ka-anupam-uphar-sanvridhi</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:45:57 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/cow.jpg"                         length="249164"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>यही तो हमारे जीवन की परम प्यास है...</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;color:#00b050;" xml:lang="hi">पंकज </span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="en-in" style="font-size:10pt;color:#FF0000;" xml:lang="en-in">‘</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">स्वदेशी</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-size:10pt;color:#FF0000;" xml:lang="en-in">’<span>  </span></span></strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;font-family:Mangal, serif;color:#FF0000;" xml:lang="hi">दिव्य प्रकाशन</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/44/yahi-to-hamare-jiwan-ki-param-pyas-hai"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-01/ved.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर एवं उत्तम विचारों से जीवन में संसार के सब सुखों को प्राप्त किया जा सकता है और सब धन-धान्य-ऐश्वर्य होते हुए भी यदि शरीर स्वस्थ नहीं है या विचार उत्तम नहीं हैं तो दु:खों का जमघट जीवन में लगे रहना कोई आश्चर्य की बात नहीं है। यह संसार ऐसे अनुभवों से भरा हुआ है। ऐसा नहीं है कि मनुष्य को इसका आभास नहीं है। परन्तु संस्कार व स्वभावों के दोषों के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान के कारण  सुख का मार्ग पता होते हुए भी अंधकार में हम अज्ञानी जिए जा रहे हैं। अन्धकार से प्रकाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान से ज्ञान और अबोध से बोध की राह यदि हमें प्राप्त हो जाए तो जीवन में सदा बने रहने वाले शुभ का शुभारम्भ हमें प्राप्त हो सकता है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों की परम महान चेतना से अनुभूत हैं पांडुलिपियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पांडुलिपियों और ताडपत्रों में हस्तलिखित ऐसे कथन जिसे हमारे महान तपस्वी ऋषियों ने अपनी परम महान चेतना से अनुभूत किया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो जगत के किसी भी स्थान पर मनुष्य को सुख व आनंद प्रदान करने के लिए व्यावहारिक ज्ञान प्रदान करने में समर्थ है। यह हमारा परम सौभाग्य है कि ऐसी पाण्डुलियों (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Manuscripts) </span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का आशीर्वाद भारत की महान पुण्य धरा पर उपलब्ध है। महर्षि वाग्भट जी द्वारा रचित (अष्टांगहृदयम्) में आयुर्वेद के सम्पूर्ण विषय- कायचिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शल्यचिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शालाक्य आदि आठों अंगों का वर्णन है। उन्होंने अपने ग्रन्थ के विषय में स्वयं ही कहा है कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह ग्रन्थ शरीर रूपी आयुर्वेद के हृदय के समान है। जैसे- शरीर में हृदय की प्रधानता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी प्रकार आयुर्वेद वाङ्मय में  अष्टांगहृदयम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय के समान है। अपनी विशेषताओं के कारण यह ग्रन्थ अत्यंत लोकप्रिय हुआ। वैद्यराज सुषेणदेव द्वारा रचित (आयुर्वेद-महोदधि)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद विशेषज्ञ पण्डित रघुनाथ सूरी द्वारा रचित (भोजन कुतूहलम) इनमें आहार-द्रव्यों के गुण व स्वरूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का विषद वर्णन किया गया है। प्रत्येक व्यक्ति को कैसा आहार-विहार अपनाना चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे वह रोगों से बचते हुए सदा स्वस्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बलवान व प्रसन्न रह सके इसका वर्णन इसमें रोचक व सरल रूप में किया गया है। आचार्य रविगुप्त द्वारा रचित (सिद्धसार-संहिता) के स्वाध्याय से अल्प सामर्थ वाले व्यक्ति भी आयुर्वेद के सारतत्त्व को जान सके तथा वह स्वयं के स्वस्थ की रक्षा रखते हुए अन्यों के स्वास्थ्य की भी रक्षा कर सकें इस उद्देश्य से इस शास्त्र की रचना की गई। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">माधुक पण्डित द्वारा विरचित (हरमेखला) में कौतुहल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट शत्रु दमन चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंधशास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन पाक विधि आदि रुचिकर विषय वर्णित है। आचार्य अमितप्रभ द्वारा रचित (योगशत-वैद्यवल्लभा) अगाध आयुर्वेद सागर में से प्राप्त अमृत को सरल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षिप्त एवं सम्पूर्ण </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">100</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> श्लोकों में आयुर्वेद का सार समाहित करने का चमत्कारी प्रयास इस ग्रन्थ के रूप में देखने को मिलता है। बिन्दूभट्ट द्वारा रचित (बिन्दुसार)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैद्य वाल्मीक द्वारा रचित (कुमारामृतम)</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महान आयुर्वेदज्ञ पंडित बोपदेव जी द्वारा रचित हृदयदीपक निघण्टु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि महापुरुषों ने मानव मात्र के कल्याण की पवन अभिलाषा के साथ विभिन्न शास्त्रों की रचना की। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋषियों के ज्ञान को मिला पतंजलि में सम्मान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि ने किया दुर्लभ पांडुलिपियों का संरक्षण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवाद व प्रकाशन</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे सैकड़ों प्राचीन शास्त्र जो यत्र-तत्र उपलब्ध थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन ग्रन्थों की मूल हस्तलिखित प्रतियों पांडुलिपियों का अन्वेषण कर उनके आधार का मूलपाठ का शोधन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तम संपादन व सुगम अनुवाद कर वर्तमान युग के आयुर्वेद महान पंडित आचार्य बालकृष्ण जी महाराज के दिव्य आलोक में विद्वानगणों की टीम के द्वारा अद्वितीय कार्य किया गया है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पांडुलिपियों पर अनुसंधान कर पतंजलि कर रही जीवन रक्षक औषधियों निर्माण </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे महान महर्षि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वान आचार्य वैद्यों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों द्वारा अपने हाथों से लिखित एक लाख से अधिक पांडुलिपियों को देश के विभन्न स्थानों से दुर्दशा और जीर्ण-शीर्ण स्थिति में प्राप्त कर पतंजलि अनुसंधान केंद्र की </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">350</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से अधिक वैज्ञानिकों की टीम के द्वारा न केवल इन्हें सुरक्षित किया गया है अपितु ऋषियों द्वारा बताए गए मार्ग से मानव की जीवन रक्षक औषधियों का भी इसमें अनुसंधान एवं निर्माण कार्य चल रहा है। ऋषियों के महान ज्ञान को यदि भारत में कहीं सम्मान प्राप्त हो रहा है तो पतंजलि अनुसंधान केंद्र का नाम इसमें सबसे प्रथम आता है और न केवल सम्मान योगऋषि परम पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज की पावन प्रेरणा से ऋषियों के ज्ञान का गौरव ज्ञान भी पुस्तकों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्यों एवं शास्त्रों के माध्यम से दिव्य प्रकाशन की सेवा से हो रहा है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इन महान ग्रन्थों में दिए गए ज्ञान को हमें अपने जीवन में अवश्य अपनाना चाहिए। यह ग्रन्थ ही है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो हमें सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध एवं स्वस्थ-खुशहाल जीवन प्रदान कर सकते हैं। यही तो हमारे जीवन की परम प्यास है। सुख आखिर किसको प्रिय नहीं है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और प्रिय है तो हमें प्रयास तो करना ही चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन शास्त्रों का स्वाध्याय करने का। पतंजलि योगपीठ हरिद्वार से आपके द्वार पर साहित्य सेवा को उपलब्ध करवाने के लिए दिव्य प्रकाशन अपनी सेवा में तत्पर है। देश के लाखों परिवार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्यालय एवं महा-विद्यालय भी हमसे जुड़े हैं। आपका  भी हम हृदय से स्वागत करते हैं। आप भी हमारी वेबसाइट </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">www.divyaprakashan.com</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">7302732334</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">7302732335</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से हमसे संपर्क कर हमें सेवा का अवसर प्रदान करें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2023</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/44/yahi-to-hamare-jiwan-ki-param-pyas-hai</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/44/yahi-to-hamare-jiwan-ki-param-pyas-hai</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Jan 2023 21:44:30 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-01/ved.jpg"                         length="68529"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        